۱۰۰ هزار تومان هدیهٔ ثبت‌نام، تا ۱ میلیونبا ثبت‌نام گردونهٔ هدیه را بچرخان: دست‌کم ۱۰۰٬۰۰۰ تومان و تا ۱٬۰۰۰٬۰۰۰ تومان اعتبار هدیه، بدون کارت بانکیگردونهٔ هدیه۱ میلیون برای تو، ۱ میلیون برای دوستتدوستانت را دعوت کن: برای هر دوستی که فعال شود ۱٬۰۰۰٬۰۰۰ تومان اعتبار هدیه می‌گیری و خودش هم ۱٬۰۰۰٬۰۰۰ تومانجوایز
1xAi

حل تمرین صفحه ۹۹ حسابان دوازدهم

جواب گام‌به‌گام ۴ تمرین صفحهٔ ۹۹ کتاب حسابان ۲؛ ۱ بخش دیگر این صفحه هنوز جوابِ بررسی‌شده ندارد.

  • حسابان ۲
  • فصل ۴: مشتق
  • پایهٔ دوازدهم
  • به‌روزرسانی: ۱۸ آبان ۱۴۰۵

صورت هر تمرین همان متن کتاب است. جواب را هوش مصنوعی گام‌به‌گام نوشته و هوش مصنوعی دیگری از یک شرکت دیگر، بی‌آنکه آن را ببیند، همان تمرین را حل کرده؛ فقط جوابی این‌جا آمده که هر دو به آن رسیده‌اند. اول خودت روی کاغذ حل کن، بعد راهت را با گام‌ها مقایسه کن.

تمرین ۱

دو تابع مختلف مانند ff و gg مثال بزنید که هر دو در x=2x=2 پیوسته باشند ولی در این نقطه مشتق‌پذیر نباشند.

جواب گام‌به‌گام

گام ۱: تابعی پیوسته در x=2x=2 می‌خواهیم که نمودارش در این نقطه «گوشه» داشته باشد؛ یعنی مشتق چپ و راستش برابر نباشند. قدر مطلق چنین ویژگی‌ای دارد.

گام ۲: تابع اول را f(x)=∣x−2∣f(x)=|x-2| در نظر می‌گیریم. این تابع پیوسته است و f(2)=0f(2)=0. داریم:

f+′(2)=lim⁡x→2+∣x−2∣−0x−2=lim⁡x→2+x−2x−2=1f'_+(2)=\lim_{x\to2^+}\frac{|x-2|-0}{x-2}=\lim_{x\to2^+}\frac{x-2}{x-2}=1
f−′(2)=lim⁡x→2−∣x−2∣−0x−2=lim⁡x→2−−(x−2)x−2=−1f'_-(2)=\lim_{x\to2^-}\frac{|x-2|-0}{x-2}=\lim_{x\to2^-}\frac{-(x-2)}{x-2}=-1

چون 1≠−11\ne-1، ff در x=2x=2 مشتق‌پذیر نیست.

گام ۳: تابع دوم را g(x)={x2−2x≥23x−4x<2g(x)=\begin{cases}x^2-2 & x\ge2\\ 3x-4 & x<2\end{cases} می‌گیریم. در x=2x=2: g(2)=2g(2)=2 و حد چپ 3(2)−4=23(2)-4=2 است، پس gg پیوسته است.

گام ۴: مشتق‌های یک‌طرفه: برای x>2x>2 مشتق 2x2x است و در x=2x=2 مقدار g+′(2)=4g'_+(2)=4 می‌شود. برای x<2x<2 مشتق 33 است، پس g−′(2)=3g'_-(2)=3. چون 4≠34\ne3، gg در x=2x=2 مشتق‌پذیر نیست.

(بررسی با تعریف: g+′(2)=lim⁡x→2+x2−4x−2=lim⁡(x+2)=4g'_+(2)=\lim_{x\to2^+}\frac{x^2-4}{x-2}=\lim(x+2)=4 و g−′(2)=lim⁡x→2−3x−6x−2=3g'_-(2)=\lim_{x\to2^-}\frac{3x-6}{x-2}=3.)

