۱۰۰ هزار تومان هدیهٔ ثبت‌نام، تا ۱ میلیونبا ثبت‌نام گردونهٔ هدیه را بچرخان: دست‌کم ۱۰۰٬۰۰۰ تومان و تا ۱٬۰۰۰٬۰۰۰ تومان اعتبار هدیه، بدون کارت بانکیگردونهٔ هدیه۱ میلیون برای تو، ۱ میلیون برای دوستتدوستانت را دعوت کن: برای هر دوستی که فعال شود ۱٬۰۰۰٬۰۰۰ تومان اعتبار هدیه می‌گیری و خودش هم ۱٬۰۰۰٬۰۰۰ تومانجوایز
1xAi

خلاصه درس فصل ۴ تاریخ یازدهم؛ درسنامه و نکات مهم

«اروپا در قرون وسطا و عصر جدید»: ۱۴ درس، هر کدام با توضیح مفاهیم، مثال حل‌شده و نکات مهم.

  • تاریخ ۲
  • پایهٔ یازدهم
  • صفحهٔ ۱۷۳ تا ۲۰۶

این درسنامه را هوش مصنوعی 1xAi از روی صفحه‌های همان درس در کتاب درسی نوشته است (برچسب «تولید هوش مصنوعی»). کنار توضیح‌ها شمارهٔ صفحهٔ کتاب آمده تا با کتاب مقایسه کنی، و مثال حل‌شدهٔ هر درس یک بار دیگر جداگانه حل و بررسی شده؛ مثالی که درست درنیامده حذف شده است.

درس ۱ · صفحهٔ ۱۷۳ تا ۱۷۵ · حدود ۱۳ دقیقه · تولید هوش مصنوعی

درس ۱۵: قرون وسطا

در این درس یاد می‌گیری … قرون وسطا را در خط زمان تاریخ اروپا جای بدهی و علت تقسیم روم، عوامل دوام بیزانس، اهمیت قسطنطنیه و رویداد پایان‌دهنده به امپراتوری روم شرقی را توضیح بدهی.

پیش از شروع

چطور ممکن است یک امپراتوری بخش بزرگی از سرزمین‌هایش را از دست بدهد، اما همچنان دوام بیاورد؟ روم شرقی چه پشتوانه‌هایی داشت؟

بقای یک حکومت فقط به وسعت سرزمینش بستگی ندارد؛ روم شرقی از اقتصاد و نیروهای نظامی نسبتاً نیرومندی برخوردار بود. پایتخت آن، قسطنطنیه، هم موقعیت جغرافیایی و ارتباطی ویژه‌ای داشت و هم با باروهای مستحکم محافظت می‌شد.

قرون وسطا؛ کِی و کجا؟

قرون وسطا؛ کِی و کجا؟

وقتی می‌شنوی «قرون وسطا»، باید کدام بخش از تاریخ را در ذهن بیاوری؟ دوره‌ای از تاریخ اروپا که از اواخر قرن پنجم تا اواخر قرن پانزدهم میلادی ادامه داشت؛ یعنی تقریباً هزار سال. نام دیگر آن «قرون میانه» است.

برای اینکه جای این دوره را گم نکنی، تاریخ اروپا را مثل یک مسیر بلند تصور کن: دوران باستان ← قرون وسطا ← عصر جدید. درست مثل بخش‌بندی یک مسیر روی نقشه، این نام‌ها کمک می‌کنند بفهمیم هر رویداد به کدام بخش از تاریخ مربوط است.

یک نکتهٔ مهم: «قرون وسطا» نام یک دوره در تاریخ اروپاست؛ نباید تصور کنیم همهٔ سرزمین‌های جهان در این زمان شرایط یکسانی داشته‌اند. همچنین «تقریباً هزارساله» بودن، بیانگر طول این دوره است، نه یک تاریخ دقیق برای آغاز یا پایان آن.

کتاب درسی، صفحهٔ ۱۷۳

یک امپراتوری، دو بخش

یک امپراتوری، دو بخش

پیش از بررسی سرگذشت روم شرقی، باید بدانیم اصلاً چرا روم دو بخش شد. در قرن چهارم میلادی، امپراتوری روم با مشکلات اداری و اقتصادی روبه‌رو شد؛ یعنی هم در ادارۀ سرزمین‌ها و هم در امور اقتصادی دشواری داشت. این مشکلات به تقسیم امپراتوری به دو بخش شرقی و غربی انجامید.

برای نزدیک‌شدن موضوع به ذهن، مجموعه‌ای بزرگ از فروشگاه‌ها را تصور کن که مدیریت شعبه‌ها و رسیدگی به دخل‌وخرجشان دشوار شده است؛ ممکن است آن را به دو بخش مدیریتی تقسیم کنند. این مثال فقط برای فهم ارتباط میان دشواری اداره و تقسیم است.

پس زنجیرۀ اصلی را به خاطر بسپار: مشکلات اداری و اقتصادی ← تقسیم روم به دو بخش شرقی و غربی. دقت کن که تقسیم امپراتوری، به‌خودی‌خود به معنای نابودی هر دو بخش نبود؛ از اینجا به بعد باید سرگذشت آن‌ها را جداگانه دنبال کنیم.

کتاب درسی، صفحهٔ ۱۷۴

راز دوام بیزانس

راز دوام بیزانس

آیا از دست دادن سرزمین، همیشه به معنای پایان یک حکومت است؟ سرگذشت روم شرقی یا بیزانس نشان می‌دهد که چنین نیست.

بیزانس در برابر حملات پیاپی سپاهیان مسلمان، سرزمین‌های آفریقایی و بخش وسیعی از قلمرو آسیایی خود را از دست داد؛ اما همچنان پابرجا ماند. پشتوانهٔ این دوام، اقتصاد و ارتش نسبتاً نیرومند و به‌ویژه نیروی دریایی آن بود. اقتصاد توان پشتیبانی از نیروهای نظامی را فراهم می‌کرد و ارتش و نیروی دریایی به دفاع کمک می‌کردند.

برای مقایسه، به تیمی فکر کن که چند بازیکنش را از دست داده، اما به کمک بازیکنان باقی‌مانده و پشتیبانی مناسب، هنوز می‌تواند مسابقه را ادامه دهد. پس باید میان «از دست دادن بخشی از قدرت» و «فروپاشی کامل» تفاوت بگذاریم: بیزانس سرزمین از دست داد، ولی توان ادامهٔ حیات را حفظ کرد.

کتاب درسی، صفحهٔ ۱۷۴

پایتختی با نقش‌های حیاتی

پایتختی با نقش‌های حیاتی

اگر قرار باشد از چند منطقه مراقبت کنی، جایی که دسترسی خوبی به آن‌ها دارد و خودش هم امن است، پایگاه مناسب‌تری نیست؟ قسطنطنیه برای امپراتوری بیزانس چنین نقشی داشت؛ این شهر فقط محل استقرار فرمانروا نبود.

