خلاصه درس ۲ عربی یازدهم انسانی؛ درسنامه و نکات مهم

یک شعر، دو زبان

تا حالا در میان حرف‌های فارسی، عبارتی از زبان دیگری آورده‌ای؟ شاعر هم می‌تواند در یک شعر از دو زبان استفاده کند. مُلَمَّع شعری است که بخشی از آن فارسی و بخشی به زبانی دیگر است؛ به این آرایه تلمیع می‌گویند. پس «ملمّع» نامِ شعر است و «تلمیع» نامِ آرایه.

در این درس، زبانِ همراهِ فارسی، عربی است. عربی زبان قرآن، حدیث‌ها و دعاهاست و شاعران ایرانی از آن در شعرشان بهره گرفته‌اند.

برای نمونه، به این بیت حافظ نگاه کن:

پرسیدم از طبیبی احوالِ دوست گفتا
فـي بُعْدِها عَذابٌ فـي قُرْبِهَا السَّلامَه

مصراع نخست فارسی و مصراع دوم عربی است؛ کنار هم آمدن این دو زبان، نمونه‌ای از تلمیع است. فقط دیدن چند واژهٔ عربی در جمله‌ای فارسی کافی نیست؛ در اینجا بخشی از خودِ شعر به زبان عربی سروده شده است.

دوری و نزدیکی در شعر حافظ

وقتی از کسی که دوستش داری دوری، چه احساسی داری؟ دیدار دوباره‌اش چطور؟ حافظ همین دو حالت را کنار هم گذاشته است:

فـي بُعْدِها عَذابٌ فـي قُرْبِهَا السَّلامَه

برای فهمیدن این مصراع، از واژه‌های مقابل هم کمک بگیر: «بُعد» یعنی دوری و «قُرب» یعنی نزدیکی. «عَذاب» رنج است و «السَّلامَه» معنای سلامت و آسودگی دارد. پس معنای روان مصراع این است: «در دوریِ او رنج است و در نزدیکیِ او سلامت و آسودگی.»

حالا به مصراع فارسیِ همین بیت نگاه کن: «پرسیدم از طبیبی احوالِ دوست گفتا». بخش عربی، پاسخ طبیب است؛ گویی برای رنج شاعر، نزدیکی به دوست را درمان می‌داند. بنابراین دو مصراع جدا از هم نیستند: یکی پرسش و موقعیت را می‌سازد و دیگری پاسخ می‌دهد.

آزمودنِ آزموده

آیا هر بار تکرار یک کار، نتیجهٔ تازه‌ای دارد؟ حافظ در این بیت از تجربه‌ای می‌گوید که نتیجه‌اش قبلاً روشن شده است:

هر چند کازمودم از وی نبود سودم
مَنْ جَرَّبَ الْمُجَرَّبَ حَلَّتْ بِهِ النَّدامَه

برای فهم مصراع عربی، این واژه‌ها راهنما هستند: «مَنْ» یعنی «هرکس»، «جَرَّبَ» یعنی «آزمود»، «الْمُجَرَّبَ» یعنی «آزموده‌شده» و «النَّدامَه» یعنی «پشیمانی». «حَلَّتْ بِهِ» هم اینجا یعنی «به سراغش آمد».

پس معنای مصراع این است: هرکس آزموده را دوباره بیازماید، پشیمانی به سراغش می‌آید. مصراع فارسی کمک می‌کند بفهمیم منظور، تجربه‌ای است که شاعر بارها از آن سودی ندیده است.

مثلاً اگر چند بار فهمیده‌ای که درس‌خواندن همراه با پیام‌دادن تمرکزت را به هم می‌زند، تکرار همان روش، بدون هیچ تغییری، احتمالاً باز هم پشیمانت می‌کند. این سخن را نباید با تمرین‌کردن برای بهترشدن اشتباه گرفت؛ نکته، نادیده‌گرفتن نتیجهٔ تجربهٔ قبلی است.