جواب نهایی

مثال: f(x)=∣x−2∣f(x)=|x-2| و g(x)={x2−2x≥23x−4x<2g(x)=\begin{cases}x^2-2 & x\ge2\\ 3x-4 & x<2\end{cases} که هر دو در x=2x=2 پیوسته‌اند ولی مشتق راست و چپ‌شان برابر نیست (برای ff: 11 و −1-1؛ برای gg: 44 و 33). پاسخ‌های دیگر هم ممکن است.

تمرین ۲

با محاسبه مشتق راست و مشتق چپ توابع داده شده در نقطهٔ AA، نشان دهید که این توابع در نقطهٔ AA مشتق‌پذیر نیستند.

[شکل (الف): y=−xy=-x، y=x2y=x^2، A(0,0)A(0,0)]

[شکل (ب): y=1y=1، y=1xy=\frac{1}{x}، A(1,1)A(1,1)]

[شکل (پ): y=xy=\sqrt{x}، y=x2y=\frac{x}{2}، A(4,2)A(4,2)]

جواب این بخش هنوز بررسی نشده و این‌جا نیامده است. «حل با عکس» آن را گام‌به‌گام حل می‌کند.

تمرین ۳

تابع

f(x)={5x−4x<0x20≤x≤3x+6x>3f(x)=\begin{cases}5x-4 & x<0\\ x^2 & 0\le x\le 3\\ x+6 & x>3\end{cases}

داده شده است.

الف) نمودار تابع ff را رسم کنید.

ب) با توجه به نمودار تابع ff بگویید که چرا f′(0)f'(0) و f′(3)f'(3) وجود ندارند؟

پ) ضابطهٔ تابع مشتق را بنویسید.

ت) نمودار تابع f′f' را رسم کنید.

جواب گام‌به‌گام

گام ۱ (الف): نمودار ff از سه قسمت تشکیل می‌شود:

  • برای x<0x<0: نیم‌خط y=5x−4y=5x-4 که از نقطهٔ (0,−4)(0,-4) (توخالی) می‌گذرد. مثلاً از (−1,−9)(-1,-9) هم عبور می‌کند.
  • برای 0≤x≤30\le x\le 3: قوس سهمی y=x2y=x^2 از نقطهٔ (0,0)(0,0) (توپر) تا (3,9)(3,9) (توپر).
  • برای x>3x>3: نیم‌خط y=x+6y=x+6 که از (3,9)(3,9) شروع می‌شود (در این نقطه به قوس سهمی می‌چسبد) و مثلاً از (4,10)(4,10) می‌گذرد.

گام ۲ (ب): در x=0x=0 نمودار پاره‌شده است (پرش): lim⁡x→0−f(x)=−4\lim_{x\to0^-}f(x)=-4 ولی f(0)=0f(0)=0. تابع در این نقطه پیوسته نیست، پس مشتق‌پذیر نیست و f′(0)f'(0) وجود ندارد.

در x=3x=3 نمودار پیوسته است (f(3)=9f(3)=9 و حد راست هم 99 است) ولی نقطهٔ گوشه دارد:

f−′(3)=2×3=6,f+′(3)=1f'_-(3)=2\times 3=6,\qquad f'_+(3)=1

چون شیب مماس از چپ و راست برابر نیست، f′(3)f'(3) وجود ندارد.

گام ۳ (پ): از هر قسمت جداگانه مشتق می‌گیریم:

f′(x)={5x<02x0<x<31x>3f'(x)=\begin{cases}5 & x<0\\ 2x & 0<x<3\\ 1 & x>3\end{cases}

در x=0x=0 و x=3x=3 مشتق تعریف نشده است.

