خلاصه درس ۲ عربی یازدهم؛ درسنامه و نکات مهم

از شلوغی کلاس تا تصمیم مهران

تصور کن داری به توضیح معلم گوش می‌دهی، اما هم‌کلاسی‌ات مدام برمی‌گردد و با دیگران شوخی می‌کند. داستان درس هم از چنین موقعیتی در کلاس شیمی آغاز می‌شود.

برای دنبال‌کردن ماجرا، به فعل‌ها دقت کن: «يَسْتَمِعونَ» یعنی «گوش می‌دهند»؛ ولی همراه «کانَ»، وضعیت گذشته را بیان می‌کند: دانش‌آموزان گوش می‌دادند. در مقابل، دانش‌آموز «مُشاغِب»، یعنی اخلالگر، با رفتارش دیگران را آزار می‌داد.

معلم به او تذکر داد؛ اما در متن می‌خوانیم:

وَلٰکِنَّ الطّالِبَ اسْتَمَرَّ في سُلوکِهِ.

یعنی: «ولی دانش‌آموز به رفتارش ادامه داد.» پس تذکر، هنوز رفتار او را تغییر نداده بود.

حالا مهران وارد ماجرا می‌شود: «فَکَّرَ» یعنی اندیشید، «ذَهَبَ» یعنی رفت و «شَرَحَ» یعنی توضیح داد. او مشکل را برای معلم ادبیات فارسی توضیح داد و گفت می‌خواهد دربارهٔ آداب کلاس انشا بنویسد. معلم هم پیشنهاد کرد کتاب‌های تربیتی و آداب آموزش و یادگیری را مطالعه کند.

احترام در رفتارهای کوچک

احترام در کلاس فقط سلام‌کردن نیست؛ در کارهای کوچک روزانه هم دیده می‌شود. مهران در انشایش شش سفارش را کنار هم می‌آورد:

• احترام به دیگران: برای هم‌کلاسی‌ها و معلم ارزش قائل باشیم.
• رعایت دستورهای معلم: از راهنمایی‌ها و دستورهای او سرپیچی نکنیم.
• پرهیز از سخن بی‌ادبانه: حرفی نزنیم که توهین‌آمیز باشد.
• انجام تکلیف‌ها: از انجام وظایف درسی فرار نکنیم.
• آزارندادن دیگران: مراقب باشیم حرف و رفتارمان مزاحم دیگران نشود.
• رعایت نوبت سخن: حرف کسی را قطع نکنیم و منتظر بمانیم صحبتش تمام شود.

برای فهم عبارت‌های عربی، آن‌ها را به همین رفتارها پیوند بده. مثلاً «قطع‌کردن کلام» یعنی وسط حرف دیگری پریدن و «پیشی‌گرفتن در سخن» یعنی پیش از نوبت خود حرف‌زدن. این دو رفتار با مشارکت درست در کلاس فرق دارند.

فرض کن پاسخ پرسش معلم را می‌دانی، اما هم‌کلاسی‌ات هنوز مشغول توضیح‌دادن است. دانستن پاسخ، مجوز قطع‌کردن حرف او نیست؛ می‌توانی دستت را بالا ببری و منتظر نوبت بمانی.

پشیمانی شاگرد، جایگاه معلم

چه چیزی نشان می‌دهد انشای مهران اثر کرده است؟ دانش‌آموز اخلالگر پس از شنیدن آن، شرمنده و از رفتار خود پشیمان شد. در پایان داستان، «لَمّا» یعنی «هنگامی که»، «خَجِلَ» یعنی «شرمنده شد» و «نَدِمَ» یعنی «پشیمان شد». پس شنیدن انشا باعث شد او به رفتار خودش فکر کند؛ البته متن نمی‌گوید که از آن پس همهٔ رفتارش تغییر کرد.

شعر احمد شوقی همین موضوع را گسترده‌تر می‌کند: چرا معلم شایستهٔ بزرگداشت است؟ چون کار او فقط انتقال اطلاعات نیست؛ به پرورش شخصیت و اندیشهٔ انسان‌ها هم کمک می‌کند. مثلاً وقتی معلم کمک می‌کند اشتباهت را بفهمی و راه بهتری انتخاب کنی، فراتر از آموزش یک مطلب درسی عمل کرده است.

در شعر، نزدیک‌دانستن جایگاه معلم به پیامبر، بیانگر ارزش هدایت و آموزش است، نه پیامبر بودن معلم. همچنین ساختن جان‌ها و اندیشه‌ها معنای ساختمانی ندارد؛ منظور، پرورش انسان است.