اهمیت قسطنطنیه از کنار هم قرار گرفتن دو ویژگی می‌آمد: موقعیت جغرافیایی و ارتباطی ویژه و باروهای دفاعی مستحکم. موقعیت شهر، ارتباط با سرزمین‌های زیر فرمان و راه‌های مهم تجاری را امکان‌پذیر می‌کرد. باروها، یعنی دیوارهای دفاعی شهر، نیز به حفاظت از این پایگاه کمک می‌کردند.

در نتیجه، قسطنطنیه دو کار مهم برای بیزانس انجام می‌داد: کمک به تسلط بر ولایات تابع، یعنی سرزمین‌های زیر فرمان امپراتوری، و حفاظت از راه‌های تجاری. پس برای توضیح اهمیت این پایتخت، باید هم به ارتباطات آن توجه کنیم و هم به استحکامات دفاعی‌اش.

کتاب درسی، صفحهٔ ۱۷۴

پایان امپراتوری روم شرقی

پایان امپراتوری روم شرقی

بیزانس با وجود از دست دادن سرزمین‌های فراوان، مدت‌ها دوام آورد؛ اما این پایداری همیشگی نبود. سرانجام ترکان مسلمان عثمانی در سال 14531453 میلادی، برابر با 857857 هجری قمری، قسطنطنیه را فتح کردند. با فتح پایتخت، امپراتوری روم شرقی متلاشی شد.

چرا این رویداد را نقطهٔ پایان بیزانس می‌دانیم؟ به نقش قسطنطنیه فکر کن: این شهر فقط محل استقرار فرمانروا نبود؛ پایگاهی برای تسلط بر سرزمین‌های تابع و حفاظت از راه‌های تجاری هم بود. پس از دست رفتن آن، از دست دادن یک شهر معمولی نبود.

برای به‌خاطر سپردن پایان بیزانس، این سه مورد را کنار هم بگذار: رویداد: فتح قسطنطنیه؛ فاتحان: عثمانی‌ها؛ نتیجه: فروپاشی روم شرقی. همچنین دو تاریخ بالا به یک رویداد اشاره دارند، نه دو فتح جداگانه؛ تفاوت آن‌ها در تقویم است.

کتاب درسی، صفحهٔ ۱۷۴

مثال حل‌شده

دانش‌آموزی می‌گوید: «وقتی بیزانس سرزمین‌های آفریقایی و بخش وسیعی از قلمرو آسیایی خود را از دست داد، دیگر نمی‌توانست دوام بیاورد.» با استفاده از پشتوانه‌های بیزانس، استدلال او را بررسی کن.

  1. ابتدا ادعا را مشخص می‌کنیم: او از دست رفتن بخش بزرگی از قلمرو را به معنای فروپاشی حتمی و فوری می‌داند.

  2. توان داخلی بیزانس را بررسی می‌کنیم: این امپراتوری هنوز اقتصاد، ارتش و به‌ویژه نیروی دریایی نسبتاً نیرومندی داشت.

  3. نقش پایتخت را اضافه می‌کنیم: موقعیت جغرافیایی و ارتباطی و باروهای قسطنطنیه به کنترل ولایات و حفاظت از راه‌های تجاری کمک می‌کرد.

  4. نتیجه می‌گیریم که از دست دادن قلمرو، هرچند مهم بود، به‌تنهایی برای توضیح سرنوشت بیزانس کافی نیست و باید دیگر پشتوانه‌های آن را نیز در نظر گرفت.

جواب: وسعت قلمرو به‌تنهایی تعیین‌کنندهٔ دوام یک امپراتوری نبود؛ توان اقتصادی و نظامی بیزانس و نقش دفاعی و ارتباطی قسطنطنیه کمک می‌کرد این امپراتوری با وجود از دست دادن سرزمین‌های فراوان پابرجا بماند.

نکات مهم

  • قرون وسطا دوره‌ای تقریباً هزارساله در تاریخ اروپا، از اواخر قرن پنجم تا اواخر قرن پانزدهم میلادی است.
  • روم در قرن چهارم میلادی بر اثر مشکلات اداری و اقتصادی تقسیم شد، اما بخش شرقی با تکیه بر اقتصاد و ارتش و به‌ویژه نیروی دریایی نسبتاً نیرومند دوام آورد.
  • قسطنطنیه با موقعیت جغرافیایی و ارتباطی ویژه و باروهای مستحکم، پایگاه اداره و حفاظت از بیزانس بود و فتح آن به دست عثمانی‌ها در سال 14531453 میلادی، برابر با 857857 قمری، به فروپاشی این امپراتوری انجامید.

تمرین تعاملی این درس (رایگان)تمرین تعاملی این درس

درس ۲ · صفحهٔ ۱۷۵ تا ۱۷۶ · حدود ۱۰ دقیقه · تولید هوش مصنوعی

تهاجم ژرمن‌ها به امپراتوری روم غربی

در این درس یاد می‌گیری پیامدهای سیاسی، اقتصادی و فرهنگی تهاجم ژرمن‌ها به روم غربی را توضیح بدهی و مسیر قدرت‌گیری فرانک‌ها تا دوران شارلمانی را بشناسی.

پیش از شروع

آیا ممکن است هجوم به یک امپراتوری، هم مرزهای آن را تغییر دهد و هم باعث تعطیلی مدرسه‌ها و خالی‌شدن شهرهایش شود؟

یورش دسته‌های ژرمن به روم غربی فقط به فروپاشی حکومت آن نینجامید؛ تجارت و زندگی شهری را هم دچار رکود کرد و آموزش و فرهنگ را از رونق انداخت. در میان حکومت‌های تازه، فرانک‌ها بعدها توانستند قدرت زیادی به دست آورند.

یک امپراتوری، چند حکومت

یک امپراتوری، چند حکومت

فرض کن روی نقشه، قلمروی بزرگی را با یک رنگ نشان داده‌اند؛ مدتی بعد، همان محدوده چند رنگ شده و هر بخش فرمانروای خودش را دارد. برای روم غربی چنین تغییری رخ داد.

در سده‌های پنجم و ششم میلادی، دسته‌های ژرمن به امپراتوری روم غربی هجوم آوردند. روم غربی نتوانست در برابر این تهاجم‌ها دوام بیاورد و فروپاشید. قلمرو آن به چند سرزمین جداگانه تقسیم شد و بر هر بخش، یکی از دسته‌های ژرمن حکومت کرد. پس ماجرا فقط عوض‌شدن یک امپراتور با امپراتوری دیگر نبود؛ وحدت سیاسی این قلمرو از میان رفت.

