درس ۱ · صفحهٔ ۳۰ تا ۳۵ · حدود ۱۵ دقیقه · تولید هوش مصنوعی
یادآوری
در این درس یاد میگیری چگونه باور به خدای یگانه به سبک زندگی فردی و اجتماعی جهت میدهد، چه تفاوتی با شرک عملی دارد و چگونه فرد و جامعه بر رشد توحیدی یکدیگر اثر میگذارند.
پیش از شروع
دو نفر در یک موقعیت سخت قرار میگیرند؛ یکی همچنان درستکار و امیدوار میماند و دیگری برای رسیدن به خواستهاش هر کاری میکند. آیا تفاوتشان فقط در شرایط زندگی است؟
نه؛ باورهای آدمها هم در انتخابها و واکنشهایشان نقش مهمی دارند. در نگاه توحیدی، ایمان به خدا باید در تصمیمهای روزانه و روابط اجتماعی دیده شود، نه اینکه فقط در حد گفتن باقی بماند.
از باور تا سبک زندگی
از باور تا سبک زندگی
برای خرید یک گوشی، معمولاً مدلها را مقایسه میکنیم و دلیل میخواهیم. آیا برای انتخاب شیوۀ زندگی هم همینقدر فکر میکنیم؟ این انتخاب فقط یک خرید نیست؛ به هدفها، تصمیمها و آیندۀ ما جهت میدهد.
سبک زندگی یعنی اینکه چگونه زندگی میکنیم: برای چه چیزی وقت میگذاریم، چه هدفی داریم و هنگام انتخاب، چه چیزی برایمان مهمتر است. پشت این رفتارها، جهانبینی ما قرار دارد؛ یعنی نوع نگاهمان به جهان و هستی.
مثلاً کسی که خوشبختی را فقط در پول و لذت مادی میبیند، احتمالاً برنامههایش را برای رسیدن به همانها میچیند. اما کسی که دانش را بالاترین کمال میداند، بیشتر وقت و تلاشش را صرف یادگیری میکند. پس تفاوت رفتارها میتواند از تفاوت باورها سرچشمه بگیرد.
برای انتخاب آگاهانۀ سبک زندگی، تنها جذابیت یا محبوببودن آن کافی نیست؛ باید بپرسیم: این سبک بر چه باوری بنا شده و چه دلیل محکمی پشت آن است؟
کتاب درسی، صفحهٔ ۳۱
ایمان در انتخابهای روزانه
ایمان در انتخابهای روزانه
فرض کن میتوانی با تقلب نمرۀ بهتری بگیری، اما برای رعایت فرمان خدا و درستکاری، از آن میگذری. اینجا باور تو فقط در ذهنت نمانده؛ به انتخابت جهت داده است. توحید عملی در بُعد فردی یعنی خواستهها، تصمیمها و کارهایت را با فرمان خدا هماهنگ کنی؛ از درسخواندن و تفریح تا انتخاب دوست و شغل.
هرچه ایمان به خدای یگانه قویتر باشد، اثرش در رفتار بیشتر میشود. انسان موحد سختی را نشانۀ بیمهری خدا نمیداند؛ حتی اگر حکمت آن را نفهمد، امیدوار میماند و برای رشد تلاش میکند. پس امید به معنای دسترویدستگذاشتن نیست.
همچنین، داشتن معیاری پایدار مانند رضایت خدا، به شخصیت او ثبات و به دلش آرامش میدهد. او چون دیگر موجودات را آفریدۀ خدا میداند، در برابر مردم، طبیعت و حیوانات هم احساس مسئولیت میکند. پس توحید عملی فقط به زمان عبادت محدود نیست؛ در انتخابهای روزمره هم دیده میشود.
کتاب درسی، صفحهٔ ۳۲
وقتی خواستهها فرمان میدهند
وقتی خواستهها فرمان میدهند
فرض کن میدانی تقلب نادرست است، اما دلت نمرۀ بالاتر میخواهد. در این موقعیت، مهم این است که کدام خواسته را معیار تصمیم قرار میدهی: فرمان خدا یا میل خودت؟
داشتن میل و خواسته، بهخودیخود شرک عملی نیست؛ مسئله وقتی است که انسان خواستۀ خود را بر فرمان خدا مقدم کند. در این حالت، هوای نفس مانند بت درون فرمان میدهد. گاهی هم انسان برای جلب رضایت قدرتهای مادی و طاغوتی، برخلاف فرمان خدا رفتار میکند؛ اینها بتهای بیرون هستند. پس شرک عملی فقط به پرستیدن یک بت سنگی محدود نمیشود؛ در انتخابها و رفتارها هم آشکار میشود.