ترس و امید در شعر سعدی

آیا شده از کسی حساب ببری، ولی هنگام گرفتاری باز هم از او کمک بخواهی؟ احساس‌های انسان همیشه یک‌رنگ نیستند. سعدی هم در این بیت، چند احساس را کنار هم می‌آورد:

أخـافُ مِـنْـكَ وَ أَرجـو وَ أَسْتَغيـثُ وَ أَدْنــو

برای فهمیدن مصراع، چهار فعل را بشناس:

• أَخافُ مِنْكَ: از تو می‌ترسم.
• أَرجو: امید دارم.
• أَسْتَغيثُ: یاری می‌خواهم.
• أَدْنو: نزدیک می‌شوم.

پس شاعر می‌گوید: «از تو می‌ترسم و امید دارم و یاری می‌خواهم و نزدیک می‌شوم.» او با وجود ترس، از دوست روی نمی‌گرداند؛ همچنان امیدوار است و به سوی او می‌رود.

مصراع فارسیِ «که هم کمندِ بلایی و هم کلیدِ نجاتی» هم همین دوگانگی را روشن می‌کند: دوست برای شاعر هم مایهٔ گرفتاری است و هم راه رهایی. بنابراین، هنگام خواندن بیت نباید فقط به واژهٔ «ترس» توجه کنیم؛ فعل‌های بعدی، تصویر کامل‌تری از احساس شاعر می‌سازند.

دو زبان، یک پیام

وقتی از پیاده‌روی در گرما برمی‌گردی، یک لیوان آب چقدر ارزش پیدا می‌کند! حالا به پرسش آغاز درس فکر کن: چرا کسی که کنار فرات است، ممکن است قدر آب را نداند؟

سعدی در این شعر، فارسی و عربی را در کنار هم آورده است؛ به چنین شعری ملمّع می‌گوییم. برای فهم بیت آغازین، این چند واژه کلید راه‌اند:

• سَلْ: بپرس
• مَصانِع: آبگیرها و انبارهای آب در بیابان، نه کارخانه‌ها
• رَکْب: کاروان سواران
• تَهیمُ: تشنه و سرگردان می‌شود
• فَلَوات: بیابان‌ها

معنای بخش عربی این است: از آبگیرها دربارهٔ سوارانی بپرس که در بیابان‌ها تشنه و سرگردان‌اند. این آبگیرها، هرچند آب چندان گوارایی نداشتند، برای آن تشنگان نعمتی بزرگ بودند.

بخش فارسی، این تصویر را کامل می‌کند: کسی که کنار رود پرآب فرات است، شاید ارزش آب را مانند تشنهٔ بیابان نشناسد. پس دو زبان، یک پیام را می‌رسانند: نیاز و محرومیت، ارزش نعمت را آشکارتر می‌کند.

امیدی که باقی می‌ماند

تا حالا منتظر کسی مانده‌ای و با وجود دیرکردنش، باز هم به آمدنش امیدوار بوده‌ای؟ سعدی هم از چنین انتظاری می‌گوید.

در مصراع عربی، «مَضَى الزَّمانُ» یعنی «زمان گذشت» و «إنَّكَ آتي» یعنی «تو حتماً خواهی آمد». پس معنی مصراع این است: زمان گذشت، ولی دلم می‌گوید تو خواهی آمد. مصراع فارسی هم همین امید را روشن می‌کند: با اینکه انتظار طول کشیده، شاعر امیدش را از دست نداده است. برای فهم بیت، دو مصراع را کنار هم بگذار؛ یکی به فهم دیگری کمک می‌کند.

این دلبستگی در بیت دیگری حتی از عمر شاعر هم فراتر می‌رود. «رُفات» یعنی «استخوان پوسیده» و «وُدّ» یعنی «عشق و دوستی». سعدی می‌گوید اگر بقایای پیکرم را ببویی، بوی عشق را می‌یابی؛ تصویری شاعرانه برای نشان‌دادن اینکه عشق او فقط به چند روز زندگی محدود نیست.

