خلاصه درس ۳ عربی یازدهم انسانی؛ درسنامه و نکات مهم

از اندیشیدن تا مرغ مگس

تا حالا تلاش کرده‌ای حرکت بال‌های یک حشره را دنبال کنی، اما فقط تصویری محو ببینی؟ متن درس با دعوت به اندیشیدن در آفرینش شروع می‌شود: هرکس در آفریده‌های خدا فکر کند، قدرت او را می‌بیند. سپس مرغ مگس را نمونه می‌آورد تا با دقت به ویژگی‌هایش نگاه کنیم.

«اَلطّائِرُ الطَّنّانُ» یعنی مرغ مگس. طبق متن، این پرنده به بالا و پایین، چپ و راست و حتی جلو و عقب پرواز می‌کند. برای فهم جهت‌ها، دو جفت واژه را کنار هم یاد بگیر: «الْأَعلىٰ وَ الْأَسْفَلِ» یعنی بالا و پایین؛ «الْأَمامِ وَ الْخَلْفِ» یعنی جلو و عقب.

اما چرا «طَنّان» نام دارد؟ «طَنين» صدایی است که از حرکت سریع بال‌هایش پدید می‌آید. در عبارت «لِأَنَّهُ يُحْدِثُ طَنينـاً»، «لِأَنَّهُ» یعنی «زیرا آن پرنده»؛ پس متن دارد علت نام‌گذاری را توضیح می‌دهد، نه جهت پرواز را.

مهمان کوچک تمساح

راز مهمان تمساح در متن روشن می‌شود: زقزاق باقی‌ماندهٔ غذا را از دهان او برمی‌چیند و سالم بیرون می‌آید. برای فهمیدن این ماجرا، فعل‌ها را مثل صحنه‌های یک فیلم دنبال کن.

ابتدا تمساح غذا می‌خورد و کنار ساحل استراحت می‌کند. سپس زقزاق نزدیک می‌شود؛ تمساح دهانش را باز می‌کند و پرنده وارد آن می‌شود. پرنده با نوک‌زدن، باقی‌مانده‌های غذا را برمی‌دارد و پس از پایان کار بیرون می‌آید. «فَـ» در این روایت به دنبال‌کردن رویدادهای پیاپی کمک می‌کند و «بَعْدَ أَنْ» یعنی «پس از اینکه».

حالا ضمیرها را دنبال کن: در «فَمِهِ»، «ـهِ» به تمساح برمی‌گردد؛ اما در «عَمَلِهِ»، همین ضمیر به پرنده اشاره دارد، چون پرنده کارِ تمیزکردن را انجام می‌دهد.

مثل جملهٔ «سارا به نرگس کمک کرد و کیفش را برداشت»، برای فهمیدن صاحبِ هر چیز باید به معنی جمله توجه کنیم؛ نزدیک‌ترین اسم همیشه مرجع ضمیر نیست.

ماهی پرنده و دارکوب

اگر هنگام خواندن متن بپرسی «با چه اندامی؟» و «به چه علتی؟»، ارتباط جمله‌ها روشن‌تر می‌شود.

ماهی پرنده: «ذَيْل» یعنی دُم و «زَعانِف» یعنی باله‌ها. ماهی با حرکت دُم نیرومندش از آب بیرون می‌جهد و با باله‌های بزرگش بالای آب پرواز می‌کند. در «تَعمَلُ كَجَناحَيْنِ»، باله‌ها مانند دو بال عمل می‌کنند؛ پس منظور، داشتن بالِ پرنده نیست.

يَفْعَلُ ذٰلِكَ لِلْفِرارِ مِن أَعداءِهِ.

یعنی: «این کار را برای فرار از دشمنانش انجام می‌دهد.» «لِـ» در «لِلْفِرارِ» هدف این حرکت را نشان می‌دهد.

دارکوب: «مِنقار» یعنی نوک و «دِماغ» یعنی مغز. چرا نوک‌زدن‌های سریع به مغزش آسیب نمی‌رساند؟ عبارت «بِسَبَبِ وُجودِ عُضْوَينِ» یعنی «به‌سبب وجود دو عضو»: بافتی میان جمجمه و نوک، و زبانی که داخل جمجمه‌اش می‌گردد. این دو به دفع ضربه‌ها کمک می‌کنند؛ شبیه نقش ضربه‌گیر در وسایل روزمره.

