نمونه سوال فصل ۷ فارسی یازدهم با جواب

در روایت آفرینش، توجه فرشتگان از گِل به دل هدایت می‌شود و پرورش دل با عنایت الهی، زمینۀ پذیرش گوهر محبّت را فراهم می‌کند. در ادامۀ روایت نیز ابلیس اجزای قالب آدم را می‌شناسد، اما به درون دل راه نمی‌یابد؛ بنابراین شناخت ظاهر، مساوی شناخت حقیقت درونی نیست. گزینهٔ نخست این دو بخش را درست به هم پیوند می‌دهد. گزینهٔ دوم برای ابلیس شناختی فراتر از گزارش متن در نظر می‌گیرد؛ گزینهٔ سوم برتری را به مادۀ پیکر نسبت می‌دهد؛ و گزینهٔ چهارم ناآگاهی فرشتگان از راز آدم را نادیده می‌گیرد. (صفحه‌های ۵۸ و ۵۹) پاسخ: گزینهٔ ۱

در روایت کتاب، حسام‌الدّین از مولانا می‌خواهد منظومه‌ای به شیوهٔ الهی‌نامهٔ سنایی یا منطق‌الطّیر عطّار بسراید. مولانا نیز برگهٔ حاوی هجده بیت آغاز مثنوی را به او می‌دهد. در ادامه، حسام‌الدّین سروده‌های مولانا را می‌نویسد و برای او بازمی‌خواند. بنابراین، پیشنهاد سرودن اثر و همکاری در ثبت آن، هر دو به حسام‌الدّین مربوط‌اند، نه عطّار، شمس یا سلطان ولد. (صفحهٔ ۶۹–۷۰) پاسخ: گزینهٔ ۳

در جملهٔ نخست، «یار مولانا» همان حسام‌الدّین را توضیح می‌دهد و شخص تازه‌ای به جمله نمی‌افزاید؛ بنابراین، بدل است. در جملهٔ دوم، «حسام‌الدّین» با حرف عطف «و» به «مولانا» پیوسته و معطوف است. در جملهٔ سوم، نام «شمس» دوباره با همان نقش نهادی آمده و نقش تبعیِ تکرار دارد. پس ترتیب نقش‌ها «بدل، معطوف، تکرار» است. (صفحهٔ ۷۲–۷۳) پاسخ: گزینهٔ ۴

در نخستین جدایی، مولانا با آگاهی از حضور شمس در دمشق، برای او نامه و پیام فرستاد و سپس سلطان ولد را برای بازگرداندنش روانه کرد؛ این کوشش‌ها به بازگشت شمس انجامید. پس از آغاز دوبارهٔ آزارها، شمس بار دیگر رفت و سرنوشتش روشن نماند. این بار خود مولانا به دمشق سفر کرد، امّا شمس را نیافت و به قونیه بازگشت. بنابراین، باید هم میان جست‌وجوکنندگان و هم میان نتیجهٔ این دو مرحله تفاوت گذاشت. خبر کشته‌شدن شمس نیز در متن قطعی شمرده نشده است. (صفحهٔ ۶۸–۷۰) پاسخ: گزینهٔ ۲

در واژه‌نامهٔ درس، «تلبیس» به معنای پوشاندن حقیقت و نیرنگ‌سازی، «غَنا» به معنای بی‌نیازی و توانگری و «مذلّت» به معنای خواری و فرومایگی آمده است. آوازخوانی، معنای موردنظر «غَنا» در این واژه‌نامه نیست؛ فرمان‌برداری نیز معادل «طوع» است. همچنین «مذلّت» در برابر عزّت قرار دارد و نمی‌توان آن را بزرگ‌منشی معنی کرد. (صفحهٔ ۱۶۰) پاسخ: گزینهٔ ۴

دوست باتجربه‌تر یادآور می‌شود که آینده الزاماً مطابق خواسته‌های امروز پیش نمی‌رود؛ بااین‌حال، نتیجهٔ سخن او نفی آرزوها نیست، بلکه ضرورت حفظ دوستی و یاری متقابل است. نگهداری برگ شکوفه، پیمان را در خاطر دوستان زنده نگه می‌دارد و اشاره به سفیدشدن موها، تداوم این وفاداری تا سالخوردگی را می‌رساند. همچنین در ادامهٔ پیمان تأکید می‌شود که جدایی نباید علاقهٔ آنان را از میان ببرد. پس این تعهّد نه به نزدیکی مکانی وابسته است و نه به منفعت مادّی. (صفحهٔ ۸۳–۸۵) پاسخ: گزینهٔ ۱

