درس ۱ · صفحهٔ ۱ تا ۴ · حدود ۱۵ دقیقه · تولید هوش مصنوعی
درس ۱: آشنایی با منطق ریاضی
در این درس یاد میگیری ارزش گزاره و نقیض آن را بررسی کنی، با جایگذاری در گزارهنما و در یک دامنۀ دادهشده مجموعۀ جواب را پیدا کنی و رابطهای گزارهای و ترکیب عطفی را بشناسی.
پیش از شروع
اگر کسی بگوید «چنین نیست که حرفت نادرست باشد»، حرفت را تأیید کرده یا رد کرده است؟
حرفت را تأیید کرده است! با یک بار نقیضکردن، ارزش گزاره عوض میشود؛ با بار دوم، به ارزش اولیه برمیگردیم. در این درس یاد میگیری این جور جملهها را دقیق و مرحلهبهمرحله بررسی کنی.
دو ارزش، چهار حالت
دو ارزش، چهار حالت
در منطق، به جملهای خبری که راست یا دروغ باشد، گزاره میگوییم. درست یا نادرست بودن آن هم ارزش گزاره است. هر گزاره فقط یکی از این دو ارزش را دارد؛ ندانستنِ پاسخ، ارزش سومی ایجاد نمیکند!
مثلاً «عدد زوج است» ارزش درست دارد و «عدد زوج است» ارزش نادرست. برای کوتاهنویسی، گزارهها را با حرفهایی مانند و نشان میدهیم.
حالا دو گزارۀ روزمره را در نظر بگیر: یعنی «چراغ اتاق روشن است» و یعنی «در اتاق باز است». روشن بودن چراغ، باز یا بسته بودن در را تعیین نمیکند. پس برای ارزش این دو گزاره، همۀ حالتهای ممکن چنیناند:
| ارزش | ارزش |
|---|---|
| درست | درست |
| درست | نادرست |
| نادرست | درست |
| نادرست | نادرست |
پس برای دو گزاره، چهار حالتِ ارزش در نظر میگیریم. هر ردیف، یک حالت ممکن است؛ نه اینکه هر دو گزاره همزمان چند ارزش داشته باشند.
کتاب درسی، صفحهٔ ۲
نقیض و برگشت به آغاز
نقیض و برگشت به آغاز
فرض کن دوستت میگوید: «چنین نیست که حرفت نادرست باشد.» او در واقع درستبودن حرفت را تأیید میکند! برای فهمیدن این جمله، باید اثر «نقیض» را بشناسیم.
نقیض یک گزاره، ارزش آن را برعکس میکند. نقیضِ گزارۀ را با نشان میدهیم و «چنین نیست که » میخوانیم. اگر درست باشد، نقیضش نادرست است؛ اگر نادرست باشد، نقیضش درست است.
حالا اگر دوباره نقیض بگیریم، ارزش یک بار دیگر برعکس میشود و به حالت آغاز برمیگردد:
| درست | نادرست | درست |
| نادرست | درست | نادرست |
دو گزارهای که در تمام حالتها ارزش یکسان دارند، «همارز» نامیده میشوند. پس مینویسیم:
دقت کن: نقیض گرفتن همیشه به معنی نادرستکردن نیست؛ یعنی عوضکردن ارزش.
کتاب درسی، صفحهٔ ۳
جای خالیِ متغیر
جای خالیِ متغیر
جملۀ « عددی فرد است» را در نظر بگیر. تا وقتی مقدار مشخص نشده، نمیتوانیم ارزش این جمله را تعیین کنیم؛ درست مثل جای خالیای که منتظر پر شدن است. چنین جملۀ خبریای گزارهنما نام دارد: متغیر دارد و با جایگذاری مقدار به جای متغیر، به گزاره تبدیل میشود.
اگر بگذاریم، جملۀ « عددی فرد است» به دست میآید که درست است. اگر بگذاریم، گزارۀ حاصل نادرست است. پس جایگذاری، گزاره میسازد؛ نه لزوماً گزارۀ درست!
