درس ۱ · صفحهٔ ۳۵ تا ۴۰ · حدود ۱۵ دقیقه · تولید هوش مصنوعی
درس ۱: مبانی احتمال
در این درس یاد میگیری تفاوت آمار و احتمال را تشخیص بدهی، نقش مدلسازی در بررسی عدم اطمینان را توضیح بدهی و فضای نمونه و پیشامدهای آزمایشهای ساده و ترکیبی را به زبان مجموعهها بنویسی.
پیش از شروع
یک تاس میاندازی و عدد میآید. آیا پیشامد «آمدن یکی از عددهای ، یا » رخ داده است، یا باید هر سه عدد ظاهر شوند؟
این پیشامد رخ داده است؛ کافی است نتیجهٔ تاس یکی از عددهای این مجموعه باشد. در زبان احتمال، یک مجموعه میتواند چند نتیجهٔ مطلوب را نشان دهد، بدون اینکه لازم باشد همهٔ آنها با هم اتفاق بیفتند.
آمار یا احتمال؟
آمار یا احتمال؟
فرض کن میخواهی بدانی دانشآموزان مدرسهات چه ورزشی را بیشتر دوست دارند. از تعدادی از آنها سؤال میکنی و با پاسخهایشان، دربارهٔ علاقهٔ کل دانشآموزان شناخت پیدا میکنی. این کار آماری است: از نمونهها و دادههای معلوم، به شناخت جامعه میرسی. اینجا «جامعه» همهٔ دانشآموزان مدرسه است و «نمونه» همان کسانیاند که از آنها پرسیدهای.
حالا مسیر را برعکس کن: کیسهای داری که تعداد مهرههای قرمز و آبی آن را میدانی، اما نمیدانی مهرهای که تصادفی بیرون میآوری چه رنگی خواهد بود. اینجا احتمال به کمک تو میآید: جامعه را میشناسی و میخواهی نتیجهٔ نمونهگیری را بررسی کنی.
پس برای تشخیص این دو، فقط دنبال واژهٔ «نمونه» نباش؛ از خودت بپرس: چه چیزی معلوم است و چه چیزی را میخواهم بشناسم؟ آمار و احتمال میتوانند در کنار هم به تصمیمگیری در شرایط نامطمئن کمک کنند.
کتاب درسی، صفحهٔ ۳۶
از احساس تا مدل ریاضی
از احساس تا مدل ریاضی
وقتی کسی میگوید «خیلی احتمال دارد فردا باران ببارد»، «خیلی» دقیقاً چقدر است؟ ممکن است برداشت تو با برداشت او فرق کند. حتی گفتنِ «احتمال باران است» هم اگر فقط بر پایۀ احساس باشد، آن را به یک نتیجۀ علمی تبدیل نمیکند.
علم احتمال، عدم اطمینان را با یک مدل ریاضی به عدد تبدیل میکند تا بتوانیم نتیجهها را دقیقتر بررسی و مقایسه کنیم. مدل یعنی توصیفی ساده و روشن از موقعیت؛ مثلاً برای انتخاب لامپ، تعداد لامپهای سالم و معیوب هر جعبه را مشخص میکنیم و میگوییم انتخاب بهتصادف انجام میشود، نه با تشخیص لامپ سالم.
ریاضیدانها هم از چنین مسئلههای سادهای شروع میکنند و قدمبهقدم ابزار بررسی موقعیتهای پیچیدهتر را میسازند. هدف این نیست که نتیجۀ آینده را حتمی بدانیم؛ هدف این است که در شرایط نامطمئن، تصمیمی سنجیدهتر بگیریم.
کتاب درسی، صفحهٔ ۳۸
نتیجههای ممکن را پیدا کن
نتیجههای ممکن را پیدا کن
دستت را داخل جعبهای میبری تا یک لامپ برداری. پیش از بیرون آوردن آن، نمیدانی کدام لامپ انتخاب میشود؛ اما میتوانی همهٔ نتیجههای ممکن را مشخص کنی. همین، قدم اول در ساختن مدل احتمالی است.
فرض کن جعبه پنج لامپ دارد و روی آنها شمارههای تا نوشتهایم. اگر شمارهٔ لامپ انتخابی را ثبت کنیم، فضای نمونه این است:
به مجموعهٔ همهٔ نتیجههای ممکن، فضای نمونه و به هر عضو آن، برآمد میگوییم. مثلاً یک برآمد است؛ ولی مجموعهٔ همهٔ برآمدهاست، نه فقط نتیجهای که این بار دیدهایم.
برای نوشتن فضای نمونه از خودت بپرس: «چه نتیجههایی ممکن است به دست بیاید؟» هیچ نتیجهٔ ممکنی نباید جا بماند و هیچ نتیجهٔ ناممکنی نباید وارد مجموعه شود. در این جعبه، برآمد نیست؛ چون لامپی با این شماره نداریم.