نکتۀ مهم، تفاوت سرنوشت دو بخش روم است: امپراتوری بیزانس، برخلاف روم غربی، در برابر این تهاجم‌ها پابرجا ماند. بنابراین، نباید فروپاشی روم غربی را به معنای نابودی هم‌زمان هر دو امپراتوری بدانیم.

کتاب درسی، صفحهٔ ۱۷۵

از شهر به روستا

از شهر به روستا

تصور کن بیشتر مشتری‌های مغازه‌های یک شهر، بازرگانانی باشند که برای خرید و فروش به آنجا می‌آیند. اگر رفت‌وآمد و دادوستد کم شود، چه بر سر کار مغازه‌دارها و صنعتگران می‌آید؟

بسیاری از شهرهای اروپای غربی هم رونق خود را از تجارت می‌گرفتند. با تهاجم ژرمن‌ها، بازرگانان و صنعتگران کارشان را رها کردند و به جاهای امن گریختند. در نتیجه، تجارت دچار رکود شد؛ یعنی خرید و فروش و فعالیت اقتصادی کاهش یافت. شهرهایی که به این دادوستد وابسته بودند، کم‌رونق شدند و بسیاری از آن‌ها خالی از سکنه ماندند.

در چنین وضعی، زندگی روستایی گسترش یافت. پس تغییر فقط در مرزها و حکومت‌ها نبود؛ محل و شیوۀ زندگی مردم هم تغییر کرد. برای به‌خاطر سپردن این پیامدها، این زنجیره را مرور کن: تهاجم و فرار صاحبان مشاغل ← کاهش تجارت ← افول شهرها و گسترش روستانشینی.

کتاب درسی، صفحهٔ ۱۷۵

آموزش و فرهنگ در رکود

آموزش و فرهنگ در رکود

اگر در شهری ناامنی ادامه پیدا کند، آیا فقط بازارها آسیب می‌بینند؟ مدرسه‌ها و فعالیت‌های فرهنگی هم برای ادامهٔ کار به آرامش نیاز دارند. پیامدهای تهاجم ژرمن‌ها به روم غربی نیز به تجارت و زندگی شهری محدود نماند.

با این تهاجم‌ها، آموزش و فعالیت‌های فرهنگی ضعیف شد و بیشتر مدرسه‌ها تعطیل شدند. دقت کن: «بیشتر مدرسه‌ها» به معنی «همهٔ مدرسه‌ها» نیست؛ آموزش کاملاً ناپدید نشد، اما رونق پیشین را از دست داد.

این رکود در گذر زمان اثر عمیق‌تری گذاشت: علوم، ادبیات، معماری و هنر یونانی و رومی کم‌کم به فراموشی سپرده شدند. برای فهم این پیوند، مدرسه‌ای را تصور کن که مدت زیادی تعطیل بماند؛ فرصت یادگیری و انتقال دانسته‌ها به شاگردان بعدی کمتر می‌شود. پس تهاجم‌ها نه‌تنها زندگی مردم آن روزگار، بلکه انتقال میراث علمی و فرهنگی به نسل‌های بعد را نیز تحت تأثیر قرار دادند.

کتاب درسی، صفحهٔ ۱۷۵

قدرت‌گیری فرانک‌ها

قدرت‌گیری فرانک‌ها

پس از فروپاشی روم غربی، همۀ حکومت‌های ژرمنی سرنوشت یکسانی نداشتند. فرانک‌ها یکی از دسته‌های ژرمن بودند که سرزمین گُل را تصرف کردند و در آن حکومت تشکیل دادند؛ سرزمینی که فرانسهٔ امروزی بخشی از آن بود.

فرانک‌ها سپس به دین مسیحیت گرویدند و با کلیسای رم متحد شدند. در ادامه، قلمرو حکومتشان گسترش یافت. برای به‌خاطرسپردن این مسیر، آن را مانند چند پلۀ پی‌درپی ببین: تشکیل حکومت در گُل، پذیرش مسیحیت و اتحاد با کلیسا، سپس گسترش قلمرو.

پادشاهی فرانک‌ها در زمان شارل بزرگ، مشهور به شارلمانی، به اوج قدرت رسید. پس شارلمانی را با آغاز تشکیل حکومت فرانک‌ها یکی ندان؛ او پادشاهی بود که این حکومت در دورانش بیشترین قدرت را پیدا کرد.

کتاب درسی، صفحهٔ ۱۷۶

مثال حل‌شده

دانش‌آموزی می‌گوید: «تهاجم ژرمن‌ها فقط نقشۀ سیاسی روم غربی را تغییر داد.» آیا شواهد این درس نظر او را تأیید می‌کند؟

  1. ابتدا ادعا را مشخص می‌کنیم: واژۀ «فقط» یعنی هیچ تغییری جز تغییر حکومت‌ها و مرزها رخ نداده است.

  2. شواهد اقتصادی و اجتماعی را بررسی می‌کنیم: تجارت دچار رکود شد، شهرها رونق خود را از دست دادند و زندگی روستایی گسترش یافت.

  3. شواهد آموزشی و فرهنگی را بررسی می‌کنیم: بیشتر مدارس تعطیل شدند و به‌مرور میراث علمی و فرهنگی یونانی و رومی از یاد رفت.

  4. نتیجه می‌گیریم که ادعا کامل نیست؛ تغییر نقشۀ سیاسی تنها یکی از پیامدهای تهاجم‌ها بود.

جواب: خیر؛ این تهاجم‌ها علاوه بر فروپاشی حکومت روم غربی و تجزیۀ قلمرو آن، اقتصاد، شیوۀ زندگی، آموزش و فرهنگ را نیز دگرگون کردند.

نکات مهم

  • روم غربی، برخلاف بیزانس، در برابر تهاجم ژرمن‌ها فروپاشید و قلمرو آن میان چند حکومت جداگانه تقسیم شد.
  • تهاجم‌ها با رکود تجارت و افول شهرنشینی، زندگی روستایی را گسترش دادند و آموزش و فعالیت‌های فرهنگی را نیز ضعیف کردند.
  • فرانک‌ها در گُل حکومت تشکیل دادند، با پذیرش مسیحیت و اتحاد با کلیسای رم قلمروشان را گسترش دادند و در زمان شارلمانی به اوج قدرت رسیدند.

تمرین تعاملی این درس (رایگان)تمرین تعاملی این درس

درس ۳ · صفحهٔ ۱۷۶ تا ۱۷۸ · حدود ۱۱ دقیقه · تولید هوش مصنوعی

پادشاهی شارلمانی و امپراتوری مقدس روم

در این درس یاد می‌گیری چگونه فرانک‌ها و شارلمانی با تکیه بر فتوحات، اتحاد با کلیسا و سازمان اداری قدرت گرفتند و چرا پس از فروپاشی این امپراتوری، نظام فئودالی گسترش یافت.

