درس ۱ · صفحهٔ ۱۸ تا ۲۱ · حدود ۱۵ دقیقه · تولید هوش مصنوعی
توحید و برخی مراتب آن
در این درس یاد میگیری … معنای توحید و مراتب خالقیت، مالکیت، ولایت و ربوبیت را توضیح بدهی و تفاوت نقش وابستهٔ مخلوقات با شریکگرفتن برای خدا در آفرینش و مالکیت را تشخیص دهی.
پیش از شروع
اگر باغبان میگوید «من این درخت را پرورش دادهام»، آیا حرفش با این باور که خدا تنها پروردگار جهان است، ناسازگار است؟
نه؛ تلاش باغبان در رشد درخت واقعاً نقش دارد، اما خود او، تواناییاش و قابلیت رشد درخت همگی از خدا هستند. تفاوت مهم این است که باغبان را وابسته به خدا بدانیم، نه صاحب قدرتی مستقل در کنار او.
خدای یگانه، آفرینندهٔ همه
خدای یگانه، آفرینندهٔ همه
وقتی میگوییم «خدا یگانه است»، فقط منظورمان این نیست که تعداد خدا یکی است؛ منظور این است که خدا بیهمتاست و هیچ شریکی ندارد. این باور، اصل توحید است. عبارت «لا اِلهَ اِلَّا اللّٰهُ» نیز اعلام همین باور است؛ باوری که باید در زندگی ما اثر بگذارد، نه اینکه فقط بر زبانمان جاری شود.
یکی از مراتب این باور، توحید در خالقیت است: تمام موجودات، آفریدهٔ خدا هستند و او برای آفرینش جهان شریک و همکاری ندارد. پس نمیتوان گفت بخشی از جهان را خدا و بخش دیگری را آفرینندهای مستقل از او پدید آورده است.
شاید بپرسی: «پس انسان که میز میسازد یا وسیلهای اختراع میکند، چه نقشی دارد؟» انسان واقعاً میسازد و اختراع میکند، اما خودش، تواناییاش و موادی که به کار میگیرد، همگی آفریدهٔ خدا هستند. بنابراین، ساختن یک وسیله به معنای خالقِ مستقل بودن و شریک خدا شدن نیست.
کتاب درسی، صفحهٔ ۱۹
از آفرینندگی تا مالکیت
از آفرینندگی تا مالکیت
وقتی میگوییم خدا جهان را آفریده، چه نتیجهای دربارهٔ مالکیت جهان میگیریم؟ همهٔ هستی وجودش را از خدا گرفته است؛ پس مالک حقیقی همهٔ جهان نیز خداست. این همان «توحید در مالکیت» است.
برای نزدیکشدن به این معنا، تصور کن با وسایلت یک کاردستی ساختهای؛ آن را متعلق به خودت میدانی، نه کسی که در ساختنش نقشی نداشته است. البته آفرینندگی خدا با ساختن ما فرق دارد: ما از مواد و تواناییهای موجود استفاده میکنیم، اما خودِ ما، تواناییهایمان و آن مواد همگی آفریدهٔ خدایند.
پس وقتی میگویی «این گوشی مال من است»، مالکیت تو انکار نمیشود؛ اما گوشی و صاحب آن هر دو از آنِ خدایند. مالکیت انسان در برابر مالکیت خدا و مستقل از او نیست.
کتاب درسی، صفحهٔ ۱۹
سرپرستی به اذن خدا
سرپرستی به اذن خدا
فرض کن دوستی گوشیاش را به تو میدهد تا با آن تماس بگیری. اجازهٔ استفاده داری، اما این اجازه تو را مالک گوشی نمیکند و اختیار صاحب آن را هم از بین نمیبرد. این مثال کمک میکند تفاوت اجازهٔ تصرف با واگذاری اختیار مستقل را بفهمیم.
ولایت یعنی حق تصرف و سرپرستی. چون همهٔ جهان از آنِ خداست، حق تصرف و سرپرستی آن نیز به او تعلق دارد؛ مخلوقات برای تصرف در جهان به اجازهٔ او وابستهاند.
حالا اگر خداوند پیامبر را سرپرست انسانها قرار دهد، آیا پیامبر در کنار خدا صاحب ولایتی مستقل شده است؟ نه؛ پیامبر واسطهٔ ولایت خدا و رسانندهٔ فرمانهای اوست. پس ولایت پیامبر در برابر ولایت خدا نیست، بلکه به اذن خدا و در مسیر ولایت او قرار دارد. خدا با این اجازه، سرپرستی خود را کنار نگذاشته است.