پس در متن ماهی، هدفِ حرکت را می‌خوانیم و در متن دارکوب، علتِ آسیب‌ندیدن را.

چتر سنجاب و کمین مار

اگر وسط یک متن عربی به واژه‌ای ناآشنا برسی، گاهی یک تشبیه کمک می‌کند تصویر جمله را بسازی. در این بخش، «كَـ» یعنی «مانندِ»؛ پس به شباهتی که بعد از آن می‌آید دقت کن.

سنجاب پرنده: «غِشاء» یعنی پوشش و «مِظَلَّة» یعنی چتر. نویسنده پوشش ویژهٔ سنجاب را به چتر تشبیه می‌کند. سنجاب هنگام پریدن از یک درخت به درخت دیگر، این پوشش را باز می‌کند؛ تصور چترِ باز کمک می‌کند حالت آن را بهتر بفهمیم. همچنین «حينَ» یعنی «هنگامی که» و زمان بازشدن پوشش را مشخص می‌کند.

مار صحرا: در توصیف مار، تشبیه به عصا را داریم. در گرمای نیمروز، مار دُمش را در ماسه می‌گذارد و مانند عصا می‌ایستد؛ اگر پرنده‌ای روی آن بنشیند، شکارش می‌کند.

پس وجه شباهت را از بقیهٔ جمله پیدا کن: برای سنجاب، پوششِ بازشده مهم است؛ برای مار، حالت ایستادن. تشبیه به این معنا نیست که جانور واقعاً چتر یا عصا شده است!

شرط و نتیجه در عربی

وقتی می‌گویی «اگر تمرین کنی، بهتر یاد می‌گیری»، یادگیری بهتر را به تمرین‌کردن وابسته کرده‌ای. در عربی هم اسلوب شرط چنین ارتباطی می‌سازد.

سه ادات مهم شرط، «مَنْ»، «ما» و «إنْ» هستند: «مَنْ» برای اشخاص، با معنای «هرکس»؛ «ما» برای چیزها، با معنای «هرچه»؛ و «إنْ» به معنای «اگر» به کار می‌رود. در ساختار معمول این درس، فعل اول فعل شرط و فعل دوم جواب شرط است.

برای نمونه، این جملهٔ ساده را در نظر بگیر: «اگر بخوانی، یاد می‌گیری.» خواندن، شرط است و یادگرفتن، نتیجهٔ وابسته به آن؛ پس در جملهٔ عربیِ هم‌معنا نیز باید اول فعلِ مربوط به خواندن و سپس فعلِ مربوط به یادگرفتن را پیدا کنیم.

برای تشخیص، سه قدم بردار: ادات شرط را پیدا کن؛ دو فعل را مشخص کن؛ بپرس کدام کار شرطِ رخ‌دادن دیگری است. فعلاً لازم نیست تغییر حرکت آخر فعل‌ها را حفظ کنی؛ مهم، شناخت رابطهٔ شرط و نتیجه است.

شرط و نتیجه‌اش

فرض کن به دوستت می‌گویی: «اگر تمرین کنی، پیشرفت می‌کنی.» پیشرفت کردن، نتیجه‌ای است که به تمرین کردن وابسته شده است. در عربی هم جملهٔ شرطی چنین ارتباطی را بیان می‌کند.

برای شناخت اجزای آن، این مسیر را برو:

• ادات شرط را پیدا کن؛ «مَنْ»، «ما» و «إنْ» از مهم‌ترین آن‌ها هستند.
• ببین چه کاری شرط شده است؛ فعلِ این بخش، فعل شرط است.
• سپس نتیجه را پیدا کن؛ فعلِ بیان‌کنندهٔ نتیجه، جواب شرط نام دارد.

مثلاً در «إنْ تَجْتَهِدْ، تَنْجَحْ» یعنی «اگر تلاش کنی، موفق می‌شوی»، «إنْ» ادات شرط است. «تَجْتَهِدْ» یعنی تلاش کنی و فعل شرط است؛ «تَنْجَحْ» یعنی موفق می‌شوی و جواب شرط است.

پس «جواب شرط» پاسخِ یک پرسش نیست؛ نتیجهٔ برقرار شدن شرط است. فعلاً لازم نیست درگیر تغییر شکل پایان فعل‌ها شوی؛ مهم این است که رابطهٔ شرط و نتیجه را بشناسی.