گام ۴ (ت): نمودار f′f' سه قسمت دارد:

  • برای x<0x<0: نیم‌خط افقی y=5y=5 که در (0,5)(0,5) توخالی تمام می‌شود.
  • برای 0<x<30<x<3: پارهٔ خط y=2xy=2x از (0,0)(0,0) تا (3,6)(3,6) که هر دو سر توخالی‌اند.
  • برای x>3x>3: نیم‌خط افقی y=1y=1 که از (3,1)(3,1) توخالی شروع می‌شود.

جواب نهایی

الف) نیم‌خط y=5x−4y=5x-4 برای x<0x<0، قوس سهمی y=x2y=x^2 از (0,0)(0,0) تا (3,9)(3,9)، و نیم‌خط y=x+6y=x+6 برای x>3x>3.
ب) در x=0x=0 تابع ناپیوسته است (پرش). در x=3x=3 پیوسته است ولی گوشه دارد و f−′(3)=6≠f+′(3)=1f'_-(3)=6\ne f'_+(3)=1.
پ) f′(x)=5f'(x)=5 برای x<0x<0؛ f′(x)=2xf'(x)=2x برای 0<x<30<x<3؛ f′(x)=1f'(x)=1 برای x>3x>3.
ت) خط افقی y=5y=5 برای x<0x<0، پاره‌خط y=2xy=2x بین x=0x=0 و x=3x=3، و خط افقی y=1y=1 برای x>3x>3 (نقاط انتهایی توخالی).

تمرین ۴

نمودار تابعی را رسم کنید که مشتق آن

الف) در یک نقطه برابر صفر شود.

ب) در x=2x=2 برابر ۳ شود.

پ) در تمام نقاط مثبت باشد.

ت) در تمام نقاط یکسان باشد.

ث) در تمام نقاط منفی باشد.

جواب گام‌به‌گام

گام ۱: مشتق در هر نقطه همان شیب خط مماس بر نمودار است؛ پس برای هر قسمت تابعی انتخاب می‌کنیم که شیب مماس آن شرط خواسته‌شده را داشته باشد.

گام ۲ (الف): تابع f(x)=x2f(x)=x^2 را رسم می‌کنیم (سهمی). چون f′(x)=2xf'(x)=2x، داریم f′(0)=0f'(0)=0؛ یعنی فقط در x=0x=0 (رأس سهمی) مشتق صفر است و مماس افقی است.

گام ۳ (ب): خطی مانند f(x)=3x−1f(x)=3x-1 را رسم می‌کنیم. چون f′(x)=3f'(x)=3، پس f′(2)=3f'(2)=3. (تابع دیگر: f(x)=x2−x+...f(x)=x^2-x+... با f′(2)=2⋅2−1=3f'(2)=2\cdot2-1=3 نیز می‌شود، ولی خط ساده‌تر است.)

گام ۴ (پ): تابع f(x)=2x+1f(x)=2x+1 (خط با شیب مثبت) یا f(x)=x3+xf(x)=x^3+x را رسم می‌کنیم. برای f(x)=2x+1f(x)=2x+1 داریم f′(x)=2>0f'(x)=2>0 در همهٔ نقاط؛ نمودار همواره صعودی است.

گام ۵ (ت): تابع f(x)=2x+1f(x)=2x+1 (هر خط غیرافقی یا حتی خط افقی) مشتق ثابت دارد: f′(x)=2f'(x)=2 در همهٔ نقاط یکسان است. (هر تابع خطی y=ax+by=ax+b چنین است.)

گام ۶ (ث): تابع f(x)=−2x+3f(x)=-2x+3 را رسم می‌کنیم. چون f′(x)=−2<0f'(x)=-2<0 در همهٔ نقاط، نمودار همواره نزولی است. (پاسخ‌های دیگر نیز ممکن است.)