پیش از شروع

اگر یک پادشاه سرزمین‌های زیادی را فتح کند، آیا حتماً می‌تواند امنیت آن‌ها را هم حفظ کند؟

فتح سرزمین با ادارۀ آن فرق دارد؛ شارلمانی برای حکومت بر قلمرو گسترده‌اش هم به اتحاد با پاپ تکیه کرد و هم نمایندگان و ناظران گماشت. پس از فروپاشی امپراتوری او، ناتوانی پادشاهان در برقراری امنیت به قدرت‌گرفتن زمین‌داران کمک کرد.

فرانک‌ها و پیوند با کلیسا

فرانک‌ها و پیوند با کلیسا

چطور یک گروه مهاجم می‌تواند حکومتی بسازد که قدرتش بیشتر و بیشتر شود؟ برای فرانک‌ها، تصرف سرزمین آغاز راه بود؛ پیوند با یک نهاد دینی هم به گسترش قدرتشان کمک کرد.

فرانک‌ها یکی از دسته‌های ژرمن بودند. آن‌ها سرزمین گُل را تصرف کردند و در آنجا حکومت خود را بنا گذاشتند. پس نخستین پایۀ قدرتشان، داشتن سرزمین و حکومت بود.

در گام بعد، فرانک‌ها به دین مسیحیت گرویدند و با کلیسای رم متحد شدند. این دو اتفاق را از هم جدا کن: مسیحی‌شدن به دین آنان مربوط بود؛ اتحاد با کلیسای رم، پیوندشان با یک نهاد دینی بود. پس از این پیوند، قلمرو فرانک‌ها گسترش یافت.

برای به‌خاطرسپردن ماجرا، به گروهی فکر کن که هم جایی برای فعالیت دارد و هم با نهادی بانفوذ همکاری می‌کند؛ داشتن پایگاه و متحد، دو پشتوانۀ متفاوت‌اند. در اینجا هم تصرف گُل و اتحاد با کلیسا دو بخش مهم داستان قدرت‌گیری فرانک‌ها بودند.

کتاب درسی، صفحهٔ ۱۷۶

شارلمانی؛ فتح و اتحاد

شارلمانی؛ فتح و اتحاد

اگر فرمانروایی سرزمین‌های زیادی را فتح کند، برای پذیرفته‌شدن جایگاهش چه پشتوانه‌ای می‌تواند پیدا کند؟ شارلمانی هم از نیروی نظامی بهره برد و هم از اتحاد با پاپ.

او با جنگ‌های پی‌درپی و خون‌ریزی فراوان، تا سال 800800 میلادی بخش بزرگی از اروپای غربی و مرکزی را زیر فرمان خود برد. پس گسترش قلمرو او را نباید نتیجهٔ اتحاد با کلیسا به‌تنهایی دانست؛ فتوحات نظامی نقش مهمی داشتند.

در کنار این فتوحات، شارلمانی مانند پدر و نیای خود از پاپ در برابر دشمنان و رقیبانش حمایت کرد. پاپ نیز به او لقب «امپراتور مقدس روم» داد. این رابطه دوطرفه بود: پاپ از پشتیبانی پادشاه برخوردار می‌شد و پادشاه تأیید مقام مذهبی را به دست می‌آورد.

برای فهم تفاوت این دو پشتوانه، به یک گروه دانش‌آموزی فکر کن: توانایی انجام کارها یک چیز است و تأیید مسئول مدرسه چیز دیگر. برای شارلمانی هم توان نظامی و تأیید پاپ، دو پشتوانهٔ متفاوت بودند.

کتاب درسی، صفحهٔ ۱۷۸

ادارۀ قلمرو و نظارت

ادارۀ قلمرو و نظارت

فتح سرزمین‌های گسترده یک کار بود و ادارۀ آن‌ها کاری دیگر! شارلمانی نمی‌توانست خودش در همۀ مناطق حضور داشته باشد؛ پس برای ادارۀ قلمرو، یک نهاد اداریِ به‌جامانده از دوران امپراتوری روم را دوباره برقرار کرد: کومس یا کُنت. کُنت‌ها نمایندگان پادشاه بودند و هرکدام ادارۀ بخشی از امپراتوری فرانک‌ها را بر عهده داشتند.

اما سپردن مسئولیت کافی نبود؛ پادشاه باید از عملکرد نمایندگانش هم باخبر می‌شد. شارلمانی برای این کار مأموران ویژه‌ای برگزید که بر کار کُنت‌ها نظارت می‌کردند و مستقیماً به خودش گزارش می‌دادند.

برای تصور این تفاوت، مدرسه‌ای را در نظر بگیر که هر کلاس نماینده‌ای دارد، اما مدیر هم افرادی را برای بررسی کار نمایندگان می‌فرستد. پس دو نقش را از هم جدا کن: کُنت، اداره‌کنندۀ منطقه بود؛ مأمور ویژه، ناظر بر عملکرد کُنت.

کتاب درسی، صفحهٔ ۱۷۸

زمین در برابر خدمت

زمین در برابر خدمت

داشتن سرزمین بزرگ، بدون توان دفاع از آن کافی نیست. پس از فروپاشی امپراتوری شارلمانی، آشفتگی و حمله‌های بیرونی، اروپا را ناامن کرد. پادشاهان هم پول کافی برای تأمین هزینۀ ارتش نداشتند؛ پس نمی‌توانستند امنیت قلمروشان را حفظ کنند.

در این وضعیت، زمین‌داران بزرگ، از جمله شاهان، بخشی از زمین‌های خود را به زیردستان یا اشراف درجۀ دوم واگذار کردند و در برابرش از آنان خدمت خواستند. یعنی زمین در برابر خدمت، نه هدیه‌ای بدون تعهد!

دریافت‌کنندۀ زمین، «واسال» یا باج‌گزارِ ارباب می‌شد و سوگند وفاداری می‌خورد. او باید هنگام جنگ به ارباب کمک می‌کرد، از کاخ و اقامتگاهش محافظت می‌کرد و عوارض و مالیات می‌پرداخت.

اشراف درجۀ دوم نیز بخشی از زمین‌هایشان را با همین شرط به زیردستان خود می‌سپردند. به این ترتیب، زنجیره‌ای از رابطه‌های ارباب و واسال شکل گرفت و نظام فئودالی گسترش یافت.

کتاب درسی، صفحهٔ ۱۷۸

قدرت در دست زمین‌داران

قدرت در دست زمین‌داران

در نظام فئودالی، زمین‌دار بودن فقط به معنای داشتن مزرعه و درآمد نبود؛ فئودال‌ها اختیارهایی را هم در دست گرفتند که پیش‌تر مخصوص شاهان بود. آنان از زیردستان مالیات می‌گرفتند، میان آن‌ها داوری می‌کردند و حتی بعضی از آن‌ها حکم اعدام می‌دادند. همچنین می‌توانستند جنگ یا صلح اعلام کنند و پرچم مخصوص خود را داشته باشند.