ظاهر جمله و ترجمهٔ آن

آیا بعد از ادات شرط، همیشه باید دو فعل ببینیم؟ نه؛ گاهی جواب شرط یک جملهٔ اسمیّه است. در عبارت «مَنْ يَتَوَكَّلْ عَلَى اللهِ فَهوَ حَسْبُهُ»، بخش «يَتَوَكَّلْ» فعل شرط است؛ امّا نتیجه با «فَهوَ حَسْبُهُ» بیان می‌شود: پس خدا برای او کافی است. بنابراین برای یافتن جواب شرط، دنبال بخش بیان‌کنندهٔ نتیجه باش، نه فقط یک فعل دیگر.

نکتهٔ بعدی دربارهٔ ترجمه است: اگر فعل شرط و جوابش هر دو ماضی باشند، لازم نیست ترجمه هم حتماً گذشته باشد. می‌توانیم شرط را مضارع التزامی و نتیجه را مضارع اخباری ترجمه کنیم.

مثلاً «إنْ دَرَسْتَ، نَجَحْتَ» را می‌توان این‌طور فهمید: «اگر درس بخوانی، موفق می‌شوی.» «بخوانی» التزامی و «موفق می‌شوی» اخباری است. چنین جمله‌ای می‌تواند توصیه‌ای برای امتحان آینده باشد، نه گزارشی از گذشته. ترجمه با فعل‌های گذشته نیز، اگر بافت سخن مناسب باشد، امکان دارد.

هرکس و هرچه

فرض کن می‌خواهی بگویی هر آدمی که تلاش کند، به هدفش می‌رسد. در عربی، برای این شرط از «مَنْ» به معنی «هرکس» استفاده می‌کنیم. اگر شرط دربارهٔ کار یا چیزی باشد، «ما» به معنی «هرچه» می‌آید. پس در جملهٔ شرطی، این دو واژه را پرسشی ترجمه نکن؛ اینجا معنای «چه کسی؟» و «چه چیزی؟» ندارند.

برای ترجمه، به فعل شرط هم دقت کن: اگر مضارع باشد، آن را مضارع التزامی ترجمه می‌کنیم؛ مثلاً «يُحاوِلْ» در بخش شرط، «تلاش کند» است، نه «تلاش می‌کند».

این نمونهٔ کتاب را ببین:

ما تَزْرَعْ فِي الدُّنيا، تَحْصُدْ فِي الآخِرَةِ.

«ما» دربارهٔ چیزی است که می‌کاری؛ پس ترجمه می‌شود: هرچه در دنیا بکاری، در آخرت درو می‌کنی. «بکاری» شرط را بیان می‌کند و «درو می‌کنی» نتیجه را. پیام جمله هم این است که کارهای امروز ما پیامد دارند.

اگر و هرگاه

تصور کن به دوستت می‌گویی: «اگر تمرین کنی، در مسابقه بهتر بازی می‌کنی.» تمرین کردن شرط است و بهتر بازی کردن نتیجهٔ آن. در عربی، «إنْ» همین معنیِ «اگر» را می‌رساند. «إذا» هم معنای شرط دارد و آن را «هرگاه» یا «اگر» ترجمه می‌کنیم.

این مثال صفحهٔ ۳۸ را بخوان:

إذا اجتَهَدْتَ، نَجَحْتَ.

ترجمهٔ روانش می‌شود: «هرگاه تلاش کنی، موفق می‌شوی.» در این جمله، «إذا» ادات شرط، «اجتَهَدْتَ» فعل شرط و «نَجَحْتَ» جواب شرط است. با اینکه دو فعل عربی ماضی‌اند، می‌توانیم شرط را «تلاش کنی» و نتیجه را «موفق می‌شوی» ترجمه کنیم.

پس هنگام دیدن «إنْ» یا «إذا»، فقط معنی واژه را پیدا نکن؛ از خودت بپرس: چه کاری شرط است و چه اتفاقی نتیجهٔ آن؟ این پرسش کمک می‌کند ارتباط دو بخش جمله را در ترجمه نگه داری.

گفت‌وگو در ورزشگاه

تصور کن بعد از پیروزی تیم محبوبت، خبرنگاری با یکی از بازیکنان مصاحبه می‌کند. برای فهمیدن این گفت‌وگو، اول ببین هر پرسش دنبال چه اطلاعاتی است.