پس گذشت زمان در این بیت‌ها نشانهٔ پایان امید و عشق نیست؛ پایداری آن‌ها را برجسته می‌کند.

انجام‌دهنده یا انجام‌شده؟

فرض کن روی یک میز، وسیله‌ای دست‌ساز گذاشته‌ای و سازنده‌اش هم کنار آن ایستاده است. یکی کارِ ساختن را انجام داده و دیگری ساخته شده است. همین تفاوت، راه فهمیدن اسم فاعل و اسم مفعول است.

• اسم فاعل، انجام‌دهندهٔ کار یا دارندهٔ یک حالت را نشان می‌دهد؛ مثلاً «صانِع» یعنی سازنده، کسی که چیزی را می‌سازد.
• اسم مفعول، معنای انجام‌شده دارد؛ مثلاً «مَصْنوع» یعنی ساخته‌شده، چیزی که کارِ ساختن روی آن انجام گرفته است.

یک جفت دیگر را ببین: «خالِق» یعنی آفریننده و اسم فاعل است؛ «مَخْلوق» یعنی آفریده‌شده و اسم مفعول است.

برای تشخیص، اول از خودت بپرس: «این واژه انجام‌دهنده را معرفی می‌کند یا چیزی را که کار روی آن انجام شده؟» حواست باشد اسم فاعل همیشه به انسان اشاره نمی‌کند؛ مهم معنای واژه است.

دو وزن آشنا

حالا که تفاوت معنای اسم فاعل و اسم مفعول را می‌دانی، از شکل کلمه هم کمک بگیر. در گروه اوّل، اسم فاعل بر وزن «فاعِل» و اسم مفعول بر وزن «مَفْعول» می‌آید. وزن مثل قالب است؛ حرف‌های اصلی کلمه در جای «ف»، «ع» و «ل» می‌نشینند.

مثلاً در «صانِع»، حرف‌های اصلی «ص، ن، ع» هستند. این کلمه قالب «فاعِل» دارد و یعنی «سازنده»؛ پس اسم فاعل است. «مَصْنوع» با همین حرف‌های اصلی، قالب «مَفْعول» دارد و یعنی «ساخته‌شده»؛ پس اسم مفعول است. یک صندلی را تصور کن: سازندهٔ آن «صانِع» است و خودِ صندلی «مَصْنوع» است.

برای تشخیص، وزن و معنی را کنار هم بررسی کن؛ فقط وجود «م» در ابتدای کلمه کافی نیست. همچنین یادت باشد این دو قالب، مربوط به گروه اوّل‌اند، نه همهٔ اسم‌های فاعل و مفعول.

سازنده یا ساخته‌شده؟

تصور کن کسی با چوب یک قفسه می‌سازد. سازنده کار را انجام می‌دهد، اما قفسه ساخته‌شده است. در عربی هم این تفاوت را با دو نوع اسم نشان می‌دهیم:

• اسم فاعل: کسی که کاری انجام می‌دهد یا حالتی دارد؛ مثل «صانِع» به معنی سازنده.
• اسم مفعول: کسی یا چیزی که کاری روی آن انجام شده است؛ مثل «مَصْنوع» به معنی ساخته‌شده.

در گروه اوّل، اسم فاعل را با وزن فاعِل و اسم مفعول را با وزن مَفْعول می‌شناسیم. وزن مثل یک قالب است که حرف‌های اصلی واژه در آن قرار می‌گیرند. مثلاً از «خَلَقَ» به معنی آفرید، «خالِق» یعنی آفریننده و «مَخْلوق» یعنی آفریده‌شده ساخته می‌شود.

برای تشخیص، هم به قالب واژه نگاه کن و هم از خودت بپرس: «این واژه انجام‌دهنده را نشان می‌دهد یا آنچه کار روی آن انجام شده است؟»

یک حرکت، دو معنی

فرض کن پیامی برای دوستت می‌فرستی؛ تو «فرستنده» هستی و پیام، «فرستاده‌شده» است. در عربی، «مُرْسِل» یعنی فرستنده و «مُرْسَل» یعنی فرستاده‌شده. دیدی؟ تنها یک حرکت عوض شد، اما نقش واژه تغییر کرد!