نویسنده، حالت آغازین آدم را با گِل‌بودن و حالت پس از پرورش الهی را با دل‌شدن پیوند می‌دهد. گِل در این تقابل، نشان‌دهندهٔ مرتبهٔ پیش از ظهور اشتیاق عاشقانه است و دل، آمادگی درونی برای عشق‌ورزی را نمایندگی می‌کند. بنابراین، دگرگونی اصلی در میل و باطن آدم رخ داده است: او که پیش‌تر دوری می‌گزید، اکنون خواهان پیوستگی با معشوق است. نه تغییر ظاهری، نه پیروی از ابلیس و نه آموزش فرشتگان، علت این تحوّل معرفی نشده‌اند. (صفحهٔ ۵۸) پاسخ: گزینهٔ ۲

در دسته‌بندی کتاب، «خریدار» نمونهٔ صفت فاعلی و «گرفتار» نمونهٔ صفت مفعولی است. خریدار کسی است که کار خریدن را انجام می‌دهد؛ بنابراین معنای فاعلی دارد. گرفتار، کسی است که به گرفتاری دچار شده یا در بند افتاده است؛ بنابراین معنای مفعولی دارد. هرچند هر دو واژه با بن ماضی و پسوند «ـار» ساخته شده‌اند، از شباهت ساخت ظاهری نمی‌توان یکسان‌بودن نوع آن‌ها را نتیجه گرفت. (صفحه‌های ۹۲–۹۳) پاسخ: گزینهٔ ۴

در غزل پایانی، شاعر از دردی سخن می‌گوید که درمان آن را مرگ می‌داند؛ پس مرگ در نگاه او صرفاً حادثه‌ای هراس‌انگیز نیست، بلکه می‌تواند رهایی‌بخش باشد. در ابیات دلداری به یاران نیز فرورفتن دانه در خاک با رویش آن پیوند می‌یابد. این تصویر، دفن‌شدن انسان را پایان مطلق او نمی‌نمایاند، بلکه امکان حیاتی دیگر را یادآور می‌شود. از کنار هم گذاشتن این دو بخش، برداشت «رهایی از رنج و گذر به مرحله‌ای دیگر از حیات» به دست می‌آید. اندوه اطرافیان نیز نباید با نگرش خود شاعر یکسان شمرده شود. (صفحهٔ ۷۱) پاسخ: گزینهٔ ۱

در «ابرِ کرم»، بخشندگی به ابر و در «باران محبّت»، محبّت به باران مانند شده است؛ بنابراین، در هر دو ترکیب، رابطهٔ تشبیهی در ساخت اضافی بیان می‌شود (صفحهٔ ۵۸). در بخش مربوط به جست‌وجوی ابلیس، دل به کوشک مانند شده و تعبیر «بر مثال» این شباهت را آشکار کرده است (صفحهٔ ۵۹). در نتیجه، تفاوت اصلی در شیوهٔ بیان رابطهٔ تشبیهی است، نه در واقعی‌بودن تصویرها یا انسانی‌بودن رفتار آنها. پاسخ: گزینهٔ ۲

بر پایهٔ الگوهای ساخت صفت در کتاب، «درخشنده» از بن مضارع و «نده»، «کوشا» از بن مضارع و «ا» و «راستگو» از صفت و بن مضارع ساخته شده‌اند؛ پس سه صفت فاعلی داریم. «شکسته» و «پرورده» با بن ماضی و «ه» ساخته شده‌اند و دو صفت مفعولی‌اند. «ستودنی» از مصدر و «ی» ساخته شده و تنها صفت لیاقت این مجموعه است. «آهنین» و «چرمینه» نیز به‌ترتیب با پسوندهای «ین» و «ینه»، دو صفت نسبی‌اند. بنابراین، شمار صفت‌ها به ترتیب خواسته‌شده، سه، دو، یک و دو است (صفحه‌های ۹۲ و ۹۳). پاسخ: گزینهٔ ۴

در «آفتاب حُسن»، شاعر حتی سخنی را که معشوق برای راندن او گفته است، خواستنی می‌بیند؛ بنابراین، دلبستگی او به دریافت رفتار خوشایند محدود نیست. همچنین، از همراهان بی‌اراده دل‌زده است و انسان والاتری می‌جوید. در گفت‌وگوی مربوط به جست‌وجوی انسان نیز، گزارش دیگران از نیافتنِ مطلوب، جوینده را از آرزوی خود منصرف نمی‌کند. این بخش‌ها در کنار هم بر پایداری اشتیاق و نپذیرفتنِ جایگزین ناشایست دلالت دارند، نه تسلیم‌شدن در برابر دشواری یا نفی هرگونه همراهی (صفحه‌های ۶۱ تا ۶۳). پاسخ: گزینهٔ ۱