کتاب درسی، صفحهٔ ۳۸
پیشامدها به زبان مجموعهها
پیشامدها به زبان مجموعهها
فرض کن با دوستانت بازی میکنی و برای حرکتکردن باید تاس، عددی زوج نشان دهد. خواستهٔ تو را میتوان با مجموعهٔ بیان کرد. این مجموعه زیرمجموعهای از فضای نمونه است و پیشامد نام دارد.
اگر عدد بیاید، پیشامد رخ داده است؛ چون . لازم نیست همهٔ اعضای پیشامد ظاهر شوند؛ کافی است برآمدِ آزمایش عضو آن باشد.
حالا پیشامد «آمدن عدد بزرگتر از سه» را بنامیم:
- اشتراک: یعنی عدد هم زوج باشد و هم بزرگتر از سه؛ پس هر دو پیشامد رخ میدهند.
- اجتماع: یعنی دستکم یکی از دو شرط برقرار باشد. برقرار بودن هر دو شرط هم مجاز است!
- زیرمجموعه: اگر باشد، چون ، رخدادن حتماً رخدادن را نتیجه میدهد؛ اما برعکس آن الزامی نیست.
کتاب درسی، صفحهٔ ۳۹
فضای نمونهٔ آزمایشهای ترکیبی
وقتی یک آزمایش چند بخش دارد، باید نتیجهٔ هر بخش را جداگانه ثبت کنیم. مثلاً اگر دو تاس را پرتاب کنی، گفتن «یکی از تاسها عدد آورد» نتیجهٔ کامل آزمایش را مشخص نمیکند؛ باید نتیجهٔ تاس دیگر هم معلوم باشد.
برای دو بخش با فضاهای نمونهٔ و ، فضای نمونهٔ ترکیبی ضرب دکارتی آنهاست:
یعنی هر نتیجهٔ ممکن از بخش اول را با هر نتیجهٔ ممکن از بخش دوم جفت میکنیم. هر برآمد یک زوج مرتب است: مؤلفهٔ اول نتیجهٔ بخش اول و مؤلفهٔ دوم نتیجهٔ بخش دوم را نشان میدهد.
مثلاً در ثبت تعداد پیامهای دریافتی و ارسالی گوشی، باید از قبل مشخص کنیم جای اول برای «دریافتی» است یا «ارسالی». در پرتاب دو تاس هم تاسها را با رنگ یا شماره متمایز میکنیم؛ بنابراین با فرق دارد.
برای آزمایشی با بخشهای بیشتر نیز همین روش را ادامه میدهیم؛ فقط بهجای زوج، نتیجه را با چند مؤلفه ثبت میکنیم.
کتاب درسی، صفحهٔ ۴۰
مثال حلشده
یک خودرو در مسیر رفت و نیز در مسیر برگشت، میتواند صفر، یک یا دو مسافر داشته باشد. اگر فقط تعداد مسافران هر مسیر مهم باشد، فضای نمونه را بنویس و تعداد برآمدهایش را پیدا کن. سپس پیشامد «مجموع تعداد مسافران رفت و برگشت دقیقاً دو نفر باشد» را مشخص کن.
ابتدا معنای ترتیب را تعیین میکنیم: در برآمد ، مؤلفهٔ تعداد مسافران رفت و مؤلفهٔ تعداد مسافران برگشت است.
برای هر مسیر، تعداد مسافران یکی از اعضای مجموعهٔ است؛ پس فضای نمونه برابر است با .
هر یک از حالت رفت با هر یک از حالت برگشت ترکیب میشود؛ بنابراین تعداد برآمدها برابر است با .
برای پیشامد خواستهشده باید باشد؛ پس .
برای بررسی پاسخ، برآمد یعنی در رفت مسافری نبوده و در برگشت دو مسافر بوده است؛ این برآمد با فرق دارد، ولی هر دو عضو پیشامد هستند.
نکات مهم
- در آمار از دادهها به شناخت جامعه میرسیم، اما در احتمال با شناخت جامعه، نتیجههای ممکن و شانس آنها را با مدل ریاضی بررسی میکنیم.
- فضای نمونه مجموعهٔ همهٔ برآمدهای ممکن است و یک پیشامد وقتی رخ میدهد که برآمد مشاهدهشده عضو آن باشد؛ اشتراک یعنی رخدادن هر دو پیشامد و اجتماع یعنی رخدادن دستکم یکی.
- فضای نمونهٔ آزمایشهای ترکیبی را با ضرب دکارتی میسازیم، معنای جای هر مؤلفه را مشخص میکنیم و از تعداد برآمدها بهتنهایی، همشانسبودن آنها را نتیجه نمیگیریم.