نمونه سوال فصل ۶ فارسی یازدهم با جواب

در ترکیب‌های «ابر کرم» و «باران محبت»، مفاهیم غیرمادی کرم و محبت با پدیده‌های محسوس ابر و باران تصویر شده‌اند. همان‌گونه که بارش در خاک اثر می‌گذارد و آن را برای دگرگونی آماده می‌کند، در روایت نیز محبت الهی با شکل‌گیری گل آدم و پیدایش دل پیوند می‌یابد. پس تصویر صرفاً توصیف هوا نیست؛ همچنین نه بر انسان‌نمایی استوار است و نه بر تضاد آب و خاک. (صفحهٔ ۵۷) پاسخ: گزینهٔ ۴

خاک علت نپذیرفتن درخواست جبرئیل را نداشتن تحمل قرب و خطرهای آن بیان می‌کند. جبرئیل، میکائیل و اسرافیل پس از شنیدن سوگند او بازمی‌گردند؛ سپس به عزرائیل فرمان داده می‌شود که رضایت خاک شرط انجام مأموریت نباشد. بنابراین، نباید بیم خاک را با مخالفت فرشتگان یا ناتوانی آنان در برداشتن خاک یکسان دانست. همچنین شگفتی فرشتگان نشان‌دهندۀ آگاهی پیشین آنان از راز دل نیست. (صفحهٔ ۵۷ و ۵۸) پاسخ: گزینهٔ ۲

پدر ابتدا با امید رهایی فرزند از گرفتاری عشق به کعبه می‌رود؛ اما مجنون به‌جای درخواست رهایی، افزونی عشق را می‌خواهد. خاموشی پدر پس از این دعا با دریافت او از درمان‌ناپذیری این دلبستگی همراه است؛ از این پایان نمی‌توان تأیید کامل همۀ خواسته‌های مجنون را نتیجه گرفت. در «مردان واقعی» نیز سری سقطی، کناره‌گیری مکانی را به‌تنهایی نشانۀ کمال نمی‌داند و بر حفظ توجه به حق در میان فعالیت اجتماعی تأکید می‌کند. بنابراین، هر دو متن ما را از داوری صرفاً ظاهری دربارۀ حال درونی شخصیت‌ها دور می‌کنند. (صفحهٔ ۵۲، ۵۳ و ۵۶) پاسخ: گزینهٔ ۱

در روایت، دل آدم شایستۀ نگهداری گوهر محبت معرفی می‌شود. سپس ابلیس، با وجود شناختن بخش‌های دیگر قالب آدم، نمی‌تواند به درون دل راه یابد و احتمال می‌دهد که رابطۀ خاص حق با آدم به همین بخش مربوط باشد. کنار هم قرار گرفتن این دو بخش نشان می‌دهد که ناکامی ابلیس صرفاً ناتوانی در ورود به یک بنای جسمانی نیست، بلکه بر امتیاز معنوی دل تأکید دارد. شناخت ظاهر نیز در این روایت به معنای شناخت حقیقت باطنی انسان نیست. (صفحهٔ ۵۹) پاسخ: گزینهٔ ۴

در «مبتلای عشقم»، مقصود گوینده این است که «من گرفتار عشق هستم»؛ پس «ـَم» صورت پیوستۀ فعل اسنادی «هستم» است. در «سرنوشتم»، این جزء به معنای «من» است و ترکیب را می‌توان به صورت «سرنوشتِ من» باز کرد؛ بنابراین ضمیر پیوسته در نقش مضاف‌الیه است. یکسان بودن صورت ظاهری این دو جزء، به معنای یکسان بودن نقش دستوری آنها نیست. این تمایز با توجه به کاربرد عبارت‌ها در شعر و مبحث مطرح‌شده در کارگاه زبانی روشن می‌شود. (صفحه‌های ۵۲–۵۵) پاسخ: گزینهٔ ۲

مجنون عشق را جزئی بنیادی از سرشت خود می‌داند و برخلاف انتظار پدر، به جای کاستن از آن، فزونی‌اش را می‌طلبد. در «باران محبّت» نیز گذر از گِل به دل با تغییر حالت از گریز به اشتیاق همراه است؛ بنابراین محبت صرفاً احساسی سطحی یا گذرا نیست، بلکه با تحول درونی پیوند دارد. نگرانی پدر و شگفتی فرشتگان، نگاه ناظرانی است که هنوز حقیقت این حالت را به‌تمامی درنیافته‌اند؛ نباید آن را با جهت‌گیری اصلی دو متن یکسان گرفت. پس اشتراک دو روایت، نقش بنیادی عشق در درون عاشق و ناکافی بودن داوری بیرونی برای فهم آن است. (صفحه‌های ۵۲–۵۳ و ۵۷) پاسخ: گزینهٔ ۱