در گروه دوم که از فعل‌های ثلاثی مزید ساخته می‌شود، هم اسم فاعل و هم اسم مفعول با «مُـ» شروع می‌شوند. پس برای تشخیص آن‌ها، فقط به اول کلمه نگاه نکن؛ حرکت حرف ماقبل آخر را بررسی کن:

• اگر کسره داشته باشد، اسم فاعل است: «مُشاهِد»، یعنی بیننده.
• اگر فتحه داشته باشد، اسم مفعول است: «مُشاهَد»، یعنی دیده‌شده.

در این دو واژه، حرف ماقبل آخر «ه» است؛ کسره یا فتحهٔ همین حرف به ما کمک می‌کند نقش واژه را بشناسیم.

راه تشخیص را این‌طور به خاطر بسپار: اول «مُـ» را ببین، بعد حرکت حرف ماقبل آخر را بررسی کن و در پایان، معنی واژه را با نقشش تطبیق بده.

وقتی معنی پررنگ‌تر می‌شود

اگر دوستی در موقعیت‌های سخت، بارها صبوری نشان بدهد، «بسیار بردبار» توصیف دقیق‌تری از اوست تا فقط «بردبار». در عربی، اسم مبالغه همین پُررنگ‌بودنِ صفت یا بسیار انجام‌دادنِ کار را می‌رساند.

دو وزن مهم اسم مبالغه «فَعّال» و «فَعّالَة» هستند. به تشدیدِ حرف میانی در نمونه‌ها دقت کن:

• صَبّار: بسیار بردبار
• غَفّار: بسیار آمرزنده
• عَلّامَة: بسیار دانا
• فَهّامَة: بسیار فهمیده

برای دیدن تفاوت، «خالِق» یعنی «آفریننده»، اما «خَلّاق» یعنی «بسیار آفریننده». پس هنگام ترجمهٔ اسم مبالغه، نباید بخشِ «بسیار» را نادیده بگیری؛ این بخش، تفاوت معنایی مهم آن با اسم فاعل است.

البته این‌ها دو وزن مهم اسم مبالغه‌اند، نه تنها وزن‌های آن. فعلاً شکل و معنای همین نمونه‌ها را به خاطر بسپار.

فَعّال برای شغل‌ها

اگر روی تابلوی یک مغازه «خَبّاز» ببینی، با نام یک شغل روبه‌رویی: نانوا. این واژه بر وزن «فَعّال» است، امّا قرار نیست آن را «بسیار نان‌پز» ترجمه کنیم!

وزن «فَعّال» گاهی نام شغل را می‌رساند؛ مانند «خَبّاز» به معنی نانوا و «حَدّاد» به معنی آهنگر. پس دیدن این وزن به‌تنهایی کافی نیست که کلمه را اسم مبالغه بدانیم و در ترجمه‌اش «بسیار» بیاوریم؛ باید معنای واژه را هم در نظر بگیریم.

برای مقایسه، «غَفّار» صفتِ بسیار آمرزیدن را می‌رساند، ولی «حَدّاد» می‌گوید کارِ شخص آهنگری است. وزن یکسان است، امّا کاربرد و ترجمه فرق می‌کند.

فَعّالَة برای وسیله‌ها

فرض کن روی جعبه‌ای کلمهٔ «نَظّارَة» را می‌بینی. آیا باید آن را «بسیار بیننده» ترجمه کنی؟ نه؛ این واژه یعنی عینک و نام یک وسیله است.

وزن «فَعّالَة» همیشه معنای مبالغه ندارد؛ گاهی نام ابزار، وسیله یا دستگاه را می‌رساند. به این نمونه‌ها توجه کن:

• فَتّاحَة: دربازکن
• نَظّارَة: عینک
• سَيّارَة: خودرو

مثلاً «فَتّاحَةُ الزُّجاجَةِ» یعنی «دربازکنِ بطری»؛ اینجا با وسیله‌ای برای بازکردن درِ بطری سروکار داریم، نه کسی که بسیار درها را باز می‌کند!