برای درک این وضعیت، کشاورزی را تصور کن که برای پرداخت مالیات و رسیدگی به اختلافش با همسایه، با ارباب محلی سروکار دارد، نه مستقیماً با پادشاه. این مثال نشان می‌دهد که ارباب فقط مالک زمین نیست؛ در امور سیاسی و قضایی هم قدرت دارد.

فئودال‌ها در قلعه‌های بزرگی زندگی می‌کردند که مرکز قدرتشان بود. بنابراین، قدرت سیاسی به‌جای تمرکز در دست پادشاه، میان زمین‌داران بزرگ و کوچک پخش شد؛ نه اینکه میان همۀ مردم به‌طور برابر تقسیم شود.

کتاب درسی، صفحهٔ ۱۷۸

مثال حل‌شده

یک دانش‌آموز می‌گوید: «حکومت شارلمانی و نظام فئودالی تفاوت مهمی نداشتند؛ چون در هر دو، افرادی در مناطق مختلف فرمان می‌راندند.» چرا این نتیجه‌گیری دقیق نیست؟

  1. ابتدا به شباهت توجه می‌کنیم: در هر دو وضعیت، پادشاه شخصاً همۀ مناطق را اداره نمی‌کرد.

  2. سپس جایگاه کُنت‌ها را بررسی می‌کنیم: آنان نمایندۀ شارلمانی بودند و مأموران ویژه، عملکردشان را مستقیماً به پادشاه گزارش می‌دادند.

  3. در نظام فئودالی، زمین‌داران اختیارهایی را در دست گرفتند که پیش‌تر مخصوص شاهان بود؛ از جمله مالیات‌گیری، قضاوت و اعلان جنگ و صلح.

  4. پس معیار اصلی فقط وجود فرمانروایان محلی نیست؛ باید دید آنان زیر نظارت قدرت مرکزی‌اند یا قدرت سیاسی میان خودشان تقسیم شده است.

جواب: در حکومت شارلمانی، کُنت نمایندۀ پادشاه و زیر نظارت او بود؛ اما در نظام فئودالی، زمین‌داران اختیارهایی مانند مالیات‌گیری، قضاوت و اعلان جنگ را در دست گرفتند و قدرت سیاسی میان آنان تقسیم شد.

نکات مهم

  • فرانک‌ها در سرزمین گُل حکومت تشکیل دادند و با پذیرش مسیحیت و اتحاد با کلیسای رم، زمینۀ گسترش قدرت خود را فراهم کردند.
  • شارلمانی با جنگ قلمرو خود را گسترش داد، از پاپ لقب امپراتور مقدس روم گرفت و برای ادارۀ مناطق از کُنت‌ها و مأموران نظارتی استفاده کرد.
  • پس از فروپاشی امپراتوری شارلمانی، ناامنی و ضعف پادشاهان به گسترش واگذاری زمین در برابر خدمت و تقسیم قدرت سیاسی میان فئودال‌ها انجامید.

تمرین تعاملی این درس (رایگان)تمرین تعاملی این درس

درس ۴ · صفحهٔ ۱۷۸ تا ۱۸۰ · حدود ۱۵ دقیقه · تولید هوش مصنوعی

گسترش و تحکیم نظام فئودالیسم²

در این درس یاد می‌گیری … چگونه نظام فئودالی در اروپا گسترش یافت، شوالیه‌ها و سرف‌ها چه جایگاهی داشتند، چرا پیشرفت کشاورزی گرسنگی را از میان نبرد و جنگ‌های صلیبی چگونه شکل گرفت.

پیش از شروع

چطور ممکن بود کشاورزی با رفتن به شهر و ماندن در آن، آزادی خود را به دست بیاورد؟

در اروپای قرون وسطا، بسیاری از کشاورزان به زمین ارباب وابسته بودند و اجازۀ ترک آن را نداشتند. اما طبق قانونی که در متن آمده، اگر ثابت می‌کردند یک سال و یک روز در شهر زندگی کرده‌اند، آزاد شناخته می‌شدند؛ پس زندگی شهری می‌توانست راهی برای رهایی از وابستگی باشد.

زمین در برابر خدمت

زمین در برابر خدمت

تصور کن در منطقه‌ای زندگی می‌کنی که مرتب به آن حمله می‌شود، اما پادشاه پول کافی برای نگهداری ارتش ندارد. در چنین وضعی، چه کسی امنیت را تأمین می‌کند؟

پس از فروپاشی امپراتوری شارلمانی، ناامنی گسترش یافت و شاهان توان حفظ امنیت سراسر قلمرو خود را نداشتند. زمین به وسیله‌ای برای گرفتن خدمت تبدیل شد: شاهان و زمین‌داران بزرگ، بخشی از زمین‌هایشان را در برابر خدمات نظامی و غیرنظامی به زیردستان واگذار کردند. دریافت‌کنندگان زمین نیز همین کار را با زیردستان خود انجام دادند.

به این ترتیب، زنجیره‌ای از ارباب یا فئودال و باج‌گزار یا واسال شکل گرفت. واسال به اربابش سوگند وفاداری می‌خورد؛ باید هنگام جنگ کمک می‌کرد، از اقامتگاه او حفاظت می‌کرد و مالیات و عوارض می‌پرداخت.

نتیجه فقط واگذاری زمین نبود؛ قدرت سیاسی هم تقسیم شد. فئودال‌ها در قلمرو خود مالیات می‌گرفتند، قضاوت می‌کردند و حتی اختیار جنگ و صلح داشتند؛ یعنی کارهایی که پیش‌تر از اختیارات شاهان بود.

کتاب درسی، صفحهٔ ۱۷۸

شوالیه؛ جنگاورِ آموزش‌دیده

شوالیه؛ جنگاورِ آموزش‌دیده

آیا هر سوارکار شجاعی می‌توانست شوالیه شود؟ در اروپای قرون وسطا، شوالیه‌گری جایگاهی اشرافی بود؛ یعنی به خاندان‌های اشرافی و ثروتمند تعلق داشت، نه هر کسی که جنگیدن بلد بود.

پسران این خاندان‌ها مسیر طولانی آموزش را از کودکی آغاز می‌کردند:

  • از هفت‌سالگی، سوارکاری و فنون نظامی می‌آموختند.
  • حدود چهارده‌سالگی، سپردار می‌شدند و در خدمت یک شوالیه قرار می‌گرفتند؛ از اسب و جنگ‌افزارهای او نگهداری می‌کردند و در نبرد همراهش بودند.
  • حدود بیست‌ویک‌سالگی، به مقام شوالیه می‌رسیدند.