خبرنگار با «أُهَنِّئُكَ» به بازیکن تبریک می‌گوید و بازیکن از او تشکر می‌کند. سپس با پرسش «ما شُعورُ اللّاعِبينَ بِهٰذَا الْفَوزِ؟» سراغ احساس بازیکنان از این پیروزی می‌رود. پاسخ بازیکن نشان می‌دهد که اعضای تیم خوشحال‌اند و آرزوی دستیابی به جام مسابقات را دارند.

وقتی خبرنگار دربارهٔ راز پیروزی تیم می‌پرسد، بازیکن می‌گوید:

نَحنُ نَلعَبُ بِكُلِّ حَماسٍ وَ نَتَعاوَنُ خِلالَ الْمُباراةِ.

یعنی ما با تمام دلاوری بازی می‌کنیم و در طول مسابقه با یکدیگر همکاری می‌کنیم. پس پاسخ او دو نکته دارد: با دل‌وجان بازی‌کردن و همکاری گروهی؛ درست مثل یک کار گروهی در کلاس که تلاشِ تنها یک نفر کافی نیست.

در پایان، بازیکن از مربّی و داور تشکر می‌کند، به مردم تبریک می‌گوید و از آنان می‌خواهد برای پیروزی در مسابقهٔ آینده دعا کنند.

از توضیح به واژه

فرض کن اسم چیزی را فراموش کرده‌ای و می‌گویی: «همان وسیله‌ای که موقع باران بالای سرمان می‌گیریم!» تو با گفتن کارِ آن وسیله، شنونده را به نامش می‌رسانی. در تمرین واژگان عربی هم از همین راه استفاده می‌کنیم.

لازم نیست از همان ابتدا تک‌تک واژه‌های توضیح را ترجمه کنی. اول دنبال سرنخ‌های اصلی بگرد:

• دسته: دربارهٔ وسیله، جانور یا عضوی از بدن صحبت می‌شود؟
• کار یا ویژگی: چه می‌کند یا چه ویژگی‌ای دارد؟
• محل: کجا پیدا می‌شود؟

مثلاً اگر در توضیح، از پرنده‌ای صحبت شود که با نوکش تنهٔ درخت را سوراخ می‌کند، کنار هم گذاشتن «پرنده»، «نوک‌زدن» و «تنهٔ درخت» ما را به دارکوب، یعنی «نَقّارُ الْخَشَبِ»، می‌رساند.

پس با یک نشانه حدس بزن، اما با همهٔ نشانه‌ها بررسی کن؛ هر پرنده‌ای دارکوب نیست!

فعل، فاعل و مفعول

برای فهمیدن یک جمله، اول فعل را پیدا کن؛ بعد بپرس «چه کسی یا چه چیزی این کار را انجام می‌دهد؟» پاسخ، فاعل است. اگر فعل متعدی باشد، می‌توانی بپرسی «چه کسی را یا چه چیزی را؟» تا مفعول را پیدا کنی؛ مثل «مریم کتاب را خواند» که «کتاب» مفعول است.

حالا جملهٔ تمرین را بررسی کنیم:

يُقَدِّرُ الْعُلَماءُ أنواعَ الكائِناتِ الْحَيَّةِ…

• «يُقَدِّرُ»: برآورد می‌کنند؛ فعل جمله است.
• «الْعُلَماءُ»: دانشمندان؛ چه کسانی برآورد می‌کنند؟ پس فاعل و مرفوع است.
• «أنواعَ»: گونه‌ها؛ چه چیزی را برآورد می‌کنند؟ پس مفعول و منصوب است.

ترجمهٔ روان: «دانشمندان، گونه‌های موجودات زنده در دریاهای جهان را میلیون‌ها گونه برآورد می‌کنند.» دقت کن که فعل عربی اینجا مفرد آمده، اما چون فاعل آن «دانشمندان» است، در فارسی آن را جمع ترجمه می‌کنیم.

در مقابل، در تَسْقُطُ أَسنانُ سَمَكِ الْقِرْشِ، دندان‌های کوسه می‌افتند؛ «أَسنانُ» فاعل است و فعل «تَسْقُطُ» مفعول نمی‌گیرد. پس هر اسمِ بعد از فعل، مفعول نیست!

هم‌معنا یا مخالف؟

فرض کن برای «می‌داند» دنبال واژه‌ای هم‌معنا هستی؛ آیا «می‌دانم» انتخاب دقیقی است؟ معنای دانستن مشترک است، اما شخصِ فعل فرق دارد!