پس برای ترجمه، فقط به وزن نگاه نکن؛ معنای واژه و کاربردش هم مهم است. «عَلّامَة» به شخص بسیار دانا اشاره می‌کند، اما «نَظّارَة» نام وسیله است؛ با اینکه هر دو بر وزن «فَعّالَة» هستند.

از معنی واژه تا درستی جمله

فرض کن جمله‌ای دربارهٔ پختن نان می‌خوانی؛ شناختن واژهٔ «نان» کافی نیست، باید بفهمی جمله دربارهٔ آن چه می‌گوید.

در جملهٔ کتاب:

يُصْنَعُ الْخُبزُ مِنَ الْعَجينِ.

«الْخُبز» یعنی نان، «الْعَجين» یعنی خمیر و «يُصْنَعُ» یعنی ساخته می‌شود. پس معنی جمله این است: «نان از خمیر درست می‌شود.» این گفته با واقعیت سازگار است؛ بنابراین درست است. ملاک، درستیِ محتوای جمله است، نه فقط درست‌بودن ظاهر عربی آن.

برای وصل‌کردن واژه به تعریف هم دنبال نشانهٔ معنایی بگرد. مثلاً اگر تعریفی از «خانهٔ پرندگان» سخن بگوید، باید واژه‌ای به معنی آشیانه پیدا کنی؛ «الْوُكْنَة» همین معنا را دارد. لازم نیست فقط ترتیب واژه‌ها را حفظ کنی؛ ارتباط معنی‌ها راهنمای توست.

حالا نوبت توست: «الْغَداة» یعنی صبح و آغاز روز. با دانستن این معنی، درستی جملهٔ زیر را بسنج.

ترجمه همراه با تشخیص دستور

وقتی دربارهٔ انتخاب دوست توصیه‌ای می‌شنوی، مهم است بفهمی گوینده می‌گوید کاری را انجام بده یا انجام نده. در متن عربی هم نخست پیام جمله را بفهم، سپس دنبال نشانه‌های دستوری بگرد.

برای حل تمرین سخنان مربوط به دوستی، این نشانه‌ها کمکت می‌کنند:

• فعل مضارع: «يُريدُ» یعنی «می‌خواهد». معنی و ساخت فعل را با هم بررسی کن؛ فقط دیدن حرف آغازین کافی نیست.
• امر و نهی: «اِتَّخِذْ» یعنی «بگیر»؛ اما «لا تَتَّخِذْ» یعنی «نگیر». این «لا» درخواستِ انجام ندادن کار را می‌رساند، نه صرفاً خبرِ منفی.
• جار و مجرور: در «عَنِ الظُّلمِ»، «عَنْ» حرف جر و «الظُّلمِ» اسم مجرور است؛ مجموع آن‌ها جار و مجرور است. پس اگر فقط «مجرور» خواسته شد، حرف جر را جزو پاسخ ننویس. ضمیر هم می‌تواند پس از حرف جر بیاید؛ مانند «بِهِ».
• اسم مبالغه: «كَذّاب» به کسی اشاره دارد که بسیار دروغ می‌گوید؛ این واژه اسم است، نه فعل.

روش کاربردی: اول ترجمهٔ روان، بعد پیدا کردن نشانهٔ دستوری، و در پایان بررسی دوبارهٔ پاسخ در جمله.

واژه‌های هم‌معنا و مخالف

گاهی دو واژه ظاهر متفاوتی دارند، اما یک معنا می‌دهند؛ مثل «خانه» و «منزل» در فارسی. در عربی هم «اَلْفَلاة» و «اَلصَّحراء» هر دو به معنی «بیابان» هستند؛ پس مترادف‌اند. در مقابل، «اَلْقُرْب» یعنی «نزدیکی» و «اَلْبُعْد» یعنی «دوری»؛ پس متضادند.