برای تصور این مسیر، به یادگیری یک ورزش فکر کن: تمرین اولیه، شاگردی نزد فرد باتجربه و سپس رسیدن به مهارت بالاتر؛ البته شوالیه‌گری برخلاف ورزش، به جایگاه خانوادگی هم وابسته بود.

آموزش شوالیه فقط جنگیدن نبود. آیین شهسواری، در کنار شجاعت و توان رزمی، بر پارسایی مسیحی و خدمت به مردم نیز تأکید می‌کرد.

کتاب درسی، صفحهٔ ۱۷۹

سرف‌ها و راه‌های آزادی

سرف‌ها و راه‌های آزادی

تصور کن کشاورزی می‌کنی، اما اجازه نداری برای زندگی یا کار به جای دیگری بروی. سرف‌ها چنین وضعی داشتند: روی زمین ارباب کار می‌کردند، به آن وابسته بودند و در پایین‌ترین مرتبۀ اجتماعی نظام فئودالی قرار داشتند.

بعضی از آنان قبلاً کشاورز آزاد بودند، اما بر اثر بدهکاری سرف شدند. بعضی دیگر هم برای در امان ماندن از ناامنی، زمینشان را به فردی نیرومند واگذار کردند و زیر حمایت او رفتند. پس تأمین امنیت می‌توانست به بهای از دست دادن آزادی جابه‌جایی تمام شود.

بااین‌حال، سرف با برده یکسان نبود؛ نمی‌شد او را مانند برده خرید و فروش کرد. راه آزادی هم کاملاً بسته نبود: پرداخت بدهی، انجام خدمات شایسته یا اجازۀ ارباب می‌توانست به آزادی او بینجامد.

یک راه دیگر، فرار به شهر بود. اگر سرف ثابت می‌کرد یک سال و یک روز در شهر زندگی کرده است، قانون او را آزاد می‌شناخت. حالا می‌توانی بفهمی چرا زندگی در شهر برای یک سرف امیدبخش بود!

کتاب درسی، صفحهٔ ۱۷۹

کشاورزی بهتر، گرسنگی پابرجا

کشاورزی بهتر، گرسنگی پابرجا

اگر کشاورزان محصول بیشتری تولید کنند، آیا دیگر کسی گرسنه نمی‌ماند؟ در اروپای قرون وسطا، پاسخ به این سادگی نبود.

خیش آهنی، استفادهٔ بیشتر از اسب در کار کشاورزی و کاربرد درست کود حیوانی به کشاورزان کمک کرد محصول بیشتری به دست آورند؛ اما افزایش تولید همچنان محدود بود.

یکی از علت‌ها این بود که هر سال حدود یک‌سوم تا نیمی از زمین‌ها را نمی‌کاشتند تا زمین دوباره توان حاصلخیزی پیدا کند. پس همهٔ زمین‌ها هم‌زمان محصول نمی‌دادند.

از طرف دیگر، وضعیت نامناسب جاده‌ها و حمل‌ونقل قحطی را شدیدتر می‌کرد. تصور کن در روستایی غله پیدا شود، اما رساندن آن به روستای گرفتار کمبود غذا دشوار باشد؛ وجود محصول در یک جا، لزوماً گرسنگی جای دیگر را برطرف نمی‌کند.

پس نکتهٔ اصلی این است: پیشرفت ابزار و روش‌های کشاورزی واقعی بود، اما برای از میان بردن قحطی و گرسنگی کافی نبود.

کتاب درسی، صفحهٔ ۱۸۰

آغاز جنگ‌های صلیبی

آغاز جنگ‌های صلیبی

چرا به این جنگ‌ها «صلیبی» می‌گویند؟ مسیحیانِ شرکت‌کننده، نشان صلیب را روی لباس‌ها و پرچم‌هایشان نصب می‌کردند؛ نام این جنگ‌ها از همین نشان گرفته شده است.

جنگ‌های صلیبی یک نبردِ تنها نبود، بلکه مجموعه‌ای از جنگ‌ها علیه مسلمانان بود. این جنگ‌ها حدود دویست سال، از 10961096 تا 12911291 میلادی، ادامه داشت.

برای شناخت چگونگی شکل‌گیری آن‌ها، دو نقش را از هم جدا کن:

  • پاپ مسیحیان را به جنگ دعوت می‌کرد.
  • شاهان و اشراف اروپایی فرماندهی جنگ‌ها را بر عهده داشتند.

مثل وقتی که دعوت‌کننده به یک فعالیت، لزوماً مسئول هدایت اجرای آن نیست، در اینجا هم دعوت به جنگ و فرماندهی آن دو نقش متفاوت بود. پس نباید از نقش پاپ در دعوت، نتیجه بگیریم که فرماندهی جنگ‌ها هم بر عهدۀ او بوده است.

کتاب درسی، صفحهٔ ۱۸۰

مثال حل‌شده

در فعالیت کتاب آمده است که سرف با اثبات یک سال و یک روز سکونت در شهر، از نظر قانون آزاد شناخته می‌شد. این حکم چگونه می‌توانست قدرت ارباب را محدود کند؟

  1. ابتدا وضعیت سرف را مشخص می‌کنیم: او به زمین وابسته بود و اجازۀ ترک ملک ارباب را نداشت.

  2. سپس استثنای قانونی را پیدا می‌کنیم: اثبات یک سال و یک روز اقامت در شهر می‌توانست به شناسایی آزادی او منجر شود.

  3. این دو وضعیت را مقایسه می‌کنیم: در حالت دوم، ادعای ارباب برای وابسته نگه‌داشتن سرف با یک قاعدۀ قانونی محدود می‌شد.

  4. نتیجه می‌گیریم که شهر به‌تنهایی و به‌صورت خودکار آزادی نمی‌آورد؛ برخورداری از این راه آزادی به تحقق و اثبات شرط قانونی بستگی داشت.

جواب: این قانون به سرف امکان می‌داد با اثبات مدت اقامتش در شهر، از نظر قانونی آزاد شناخته شود؛ بنابراین قدرت ارباب بر او همیشگی و بی‌استثنا نبود.

نکات مهم

  • ناامنی و ضعف شاهان به واگذاری زمین در برابر خدمت و تقسیم قدرت میان فئودال‌ها انجامید و شوالیه‌های اشراف‌زاده برای جنگاوری و رعایت آداب اخلاقی تربیت می‌شدند.
  • سرف‌ها کشاورزان وابسته به زمین بودند و راه‌هایی برای آزادی داشتند، اما بهبود ابزارهای کشاورزی با وجود محدودیت کشت و مشکلات حمل‌ونقل نتوانست گرسنگی را از میان ببرد.
  • جنگ‌های صلیبی با دعوت پاپ و فرماندهی شاهان و اشراف اروپایی علیه مسلمانان شکل گرفت و نام آن از نشان صلیبِ شرکت‌کنندگان گرفته شد.

