درس ۱ · صفحهٔ ۵۲ تا ۵۵ · حدود ۱۵ دقیقه · تولید هوش مصنوعی
اختیار، حقیقتی وجدانی$^۱$ و مشهود
در این درس یاد میگیری اختیار و وجدانیبودن آن را توضیح بدهی، محدودبودن اختیار را از بیاختیاری تشخیص بدهی و نشانههای آن را در تصمیمگیری، رضایت و پشیمانی و مسئولیتپذیری پیدا کنی.
پیش از شروع
قلبت میتپد و انگشتت روی صفحهٔ گوشی حرکت میکند؛ آیا نقش تو در این دو حرکت یکسان است؟ از کجا میفهمی کاری واقعاً با انتخاب خودت انجام شده است؟
تپش قلبت به تصمیم تو وابسته نیست، اما معمولاً میتوانی انتخاب کنی که انگشتت را روی صفحه حرکت بدهی یا ندهی. همین توان انجامدادن یا ترککردن یک کار، اختیار است؛ حقیقتی که آن را بیواسطه در خودت مییابی.
اختیار را در خودت پیدا کن
اختیار را در خودت پیدا کن
قلبت میتپد و انگشتت را برای لمس صفحهٔ گوشی حرکت میدهی؛ اما نقش تو در این دو حرکت یکسان نیست. ضربان قلب بدون انتخاب تو ادامه دارد، ولی میتوانی انتخاب کنی که صفحه را لمس کنی یا دست نگه داری. اختیار یعنی توانایی انجامدادن یک کار یا ترککردن آن.
حالا لحظهای مکث کن: میتوانی خواندن را ادامه بدهی یا چند لحظه چشم از صفحه برداری. برای آگاهشدن از این توانایی، لازم نیست کسی از بیرون برایت دلیل بیاورد؛ آن را مستقیم در خودت مییابی. به همین دلیل، اختیار را یک حقیقت وجدانی مینامیم.
اینجا «وجدانی» به معنای احساس گناه یا داوری اخلاقی نیست؛ یعنی چیزی که بیواسطه در درون خودت از آن آگاهی داری. حتی کسی که در گفتوگو اختیار را انکار میکند، در عمل انتخاب میکند که سخن بگوید یا سکوت کند.
کتاب درسی، صفحهٔ ۵۳
محدود، اما سرنوشتساز
محدود، اما سرنوشتساز
آیا مختاربودن یعنی هر اتفاقی باید به خواست ما رخ بدهد؟ نه؛ اختیارداشتن با اختیارِ همهچیز را داشتن فرق دارد. ما فصلها را عوض نمیکنیم و گردش خون بدنمان هم با تصمیم ما انجام نمیشود. اینها بیرون از محدودهٔ اختیار ما هستند؛ اما از این واقعیت نمیتوان نتیجه گرفت که هیچ انتخابی نداریم.
مثلاً نمیتوانی جلوی رسیدن فصل سرما را بگیری، ولی میتوانی متناسب با آن لباس انتخاب کنی. در درسخواندن هم همهٔ شرایط در دست تو نیست، اما انتخاب میان مرور درس و ادامهدادن سرگرمی، در محدودهٔ اختیار تو قرار دارد.
پس نه همهچیز در اختیار ماست و نه کاملاً بیاختیاریم. همین انتخابهای محدود میتوانند مسیر زندگی ما را شکل دهند. مهم این است که آنچه را میتوانیم انتخاب کنیم، با آنچه خارج از اختیار ماست اشتباه نگیریم.
کتاب درسی، صفحهٔ ۵۳
وقتی راهها را میسنجی
وقتی راهها را میسنجی
فرض کن برای عصر امروز دو پیشنهاد داری: با دوستت بیرون بروی یا برای امتحان آماده شوی. به زمان باقیمانده، میزان آمادگیات و قولی که به دوستت دادهای فکر میکنی؛ بعد یکی را انتخاب میکنی.
همین فکرکردن، سنجیدن راهها و تصمیمگرفتن از نشانههای اختیار توست. خودت را در برابر چند راه میبینی و بررسی میکنی که کدام را انجام بدهی و کدام را کنار بگذاری.
کتاب در صفحهٔ ۵۴ میگوید:
گاهی نیز دچار تردید میشویم که از میان چندین راه و چندین کار، کدامیک را انتخاب کنیم.