واژه‌ها در دل داستان

برای یادگرفتن واژه‌های معجم، هر واژه را به یک صحنه وصل کن؛ این‌طوری معنی آن بهتر در ذهنت می‌ماند.

• اِسْتَمَعَ یعنی «گوش فرا داد». دانش‌آموزانی را تصور کن که با دقت توضیح معلم را دنبال می‌کنند. يَسْتَمِعُ شکل مضارع همین فعل است: «گوش فرا می‌دهد».
• أَذّٰی و أَزْعَجَ هر دو به آزاررساندن مربوط‌اند. در داستان، رفتار شاگرد شلوغ‌کننده باعث ناراحتی دیگران می‌شود؛ يُؤْذي و يُزْعِجُ شکل‌های مضارع این دو فعل‌اند.
• سُلوک یعنی «رفتار»، نه فقط حرف‌زدن؛ مثلاً روی‌برگرداندن و مزاحمت هنگام درس هم بخشی از رفتار است.

در شعر نیز تَبْجيل به معنی «بزرگداشت» است. تعبیر وَفِّهِ التَّبْجيلَ از مخاطب می‌خواهد احترام معلم را به‌طور کامل به جا بیاورد؛ پس منظور فقط برخاستن نیست، بلکه احترام‌گذاشتن شایسته است.

راه به‌خاطرسپردن: برای هر واژه از خودت بپرس: «کدام شخصیت، در کدام صحنه، این کار را انجام می‌دهد؟»

شرط چیست، نتیجه کدام است؟

وقتی می‌گویی «اگر به دوستم احترام بگذارم، دوستی‌مان محکم‌تر می‌شود»، یک شرط و یک نتیجه را به هم پیوند می‌دهی. احترام گذاشتن، شرط است و محکم‌تر شدن دوستی، نتیجهٔ آن.

در عربی هم ادات شرط این پیوند را می‌سازند. مهم‌ترین آن‌ها «مَنْ، ما و إِنْ» هستند. در جمله‌های شرطیِ دارای دو فعل، معمولاً فعل اوّل فعل شرط و فعل دوم جواب شرط نام دارد؛ یعنی جواب شرط می‌گوید با انجام شدن شرط، چه نتیجه‌ای پیش می‌آید.

این نمونه را ببین:

إِنْ تَحْتَرِموا الْآخَرینَ، تَکْتَسِبوا حُبَّهُم.

اگر به دیگران احترام بگذارید، محبّتشان را به دست می‌آورید.

• إِنْ: ادات شرط؛ پیونددهندهٔ شرط و نتیجه.
• تَحْتَرِموا: فعل شرط؛ چه کاری انجام بدهید؟ احترام بگذارید.
• تَکْتَسِبوا: جواب شرط؛ چه نتیجه‌ای می‌گیرید؟ محبّتشان را به دست می‌آورید.

پس برای تشخیص، فقط دنبال دو فعل نگرد؛ از خودت بپرس: «چه کاری شرط است و چه چیزی نتیجهٔ آن؟»

جوابی که فعل نیست

اگر بگویی «هرکس آماده باشد، او مسئول گروه است»، نتیجهٔ شرط را با «او مسئول گروه است» بیان کرده‌ای؛ نه با یک فعلِ تنها. در عربی هم جواب شرط همیشه فعل نیست و گاهی یک جملهٔ اسمیّه است.

این نمونه را ببین:

«وَ مَنْ یَتَوَکَّلْ عَلَی اللّٰهِ فَهُوَ حَسْبُهُ»

یعنی: هرکس بر خدا توکّل کند، خدا برای او کافی است.

بیاییم بخش‌هایش را پیدا کنیم:

• ادات شرط: «مَنْ»؛ یعنی هرکس.
• فعل شرط: «یَتَوَکَّلْ»؛ یعنی توکّل کند.
• جواب شرط: «فَهُوَ حَسْبُهُ»؛ یعنی او برایش کافی است.

در بخش آخر، «هُوَ» مبتدا و «حَسْبُهُ» خبر است؛ پس با یک جملهٔ اسمیّه روبه‌رو هستیم. «فَـ» هم این نتیجه را به شرط پیوند می‌دهد.