تمرین تعاملی این درس (رایگان)تمرین تعاملی این درس

درس ۵ · صفحهٔ ۱۸۰ تا ۱۸۲ · حدود ۱۵ دقیقه · تولید هوش مصنوعی

جنگ‌های صلیبی

در این درس یاد می‌گیری جنگ‌های صلیبی چه بودند، چرا آغاز شدند، چگونه پایان یافتند و چرا پیامدهای آن‌ها برای مسلمانان و اروپاییان متفاوت بود.

پیش از شروع

آیا ممکن است گروهی در جنگ شکست بخورند، اما از همان جنگ بهره‌های علمی و اقتصادی ببرند؟ جنگ‌های صلیبی چگونه چنین نتیجه‌ای داشت؟

صلیبیان در پایان نتوانستند سرزمین‌های تصرف‌شده را نگه دارند و از آن‌ها بیرون رانده شدند. اما آشنایی اروپاییان با تمدن اسلامی، به انتقال دانش و رونق تجارتشان کمک کرد؛ پس نتیجۀ نظامی جنگ با پیامدهای علمی و اقتصادی آن یکسان نبود.

چه جنگ‌هایی، با دعوت چه کسی؟

چه جنگ‌هایی، با دعوت چه کسی؟

وقتی نام «جنگ‌های صلیبی» را می‌شنوی، یک نبرد کوتاه را تصور نکن؛ این نام به مجموعه‌ای از جنگ‌ها میان مسیحیان اروپایی و مسلمانان اشاره دارد که حدود دویست سال ادامه یافت.

برای شناخت این جنگ‌ها، نقش دو گروه را از هم جدا کن: پاپ مردم را به جنگ دعوت می‌کرد، اما شاهان و اشراف اروپایی فرماندهی جنگ‌ها را بر عهده داشتند. درست مثل تفاوت میان کسی که دیگران را به شرکت در کاری فرامی‌خواند و کسانی که اجرای آن را هدایت می‌کنند؛ دعوت‌کردن و فرماندهی‌کردن یک نقش نیستند.

چرا این جنگ‌ها «صلیبی» نام گرفتند؟ چون مسیحیان شرکت‌کننده، نشان صلیب را روی لباس‌ها و پرچم‌های خود می‌گذاشتند. پس نام جنگ‌ها از نشان همراه جنگجویان گرفته شده بود.

کتاب درسی، صفحهٔ ۱۸۰

فشار زندگی در اروپا

فشار زندگی در اروپا

اگر در محل زندگی کسی کار و غذای کافی نباشد و او از رونق سرزمینی دور بشنود، این خبر چه اثری بر تصمیمش می‌گذارد؟ برای فهم یکی از زمینه‌های جنگ‌های صلیبی، چنین وضعیتی را در نظر بگیر.

پس از هجوم و مهاجرت طوایف ژرمنی به اروپای غربی، تجارت و فعالیت کارگاه‌ها دچار رکود شده بود. افزایش جمعیت، بیکاری، فقر و کمبود مواد غذایی هم زندگی را دشوار می‌کرد. پادشاهان و فئودال‌ها می‌کوشیدند با تشویق مردم به رفتن به جنگ‌های مذهبی در سرزمین‌های دور، از فشار مشکلات قلمرو خود بکاهند.

در همین زمان، زائرانی که به بیت‌المقدس رفت‌وآمد داشتند، خبر ثروت و رونق سرزمین‌های اسلامی را به اروپا می‌بردند. این خبرها در کنار دشواری زندگی در اروپا، زمینه را برای تشویق مردم به شرکت در جنگ فراهم می‌کرد.

پس عنوان «جنگ مذهبی» نباید ما را از زمینه‌های اقتصادی و اجتماعی آن غافل کند؛ البته این زمینه‌ها تنها علت جنگ‌ها نبودند.

کتاب درسی، صفحهٔ ۱۸۱

درخواست کمک و انگیزۀ نبرد

درخواست کمک و انگیزۀ نبرد

مشکلات زندگی در اروپا تنها علت جنگ‌های صلیبی نبود؛ احساس خطر بیزانس و امید به پیروزی هم نقش داشتند.

سلجوقیان در نبرد ملازگرد، سپاه بیزانس یا همان روم شرقی را شکست دادند و در آسیای صغیر پیشروی کردند. امپراتور بیزانس که حکومتش را در خطر می‌دید، از پاپ کمک خواست. پاپ اوربان دوم در پاسخ، مسیحیان را به جنگ با مسلمانان و حمله به سرزمین‌های اسلامی فراخواند. پس درخواست کمکِ یک فرمانروا، به فراخوانی مذهبی برای جنگ پیوند خورد.

در همین دوره، مسیحیان در اندلس از ضعف و اختلاف حاکمان مسلمان استفاده کردند و بخش‌های وسیعی را گرفتند. این موفقیت‌ها به جنگجویان اروپایی روحیه و انگیزۀ بیشتری داد تا در نبردی شرکت کنند که کلیسا آن را مقدس می‌نامید.

برای تشخیص نقش این دو عامل، این تفاوت را به یاد بسپار: بیزانس به دنبال کمک برای مقابله با خطر بود؛ پیروزی‌های اندلس، امید به موفقیت در نبرد را بیشتر می‌کرد.

کتاب درسی، صفحهٔ ۱۸۱

از تصرف تا عقب‌نشینی

از تصرف تا عقب‌نشینی

چرا پیروزی در آغاز یک جنگ، پیروزی نهایی را تضمین نمی‌کند؟ برای فهم روند جنگ‌های صلیبی، سه نقطۀ مهم را دنبال کن:

  • تصرف بیت‌المقدس: صلیبیان در نخستین جنگ، از غفلت حکومت سلجوقی و اختلاف میان خلافت‌های فاطمی و عباسی بهره بردند. آنان در سال 10991099 میلادی، بیت‌المقدس و چند شهر دیگر شام را گرفتند و بسیاری از ساکنان مسلمان و یهودی را کشتند.
  • آزادسازی بیت‌المقدس: صلاح‌الدین ایوبی، سردار کُرد مسلمان، در سال 11871187 میلادی بیت‌المقدس را آزاد کرد. پس از آن، فرمانروایان و جنگجویان اروپایی با تشویق پاپ جنگ‌های دیگری به راه انداختند، اما نتوانستند موفقیت نخستین خود را تکرار کنند.
  • پایان جنگ‌ها: در سال 12911291 میلادی، مسلمانان صلیبیان را از آخرین پایگاهشان در سواحل شام بیرون راندند.

پس آزادسازی بیت‌المقدس با پایان جنگ‌های صلیبی هم‌زمان نبود؛ نبردها پس از آن نیز ادامه یافت.