هنگام بررسی این موضوع، از خودت بپرس: «این سرپرستی مستقل از خدا فرض شده یا وابسته به اجازهٔ اوست؟»
کتاب درسی، صفحهٔ ۱۹
پرورش جهان و نقش انسان
پرورش جهان و نقش انسان
آیا جملهٔ «باغبان این درخت را پرورش داده» با پروردگار بودن خدا ناسازگار است؟ برای پاسخ، باید معنای ربوبیت را روشن کنیم.
«ربّ» یعنی مالک و صاحباختیاری که تدبیر و پرورش مخلوق به دست اوست. خدا فقط آفرینندهٔ جهان نیست؛ آن را اداره میکند و به سوی مقصدی که برایش قرار داده، پیش میبرد. توحید در ربوبیت یعنی این تدبیر و پرورش، مستقل از خدا نیست.
حالا باغبانی را تصور کن که نهالی را آبیاری میکند و مراقب رشدش است. تلاش او واقعاً در رشد نهال نقش دارد؛ اما خود باغبان، توانایی او، آب و استعداد رشد نهال، همگی از خدا هستند. پس نقش باغبان در برابر پروردگاری خدا قرار نمیگیرد، بلکه خودش زیرمجموعهٔ تدبیر خداست.
بنابراین، لازم نیست میان «تلاش انسان» و «پرورش الهی» یکی را انتخاب کنیم. میتوانیم هم قدردان زحمت باغبان باشیم و هم خدا را پرورشدهندهٔ اصلی بدانیم.
کتاب درسی، صفحهٔ ۲۰
چرا چند خدا نه؟
چرا چند خدا نه؟
فرض کن کسی بگوید: «جهان چند آفریننده دارد؛ هر کدام بخشی را ساختهاند یا با کمک هم جهان را ساختهاند.» اشکال این تصور کجاست؟
در این فرض، هر آفریننده توانایی یا کمالی دارد که دیگری ندارد؛ پس هرکدام محدود و ناقص است. اگر برای ساختن جهان به همکاری دیگری نیاز داشته باشد، نیازمند هم هست. اما موجود نیازمند، خودش به آفرینندهای کامل و بینیاز احتیاج دارد و نمیتواند خدای بینیاز باشد.
همکاری چند نفر برای ساختن یک خانه طبیعی است، چون توانایی انسانها محدود است؛ اشتباه آن است که همین محدودیت را به خدا نسبت دهیم.
این باور، پیامد دیگری هم دارد: پیشتر دیدیم که مالکیت حقیقی جهان از آفرینندگی خدا سرچشمه میگیرد. بنابراین، کسی که آفرینندگان مستقلی در کنار خدا فرض کند، برای آنها مالکیت مستقل هم در نظر میگیرد. شرک در خالقیت، شرک در مالکیت را نیز به دنبال دارد؛ یعنی پذیرفتن مالکانی در کنار خدا، نه مالکیتی وابسته به او.
کتاب درسی، صفحهٔ ۲۱
مثال حلشده
دانشآموزی میگوید: «پزشک با درمانش به بهبود بیمار کمک کرده است؛ پس نمیتوان خدا را تنها پروردگار دانست.» اشتباه استدلال او کجاست؟
ابتدا موضوع را مشخص میکنیم: سخن دربارهٔ نقش انسان در تدبیر و بهبود زندگی است، پس به توحید در ربوبیت مربوط میشود.
نقش واقعی پزشک را میپذیریم؛ دانش، تشخیص و درمان او میتواند در بهبود بیمار مؤثر باشد.
وابستگی این نقش را بررسی میکنیم: خود پزشک، توانایی او و ویژگیهای دارو و بدن بیمار، همگی از خدا و تحت تدبیر او هستند.
نتیجه میگیریم که پذیرفتن نقش پزشک، به معنای پذیرفتن پروردگاری مستقل در کنار خدا نیست؛ اشتباه، یکی دانستن «اثرگذاری» با «استقلال از خدا» است.
نکات مهم
- توحید یعنی باور به خدای بیهمتا و بیشریک؛ چون او تنها آفرینندهٔ جهان است، مالک حقیقی همهٔ هستی نیز هست.
- ولایت، حق تصرف و سرپرستی است و ربوبیت، تدبیر و پرورش؛ نقش پیامبر و دیگر انسانها به اذن خدا و وابسته به اوست، نه مستقل از او.
- فرض چند خالق، آنها را محدود و نیازمند میکند و باور به چند خالق مستقل، شرک در مالکیت را نیز به دنبال دارد.