جواب نهایی

الف) مثلاً f(x)=x2f(x)=x^2 با f′(0)=0f'(0)=0 (پاسخ‌های دیگر هم ممکن است)
ب) مثلاً f(x)=3x−1f(x)=3x-1 با f′(2)=3f'(2)=3
پ) مثلاً f(x)=2x+1f(x)=2x+1 با f′(x)=2>0f'(x)=2>0
ت) مثلاً f(x)=2x+1f(x)=2x+1 با f′(x)=2f'(x)=2 ثابت
ث) مثلاً f(x)=−2x+3f(x)=-2x+3 با f′(x)=−2<0f'(x)=-2<0

تمرین ۵

الف) با استفاده از نمودار تابع f(x)=x2+2x+3f(x)=x^2+2x+3 (شکل مقابل) مقادیر زیر را به‌ترتیب صعودی مرتب کنید.

f′(2)f'(2) و f′(−1)f'(-1) و f′(0)f'(0) و f′(3)f'(3)

[شکل: نمودار تابع ff]

ب) صحت ادعای خود در (الف) را با محاسبهٔ مشتق تابع f(x)=x2+2x+3f(x)=x^2+2x+3 بررسی کنید.

پ) تابع مشتق را رسم کنید.

جواب گام‌به‌گام

گام ۱ (الف): نمودار ff یک سهمی با رأس (−1,2)(-1,2) است. شیب خط مماس در رأس صفر است و هرچه به راست می‌رویم، سهمی تندتر بالا می‌رود و شیب مماس بزرگ‌تر می‌شود. پس f′(−1)=0f'(-1)=0 و f′(0)f'(0) مثبت و کوچک است و بعد از آن f′(2)f'(2) و f′(3)f'(3) به‌ترتیب بزرگ‌تر می‌شوند:

f′(−1)<f′(0)<f′(2)<f′(3)f'(-1)<f'(0)<f'(2)<f'(3)

گام ۲ (ب): مشتق را حساب می‌کنیم:

f′(x)=2x+2f'(x)=2x+2

گام ۳ (ب): مقدارها را به‌دست می‌آوریم:

f′(−1)=0,f′(0)=2,f′(2)=6,f′(3)=8f'(-1)=0,\quad f'(0)=2,\quad f'(2)=6,\quad f'(3)=8

ترتیب 0<2<6<80<2<6<8 ادعای قسمت (الف) را تأیید می‌کند.

گام ۴ (پ): تابع مشتق f′(x)=2x+2f'(x)=2x+2 یک تابع خطی با شیب ۲ است. نمودار آن خطی است که از نقاط (−1,0)(-1,0) و (0,2)(0,2) می‌گذرد، یعنی محور xxها را در x=−1x=-1 و محور yyها را در y=2y=2 قطع می‌کند. نقاط (2,6)(2,6) و (3,8)(3,8) هم روی آن قرار دارند.

جواب نهایی

الف) f′(−1)<f′(0)<f′(2)<f′(3)f'(-1)<f'(0)<f'(2)<f'(3)
ب) f′(x)=2x+2f'(x)=2x+2 و مقدارها 0, 2, 6, 80,\,2,\,6,\,8 هستند، پس ترتیب درست است.
پ) نمودار f′f' خط y=2x+2y=2x+2 است که از (−1,0)(-1,0) و (0,2)(0,2) می‌گذرد.

از هوش مصنوعی بپرس: حل با عکس

جایی از این جواب‌ها را نفهمیدی یا تمرینت این‌جا نیست؟ از سوال عکس بگیر؛ «حل با عکس» در پنل یادگیری 1xAi آن را گام‌به‌گام و فارسی حل می‌کند، دلیل هر گام را می‌گوید، با یک مدل دیگر چک می‌کند و صفحهٔ کتاب درسی را نشان می‌دهد. با «از این بپرس» هر گام را می‌پرسی. پلن رایگان سهمیهٔ روزانه دارد.

ساختن حساب رایگان است و بعد از ثبت‌نام مستقیم به همین بخش از پنل برمی‌گردی.

صفحهٔ ۹۹ حسابان دوازدهم