پس تردید میان چند کار، همیشه نشانهٔ ناتوانی نیست؛ میتواند نشان بدهد که امکان انتخاب را در خودت مییابی. البته منظور این نیست که برای هر کار اختیاری حتماً باید مدت زیادی مردد بمانی؛ نکته، توان انتخاب میان انجامدادن و ندادن است.
کتاب درسی، صفحهٔ ۵۴
رضایت و پشیمانی چه میگویند؟
رضایت و پشیمانی چه میگویند؟
تا حالا شده بعد از یک انتخاب با خودت بگویی «خوب شد این کار را کردم» یا «کاش این کار را نمیکردم»؟ این احساسها سرنخی برای شناخت اختیارند.
فرض کن با وجود وسوسهٔ بازی با گوشی، طبق برنامه درس خواندهای و حالا از آمادگیات راضی هستی. این رضایت نشان میدهد نتیجه را به تصمیم و تلاش خودت نسبت میدهی.
حالا فرض کن در یک گفتوگو، حرف تندی به دوستت زدهای و بعد پشیمان شدهای. وقتی میگویی «کاش آن حرف را نمیزدم»، در واقع میپذیری که میتوانستی آن را نگویی؛ یعنی ترک آن کار برایت ممکن بوده است.
پس نکته فقط خوشحال یا ناراحتشدن نیست؛ رضایت و پشیمانی از انتخاب خودمان نشان میدهند که خود را در انجامدادن یا ترککردن کار مؤثر میدانیم.
کتاب درسی، صفحهٔ ۵۴
انتخاب من، مسئولیت من
انتخاب من، مسئولیت من
فرض کن وسیلهای از دوستت قرض گرفتهای و بهدلیل بیاحتیاطی تو خراب شده است. وقتی میپذیری که باید برای جبران خسارت اقدام کنی، خودت را مسئول پیامد انتخابت میدانی. همین مسئولیتپذیری نشانهٔ اختیار است: تو میتوانستی با دقت بیشتری از آن وسیله نگهداری کنی.
قولدادن هم بر همین پایه معنا پیدا میکند. وقتی تعهد میدهیم کاری را انجام دهیم، پذیرفتهایم که در انجام آن نقش داریم و باید پاسخگوی عمل خود باشیم؛ نه اینکه همهچیز را به عوامل بیرونی نسبت بدهیم.
آیات این بخش نیز بر انتخاب و پاسخگویی انسان تأکید دارند. خداوند راه را نشان میدهد، اما انسان میتواند سپاسگزار یا ناسپاس باشد. همچنین، سودِ پذیرفتن هدایت و زیانِ رویگرداندن از آن به خود انسان بازمیگردد. وقتی قرآن پیامد کردار انسان را به اعمال خود او نسبت میدهد، یادآوری میکند که انسان در برابر انتخابهایش مسئول است.
کتاب درسی، صفحهٔ ۵۴
مثال حلشده
نیما میگوید: «باران برنامهٔ گردش ما را به هم زد؛ پس عصبانیشدنم و توهین به دوستم هم دست خودم نبود.» چگونه ادعای او را با توجه به محدودبودن اختیار بررسی میکنی؟
دو موضوع را جدا میکنیم: باریدن باران و رفتار نیما با دوستش.
باریدن باران در اختیار نیما نیست؛ بنابراین بههمخوردن برنامه لزوماً انتخاب او نبوده است.
احساس اولیهٔ ناراحتی را با رفتار آگاهانه یکی نمیگیریم؛ نیما میتواند برای واکنش خود راههایی مانند مکثکردن، توضیحدادن یا توهینکردن را در نظر بگیرد.
پس خارجبودن باران از اختیار او، توهین را ناگزیر نمیکند؛ اگر آگاهانه توهین کرده باشد، باید مسئولیت آن را بپذیرد و برای جبرانش اقدام کند.
نکات مهم
- اختیار یعنی توان انجامدادن یا ترککردن یک کار و حقیقتی وجدانی است، چون آن را بیواسطه در خود مییابیم.
- اختیار ما همهٔ امور را دربرنمیگیرد، اما همین اختیار محدود در تصمیمها و سرنوشت ما نقش تعیینکننده دارد.
- تفکر و تصمیم، احساس رضایت یا پشیمانی و مسئولیتپذیری، شواهد اختیار انساناند و راهنمایی الهی نیز انتخاب انسان را از بین نمیبرد.