در شاهد سنایی، «جهد» به معنای تلاش و کوشش است و «توفیق» به مساعدت و فراهم‌شدن امکان رسیدن به مقصود اشاره دارد. در شاهد فردوسی نیز «خنیده» کسی است که شهرت دارد و نامدار است؛ بنابراین نباید آن را با خشنود یا مهربان اشتباه گرفت. تنها زنجیرۀ نخست هر سه معنا را درست آورده است. (صفحه‌های ۵۴–۵۵) پاسخ: گزینهٔ ۱

در «خاک ذلیل»، واژۀ «ذلیل» ویژگی خاک را بیان می‌کند و صفت بیانی است. در «نقش عجیب» نیز «عجیب» صفت بیانیِ «نقش» است. در مقابل، «معرفت» در «گنج معرفت»، «آدم» در «جان آدم» و «عزّت» در «حضرت عزّت»، اسم و مضاف‌الیه‌اند. پس فقط زوج سوم از دو گروه دارای صفت بیانی تشکیل شده است. این تشخیص بر تمایز وابسته‌های پسین در کارگاه زبانی و نمونه‌های متن استوار است. (صفحه‌های ۵۷ و ۵۹) پاسخ: گزینهٔ ۳

در آغاز منظومه، «چون» نخست معنای «هنگامی که» دارد و وقوع رویداد را در زمان مشخص می‌کند؛ اما «چون» دوم، با معنای «مانند»، برای بیان همانندی به کار رفته است. پس تکرار یک واژه لزوماً به معنای تکرار یک کارکرد نیست. در بخش مربوط به بخت نیز شاعر دل‌کندن و دست‌کشیدن از کار کسی را، که رفتاری انسانی است، به «بخت» نسبت می‌دهد؛ این جان‌بخشی، آرایۀ تشخیص می‌سازد و تشبیه آشکار نیست. (صفحه‌های ۵۲–۵۳) پاسخ: گزینهٔ ۴

شاعر هنگام رسیدن پدر به کعبه، از حلقه‌ای که بر کعبه است برای ساختن یک تصویر تشبیهی استفاده می‌کند. پدر نیز در این تصویر، حلقه‌درگوش نشان داده می‌شود؛ اما مقصود، داشتن زیور نیست. حلقه‌درگوش‌بودن، کنایه از بندگی و فرمان‌برداری است. بنابراین، تشبیه پدر به کعبه، زمینۀ بیان کناییِ تسلیم و اطاعت او را فراهم کرده است. پرسش کارگاه نیز بر همین پیوند میان تشبیه و کنایه تأکید دارد. (صفحهٔ ۵۲ و صفحهٔ ۵۵) پاسخ: گزینهٔ ۴

خویشان امیدوارند گرفتاری مجنون با توسل به کعبه برطرف شود. در ساخت شاعرانهٔ سخن آنان، «این در» چیزی است که گشوده‌شدن به آن نسبت داده می‌شود؛ بنابراین، نقش نهاد دارد. آمدن نهاد پس از فعل، حاصل جابه‌جایی اجزای جمله در شعر است. مطابق توضیح کارگاه، در ترتیب معمول نثر معیار، نهاد در آغاز و فعل در پایان قرار می‌گیرد؛ پس «این در» پیش از گروه «از کعبه» می‌آید. (صفحهٔ ۵۲ و صفحهٔ ۵۴) پاسخ: گزینهٔ ۲

در این بخش از روایت، فرشتگان با دیدن آدم هنوز نمی‌دانند با چه حقیقت شگفتی روبه‌رو هستند. در مقابل، آدم در سخن آهستۀ خود از شناخت آنان خبر می‌دهد و بیان آشکار نام‌هایشان را به پس از برخاستن از خواب واگذار می‌کند. پس تأخیر در بیان دانسته‌ها را نباید با نداشتن شناخت یکی دانست. تقابل اصلی، میان ناآگاهی فرشتگان از حقیقت آدم و شناخت نهفتۀ آدم است. (صفحهٔ ۵۹) پاسخ: گزینهٔ ۱