گزارهنما ممکن است بیش از یک متغیر داشته باشد. مثلاً دو متغیر دارد؛ برای تعیین ارزش گزارۀ حاصل، باید به جای هر دو متغیر مقدار بگذاریم. تعداد متغیرهاست که مشخص میکند گزارهنما یکمتغیره، دومتغیره یا بیشتر است.
کتاب درسی، صفحهٔ ۳
دامنه با جواب فرق دارد
دامنه با جواب فرق دارد
در یک گزارهنما، دامنۀ متغیر مجموعهٔ مقدارهایی است که اجازه داریم به جای متغیر بگذاریم؛ آن را با نشان میدهیم. اما قرار نیست همۀ این مقدارها گزاره را درست کنند! مجموعۀ جواب، با نماد ، فقط عضوهایی از دامنه را در بر میگیرد که با جایگذاری آنها، گزارهای درست به دست میآید.
مثلاً برای گزارهنمای « عددی زوج است»، دامنۀ دادهشده را در نظر بگیر. همۀ این عددها اجازۀ ورود دارند، ولی فقط و گزاره را درست میکنند؛ پس است.
دامنه مثل فهرست مهمانهای یک جشن است و مجموعۀ جواب مثل فهرست همان مهمانهایی که لباس آبی پوشیدهاند: فهرست دوم نمیتواند کسی بیرون از فهرست اول داشته باشد. بنابراین همیشه داریم:
یعنی هر عضو مجموعۀ جواب، عضو دامنه هم هست؛ ولی هر عضو دامنه لزوماً عضو مجموعۀ جواب نیست.
کتاب درسی، صفحهٔ ۴
ساختن گزارههای مرکب
ساختن گزارههای مرکب
فرض کن دو خبر داری: «امروز هوا سرد است» و «امروز باران میبارد». میتوانی آنها را با یک رابط کنار هم بگذاری و بگویی: «امروز هوا سرد است و باران میبارد». این جملۀ تازه، یک گزارۀ مرکب است.
رابطهایی مانند «و»، «یا» و «اگر ــ آنگاه» برای ساختن گزارههای مرکب به کار میروند. انتخاب رابط مهم است؛ مثلاً «هوا سرد است و باران میبارد» همان حرفِ «اگر هوا سرد باشد، آنگاه باران میبارد» نیست.
اگر گزارۀ اول را و گزارۀ دوم را بنامیم، ترکیب آنها با «و» به شکل نوشته میشود و آن را « و » میخوانیم. نام این ترکیب، ترکیب عطفی است. پس هنگام تبدیل جمله به نماد، اول دو گزارۀ سازنده و بعد رابط بین آنها را پیدا کن.
کتاب درسی، صفحهٔ ۴
مثال حلشده
گزارهنمای را با دامنۀ در نظر بگیر. مجموعۀ جواب را پیدا کن؛ سپس ارزش گزارۀ حاصل و نقیض آن را برای مشخص کن.
هر عضو دامنه را جایگذاری میکنیم و بررسی میکنیم که آیا تساوی برقرار میشود یا نه.
برای داریم و برای داریم ؛ پس هر دو مقدار، گزاره را درست میکنند.
برای داریم و برای داریم ؛ پس گزاره در این دو حالت نادرست است.
فقط مقدارهای درستکننده را در مجموعۀ جواب میگذاریم: ؛ همانطور که انتظار داریم، است.
در حالت ، گزارۀ نادرست است؛ بنابراین نقیض آن، یعنی ، درست است.
نکات مهم
- هر گزاره یکی از دو ارزش درست یا نادرست را دارد؛ نقیض ارزش آن را برعکس میکند و نقیضِ نقیض با خود گزاره همارز است.
- با جایگذاری مقدارهای دامنۀ دادهشده در گزارهنما، گزاره به دست میآید و فقط مقدارهایی که آن را درست میکنند در مجموعۀ جواب قرار میگیرند.
- رابطهای گزارهای، گزارههای مرکب میسازند و ترکیب با رابط «و» را ترکیب عطفی مینامیم و با نشان میدهیم.