برای حل تمرین، اول ببین از تو هم‌معنا می‌خواهد یا مخالف؛ بعد معنی واژه را به یاد بیاور و گزینهٔ مناسب را پیدا کن. مثلاً «مُساعِدٌ» یعنی «یاری‌رساننده»؛ بنابراین هم‌معنای آن «مُعينٌ» است، نه واژه‌ای که فقط شبیه آن نوشته می‌شود.

به تفاوت‌های کوچک هم دقت کن: «قَرُبَ» یعنی «نزدیک شد» و هم‌معنای «دَنا» است؛ اما «قَرَّبَ» یعنی «نزدیک کرد» و مخالف «بَعَّدَ» به معنی «دور کرد» است. تشدید می‌تواند معنی را تغییر بدهد؛ پس تنها از روی شباهت ظاهری واژه‌ها تصمیم نگیر.

شناخت اسم‌ها در آیه

«یاری‌کننده» با «یاری‌شده» فرق دارد؛ یکی کاری را انجام می‌دهد و دیگری آن کار را می‌پذیرد. در عربی هم برای تشخیص نوع اسم، شکل واژه و معنای آن را با هم بررسی کن:

• اسم فاعل انجام‌دهندهٔ کار را نشان می‌دهد؛ «الْمُتَوَكِّلينَ» یعنی توکل‌کنندگان. پس عبارت مربوط به آن می‌گوید: خدا توکل‌کنندگان را دوست دارد.
• اسم مفعول کسی یا چیزی است که کار بر آن انجام شده؛ «مَنصوراً» یعنی یاری‌شده و بر وزن «مَفعول» است.
• اسم مبالغه بر فراوانی یا شدت یک ویژگی دلالت دارد؛ «عَلّام» یعنی بسیار دانا و بر وزن «فَعّال» است.
• اسم مکان جای انجام کار را می‌رساند؛ «مَشْرِق» و «مَغْرِب» جای طلوع و غروب‌اند و «مَرْقَد» به معنای خوابگاه است.
• اسم تفضیل برتری در یک ویژگی را می‌رساند؛ «أَعْلَم» یعنی داناتر و بر وزن «أَفْعَل» است.

حواست باشد هر واژه‌ای که با «م» شروع شود، اسم مکان نیست؛ «مَنصور» هم با «م» آغاز شده، اما معنایش مکان نیست. اول بپرس «این واژه چه معنایی می‌دهد؟» و سپس ساختش را بررسی کن.

از ترجمهٔ فعل تا شناخت باب

برای حل این تمرین، دو پرسش جدا بپرس: فعل چه معنایی دارد و برای چه کسی و چه زمانی است؟ ساخت آن به کدام باب می‌خورد؟ نام باب به‌تنهایی ترجمهٔ کامل فعل را مشخص نمی‌کند.

مثلاً «سَنَتَخَرَّجُ» را در جملهٔ مربوط به مدرسه بررسی کنیم:

• «سَـ» نشانهٔ آینده است و «نَـ» در این فعل، انجام‌دهنده را «ما» نشان می‌دهد؛ پس ترجمه می‌شود: فارغ‌التحصیل خواهیم شد.
• برای شناخت باب، صورت ماضیِ «تَخَرَّجَ» را با الگوی «تَفَعَّلَ» مقایسه می‌کنیم: باب تَفَعُّل است. دقت کن که «تَـ» در این ساخت، جزئی از الگوی باب است، نه نشانهٔ «تو»!

یک نمونهٔ دیگر: «عَلِّمْني» یعنی «به من بیاموز». «عَلِّمْ» فعل امر است و «ني» یعنی «به من»؛ برای تعیین باب، این ضمیر را کنار می‌گذاریم. ماضیِ فعل، «عَلَّمَ»، بر الگوی «فَعَّلَ» و از باب تَفْعیل است.

پس مسیرت این باشد: ترجمه با توجه به جمله ← تشخیص زمان و شخص ← مقایسهٔ ساخت با الگوی باب.