بنابراین برای پیدا کردن جواب شرط، فقط دنبال فعل نگرد؛ از خودت بپرس: کدام بخش، نتیجهٔ برقرار شدن شرط را می‌گوید؟

ظاهر فعل و معنای شرط

فرض کن به دوستت می‌گویی: «اگر تمرین کنی، پیشرفت می‌کنی.» این جمله رابطهٔ شرط و نتیجه را نشان می‌دهد، نه لزوماً اتفاقی در گذشته. در عربی هم ظاهر ماضیِ فعل‌ها همیشه ما را به ترجمهٔ گذشته محدود نمی‌کند.

این مثال را ببین:

«إِنْ صَبَرْتَ، حَصَلْتَ عَلَی النَّجاحِ فی حَیاتِكَ.»

هر دو فعل عربی ماضی‌اند؛ بااین‌حال می‌توانیم ترجمه کنیم: «اگر صبر کنی، در زندگی‌ات موفّقیّت به دست می‌آوری.» در این ترجمه:

• فعل شرط، «صَبَرْتَ»، به صورت مضارع التزامی آمده است: «صبر کنی».
• جواب شرط، «حَصَلْتَ»، به صورت مضارع اخباری آمده است: «به دست می‌آوری».

ترجمهٔ گذشته نیز با توجه به معنای جمله می‌تواند درست باشد؛ پس این یک امکان ترجمه است، نه اجبار به حذف گذشته.

اگر خودِ فعل شرط مضارع باشد، آن را مضارع التزامی ترجمه می‌کنیم؛ مثلاً در «إِنْ تَزْرَعْ خَیْراً، تَحْصُدْ سُروراً»، می‌گوییم: «اگر نیکی بکاری، شادی درو می‌کنی»، نه «اگر نیکی می‌کاری».

چهار کلید ترجمه

فرض کن ساختمان جملهٔ شرطی را شناخته‌ای، اما هنوز نمی‌دانی ترجمه را با چه کلمه‌ای شروع کنی. ادات شرط، کلید شروع ترجمه است. این چهار واژه را با معنای شرطی‌شان به خاطر بسپار:

• مَنْ ← هرکس؛ وقتی شرط دربارهٔ یک شخص است.
• ما ← هرچه؛ وقتی شرط دربارهٔ کار یا چیزی است.
• إِنْ ← اگر؛ برای بیان یک شرط.
• إذا ← هرگاه یا اگر؛ این واژه هم معنای شرط می‌دهد.

مثلاً برای بیان نتیجهٔ تلاش یک نفر، جمله‌ای با «مَنْ» را با «هرکس» شروع می‌کنیم؛ اما برای بیان نتیجهٔ هر کاری که انجام می‌دهد، «ما» و ترجمهٔ «هرچه» مناسب است. برای حرفی روزمره مثل «اگر تمرین کنی، بهتر یاد می‌گیری» نیز «إِنْ» به کار می‌آید.

حواست باشد: این معناها مربوط به کاربرد شرطی این واژه‌هاست. مثلاً «ما» را در یک جملهٔ شرطی نباید خودکار «چه؟» ترجمه کنی؛ اول به رابطهٔ شرط و نتیجه نگاه کن.

از تشخیص تا ترجمه

حالا آموخته‌هایت را کنار هم بگذار! برای حل تمرین، اول ادات شرط را پیدا کن؛ بعد بپرس «شرط چیست؟» و «در پاسخ به آن، چه اتفاقی می‌افتد یا چه کاری باید انجام شود؟» سپس جمله را روان ترجمه کن.

این سفارش را تصور کن: وقتی عصبانی هستی، پیش از جواب دادن کمی مکث کن. در صفحهٔ ۳۰ آمده است:

إذا غَضِبْتَ، فَاسْکُتْ.

• ادات شرط: «إذا»؛ یعنی «هرگاه» یا «اگر».
• فعل شرط: «غَضِبْتَ»؛ شرطِ جمله، عصبانی شدن مخاطب است.
• جواب شرط: «فَاسْکُتْ»؛ کاری که در این موقعیت از مخاطب خواسته می‌شود، سکوت کردن است.

ترجمهٔ روان: هرگاه عصبانی شدی، سکوت کن.

نکتهٔ مهم این است که جواب این جمله امر است؛ پس باید درخواستِ انجام کار را برسانیم، نه اینکه آن را «سکوت می‌کنی» ترجمه کنیم. بنابراین بعد از تشخیص اجزا، یک بار دیگر بررسی کن که ترجمه‌ات معنای واقعیِ جواب شرط را حفظ کرده باشد.