چرا این مسیر ناآرامکننده است؟ چون میلهای انسان پیوسته تغییر میکنند و قدرتهای مادی هم هر روز انتظار تازهای دارند. کسی که تسلیم آنهاست، معیار ثابتی برای زندگی ندارد. در پرستشِ سست و مشروط نیز فرد تا وقتی آسوده است همراه میماند، اما با رسیدن سختی از خدا روی میگرداند.
کتاب درسی، صفحهٔ ۳۳
توحید در جامعه
توحید در جامعه
آیا برای توحیدیبودن یک جامعه کافی است که مردم آن، فقط در زندگی شخصی فرمان خدا را رعایت کنند؟ توحید اجتماعی یعنی ساختارها و نهادهای جامعه هم در مسیر اطاعت از خدا قرار بگیرند؛ از حکومت گرفته تا اقتصاد و فرهنگ.
در نگاه کتاب، حکومت مهمترین رکن جامعه است. برای توحیدیبودن آن، حاکم باید براساس قوانین الهی به حکومت برسد، شرایطی را که خدا برای حاکم تعیین کرده داشته باشد و برای اجرای قوانین الهی بکوشد. پس فقط نام و عنوان کافی نیست؛ شیوۀ ادارهکردن جامعه هم اهمیت دارد.
این جهتگیری باید در بخشهای دیگر هم دیده شود. مثلاً در اقتصاد، حمایت از محرومان و رعایت عدالت اهمیت پیدا میکند؛ در فرهنگ نیز باید زمینهٔ عمل به فرمان خدا فراهم شود. چنین جامعهای در برابر ستم میایستد و حکومت کسانی را که خدا به آنان حق حکومت نداده، نمیپذیرد.
بنابراین، نشانۀ توحید اجتماعی تنها رفتار شخصی مردم نیست؛ جهت حرکت همۀ ارکان جامعه به سوی فرمان خدا و عدالتگستری است.
کتاب درسی، صفحهٔ ۳۵
از فرد به جامعه و برعکس
از فرد به جامعه و برعکس
آیا برای بهترشدن جامعه فقط باید منتظر نهادهای اجتماعی ماند؟ یا همهچیز فقط به رفتار افراد بستگی دارد؟ رابطۀ فرد و جامعه دوطرفه است؛ یعنی هر دو بر یکدیگر اثر میگذارند.
وقتی مردم در رفتارشان فرمان خدا را معیار قرار میدهند، مثلاً امانتدارند، حق دیگران را رعایت میکنند و به نیازمندان کمک میرسانند، زمینه برای حرکت توحیدی نهادهای جامعه بیشتر میشود. از سوی دیگر، وقتی نهادهای اجتماعی در مسیر اجرای فرمانهای الهی فعالیت میکنند، زندگی موحدانه برای افراد آسانتر میشود.
برای نمونه، دانشآموزانی که اهل تعاوناند، میتوانند فضای مدرسه را به سوی کمک به دیگران ببرند. مدرسهای هم که برای همکاری و حمایت از دانشآموزان نیازمند فرصت فراهم میکند، رشد همین روحیه را آسانتر میسازد.
پس نه نقش فرد را نادیده بگیریم، نه نقش نهادها را؛ رفتار ما بر جامعه اثر دارد و شرایط جامعه نیز بر انتخابهای ما اثر میگذارد.
کتاب درسی، صفحهٔ ۳۵
مثال حلشده
فروشندهای خدا را خالق و پروردگار جهان میداند، اما هنگام فروش، آگاهانه عیب کالا را پنهان میکند تا سود بیشتری ببرد. چگونه ممکن است باور او به خدا با این رفتار ناسازگار باشد؟
ابتدا باور و رفتار را جدا بررسی میکنیم: او خدا را پذیرفته، اما باید دید در این انتخاب از چه فرمانی پیروی میکند.
در این موقعیت، درستکاری با خواستۀ سود بیشتر تعارض پیدا کرده است و او سود بیشتر را ترجیح میدهد.
ترجیح خواستۀ نفس بر فرمان خدا، در همان رفتار، مصداق شرک عملی است؛ حتی اگر فرد وجود خدا را انکار نکند.
پس برای حرکت در مسیر توحید عملی، باید عیب کالا را صادقانه بیان کند و خواستۀ سود را با فرمان خدا هماهنگ سازد.
نکات مهم
- باورها و جهانبینی انسان به هدفها و رفتارهای او جهت میدهند، پس انتخاب سبک زندگی به اندیشه و دلیل نیاز دارد.
- توحید عملی فردی یعنی جهتدادن به انتخابها براساس فرمان خدا، نه ترجیح هوای نفس یا قدرتهای طاغوتی بر فرمان او.
- توحید اجتماعی همۀ ارکان جامعه را دربرمیگیرد و رشد آن با رشد توحید فردی رابطۀ دوسویه دارد.