فعالیت
در دایرهٔ مثلثاتی روبهرو خط در نقطهٔ بر محور کسینوسها عمود است.
الف) زاویهٔ را در ربع اول دایرهٔ مثلثاتی در نظر میگیریم و پارهخط را امتداد میدهیم تا این خط را در نقطهٔ قطع کند. نشان دهید:
میتوان دید که تانژانت هر زاویهٔ دلخواه مانند ، به همین ترتیب از برخورد امتداد ضلع دوم آن زاویه با خط تعیین میشود. بنابراین خط را محور تانژانت مینامیم. نقطهٔ مبدأ این محور است و جهت مثبت محور، از پایین به سمت بالا است.
ب) چرا تانژانت زوایایی که انتهای کمان آنها در ربع اول و سوم قرار دارد مقداری مثبت و تانژانت زوایایی که انتهای کمان آنها در ربع دوم و چهارم قرار دارد، مقداری منفی است؟
پ) آیا عددی حقیقی است؟ چطور؟ به کمک شکل، پاسخ خود را توجیه کنید.
جواب گامبهگام
گام ۱ (الف): از نقطهٔ عمودی بر محور کسینوسها رسم میکنیم و پای آن را مینامیم. در این صورت و است. دو مثلث قائمالزاویهٔ و در زاویهٔ (زاویهٔ مشترک در ) و زاویهٔ قائمه ( و ) برابرند، پس متشابهاند.
گام ۲ (الف): از تشابه این دو مثلث، با توجه به داریم:
بنابراین . در مثلث قائمالزاویهٔ هم مستقیماً داریم .
گام ۳ (ب): جهت مثبت محور تانژانت از پایین به بالاست و مبدأ آن است. اگر انتهای کمان در ربع اول باشد، امتداد ضلع دوم زاویه خط را بالای قطع میکند، پس تانژانت مثبت است. اگر انتهای کمان در ربع سوم باشد، امتداد همین خط (در جهت مخالف) به همان نقطهٔ بالای میرسد، پس تانژانت مثبت است. اگر انتهای کمان در ربع دوم یا چهارم باشد، خط از نقطهای پایین میگذرد و تانژانت منفی است. بهطور معادل، است و و در ربعهای اول و سوم همعلامت و در ربعهای دوم و چهارم مخالفعلامتاند.
گام ۴ (پ): برای ضلع دوم زاویه بر محور ها منطبق است. این خط با خط (که خط است) موازی است و آن را قطع نمیکند، پس نقطهٔ وجود ندارد. برای نیز ضلع دوم زاویه همان محور هاست و وضع مشابه است. بنابراین و عدد حقیقی نیستند، یعنی تعریف نشدهاند. این نتیجه با هم سازگار است.
جواب نهایی
الف) از تشابه مثلثهای و نتیجه میشود .
ب) در ربعهای اول و سوم امتداد ضلع دوم، محور تانژانت را بالای قطع میکند (مثبت) و در ربعهای دوم و چهارم پایین (منفی).
پ) خیر؛ و عدد حقیقی نیستند (تعریف نشدهاند)، چون ضلع دوم زاویه با محور تانژانت موازی است و آن را قطع نمیکند.