در تمرین مترادف و متضاد، اول مشخص کن رابطهٔ دو واژه چیست: مترادف یعنی هم‌معنا، مثل «اَلْمُسابَقَة» و «اَلْمُباراة» که هر دو معنای مسابقه دارند؛ متضاد یعنی دارای معنای مخالف، مثل «اَلْجُلوس» به معنای نشستن و «اَلْقيام» به معنای برخاستن.

اگر واژه فعل بود، یک بررسی دیگر هم لازم است: چه کسی کار را انجام می‌دهد؟ «يَدْري» یعنی «می‌داند» و «يَعْلَمُ» هم همین معنا و شخص را دارد؛ ولی «أَدْري» یعنی «می‌دانم» و با «أَعْلَمُ» هم‌معناست.

پس مسیرت این باشد: معنا را پیدا کن، هم‌معنا یا مخالف بودن را بسنج و در فعل‌ها شخص را هم تطبیق بده. شباهت ظاهری واژه‌ها به‌تنهایی کافی نیست.

شرط و نتیجهٔ آن

اگر کسی بگوید «اگر تمرین کنی، پیشرفت می‌کنی»، تمرین‌کردن شرط است و پیشرفت‌کردن نتیجهٔ آن. در عربی هم برای فهم چنین جمله‌ای، سه بخش را پیدا می‌کنیم: ابزار شرط، فعل شرط و جواب شرط.

این جملهٔ صفحهٔ ۴۵ را ببین:

مَنْ سَأَلَ في صِغَرِهِ، أَجابَ في كِبَـرِهِ.

• مَنْ یعنی «هرکس» و ابزار شرط است.
• سَأَلَ فعل شرط است: پرسیدن، شرطِ جمله است.
• أَجابَ جواب شرط است: پاسخ‌دادن، نتیجهٔ آن است.

ترجمهٔ روان: «هرکس در خردسالی‌اش بپرسد، در بزرگسالی‌اش پاسخ می‌دهد.» می‌بینی؟ با اینکه دو فعل عربی ماضی‌اند، اینجا دربارهٔ یک رابطهٔ کلی حرف می‌زنیم؛ پس لازم نیست حتماً آن‌ها را گذشته ترجمه کنیم.

ابزارهای شرط معنای یکسانی ندارند: إِنْ یعنی «اگر»، مَنْ یعنی «هرکس»، ما در جملهٔ شرطی یعنی «هرچه» و إذا یعنی «هرگاه». اول معنای ابزار را پیدا کن؛ سپس بپرس: «چه کاری شرط است و چه چیزی در پی آن می‌آید؟»

شناسنامهٔ فعل

برای ترجمهٔ دقیق، از فعل دو سؤال بپرس: چه نوع فعلی است؟ چه کسی یا کسانی آن را انجام می‌دهند؟ پاسخ سؤال دوم، صیغهٔ فعل را روشن می‌کند؛ یعنی شخص، شمار و جنس آن.

در نمونهٔ کتاب، «لا تَكْتُبْ عَلَى الْأَثَرِ التّاريخيِّ.» یعنی «روی اثر تاریخی ننویس.» اینجا «لا» همراه با شکلِ «تَكْتُبْ» نشانهٔ نهی است: از یک مخاطب مذکر می‌خواهد کاری را انجام ندهد. آن را با «نمی‌نویسی» اشتباه نگیر؛ آن ترجمه فقط خبر می‌دهد، نه اینکه منع کند.

حالا چند نشانهٔ دیگر را ببین:

• «يَلْعَبانِ»: مضارع، مثنّای مذکر غایب؛ یعنی «آن دو بازی می‌کنند».
• «نَتَعاوَنُ»: مضارع، متکلّم مع‌الغیر؛ یعنی «همکاری می‌کنیم».
• «فَكِّروا»: امر، جمع مذکر مخاطب؛ یعنی «فکر کنید».
• «أُهَنِّئُ»: مضارع، متکلّم وحده؛ یعنی «تبریک می‌گویم».

مثل وقتی در پیام می‌نویسی «فکر کن» یا «فکر کنید»، در عربی هم باید تعداد مخاطبان را در ترجمه حفظ کنی. فقط معنیِ کار کافی نیست؛ شناسنامهٔ انجام‌دهنده هم مهم است.