کتاب درسی، صفحهٔ ۱۸۲

پیروزی و شکست، از دو زاویه

پیروزی و شکست، از دو زاویه

آیا پیروزی در جنگ یعنی سود بردن از همۀ نظرها؟ برای بررسی پیامدهای جنگ‌های صلیبی، باید نتیجۀ نظامی را از آثار اقتصادی و فرهنگی جدا کنیم.

مسلمانان توانستند صلیبیان را بیرون برانند و سرزمین‌های خود را حفظ کنند؛ اما میدان‌های نبرد در فلسطین، شام و مصر قرار داشت. به همین دلیل، مردم این مناطق با خسارت‌های جانی و مالی فراوان روبه‌رو شدند. پس پیروزی نظامی به معنای بی‌هزینه بودن جنگ نبود.

در سوی دیگر، اروپاییان با وجود شکست سیاسی و نظامی، با تمدن اسلامی و دستاوردهای علمی و فرهنگی مسلمانان آشنا شدند. این آشنایی، زمینۀ انتقال دستاوردها به اروپا را فراهم کرد. همچنین، اطلاعات جغرافیایی اروپاییان افزایش یافت و بنادر مهم اروپایی در دریای مدیترانه دوباره رونق گرفتند.

بنابراین، برای داوری دربارۀ نتیجۀ یک رویداد تاریخی، فقط نپرس «چه کسی پیروز شد؟»؛ بپرس «چه کسانی، در چه زمینه‌ای، سود یا زیان دیدند؟»

کتاب درسی، صفحهٔ ۱۸۲

مثال حل‌شده

چرا برای بررسی پیامدهای جنگ‌های صلیبی، پرسیدنِ «چه کسی پیروز شد؟» به‌تنهایی کافی نیست؟

  1. ابتدا نتیجۀ نظامی را مشخص می‌کنیم: جنگ‌ها با پیروزی مسلمانان و بیرون راندن صلیبیان پایان یافت.

  2. سپس محل درگیری را در نظر می‌گیریم: میدان‌های جنگ در فلسطین، شام و مصر بود؛ پس ساکنان این بخش‌های قلمرو اسلامی خسارت‌های جانی و مالی فراوان دیدند.

  3. بعد پیامدهای غیرنظامی را بررسی می‌کنیم: اروپاییان با تمدن اسلامی آشنا شدند و زمینۀ انتقال دستاوردهای علمی مسلمانان به اروپا فراهم شد.

  4. در پایان، به اقتصاد توجه می‌کنیم: بنادر مهم اروپایی در مدیترانه دوباره رونق گرفتند؛ بنابراین پیروزی نظامی لزوماً به معنای بی‌خسارت بودن و شکست نظامی به معنای بی‌بهره ماندن نیست.

جواب: برای داوری دربارۀ پیامدهای جنگ‌های صلیبی، دانستن طرف پیروز کافی نیست؛ باید محل جنگ و پیامدهای علمی و اقتصادی را هم بررسی کرد: مسلمانان سرزمین‌هایشان را حفظ کردند اما آسیب دیدند، و اروپاییان شکست نظامی خوردند اما بهره‌های علمی و اقتصادی بردند.

نکات مهم

  • جنگ‌های صلیبی با دعوت پاپ و فرماندهی شاهان و اشراف اروپایی علیه مسلمانان شکل گرفت و ریشه‌های دینی، اقتصادی، اجتماعی و سیاسی داشت.
  • صلیبیان ابتدا بیت‌المقدس را تصرف کردند، اما پس از آزادسازی آن به دست صلاح‌الدین ایوبی، لشکرکشی‌های بعدی آنان کامیاب نشد و سرانجام از سواحل شام بیرون رانده شدند.
  • مسلمانان با وجود پیروزی، خسارت‌های جانی و مالی فراوان دیدند و اروپاییان با وجود شکست نظامی، از انتقال دستاوردهای تمدن اسلامی و رونق تجارت بهره بردند.

تمرین تعاملی این درس (رایگان)تمرین تعاملی این درس

درس ۶ · صفحهٔ ۱۸۲ تا ۱۸۳ · حدود ۱۲ دقیقه · تولید هوش مصنوعی

پیدایش پادشاهی‌های قدرتمند

در این درس یاد می‌گیری پیامدهای جنگ‌های صلیبی، عوامل قدرت‌گرفتن شاهان و کاهش نقش فئودال‌ها و شوالیه‌ها را توضیح بدهی و جایگاه کلیسا در زندگی مردم اروپای قرون وسطا را بشناسی.

پیش از شروع

آیا ممکن است گروهی در جنگ شکست بخورد، اما از همان جنگ سود اقتصادی و علمی ببرد؟

در جنگ‌های صلیبی، مسلمانان توانستند صلیبیان را از سرزمین‌های خود بیرون برانند، اما مناطق جنگ‌زده خسارت‌های فراوانی دیدند. اروپاییان با وجود شکست نظامی، با دستاوردهای تمدن اسلامی آشنا شدند و از این آشنایی بهره بردند.

پیروزی در جنگ، خسارت در سرزمین

پیروزی در جنگ، خسارت در سرزمین

آیا برندهٔ جنگ، در همۀ زمینه‌ها سود می‌برد؟ برای فهم پیامدهای جنگ‌های صلیبی، باید نتیجۀ نظامی را از خسارت‌ها و بهره‌ها جدا کنیم.

صلیبیان در آغاز، بیت‌المقدس و چند شهر دیگر را تصرف کردند. بعدها صلاح‌الدین ایوبی بیت‌المقدس را آزاد کرد و سرانجام مسلمانان صلیبیان را از آخرین پایگاهشان در سواحل شام بیرون راندند. پس از نظر نظامی، پیروزی نهایی با مسلمانان بود.

اما میدان نبرد در سرزمین‌های اسلامی، یعنی فلسطین، شام و مصر، قرار داشت. به همین دلیل مردم این مناطق با وجود پیروزی، تلفات انسانی و زیان‌های مالی فراوانی تحمل کردند. در مقابل، اروپاییان با وجود شکست سیاسی و نظامی، بهره‌های اقتصادی، فرهنگی و علمی به دست آوردند.

برای مقایسه، ممکن است صاحب یک مغازه جلوی دزد را بگیرد، اما وسایل مغازه‌اش آسیب ببیند؛ موفقیت او به معنای بی‌خسارت‌بودن ماجرا نیست. پیروزی نظامی و سود یا زیان در زمینه‌های دیگر، یکی نیستند.

کتاب درسی، صفحهٔ ۱۸۲

آشنایی با تمدن اسلامی

آشنایی با تمدن اسلامی

جنگ فقط نتیجۀ نظامی ندارد؛ گاهی برخورد دو جامعه، راه انتقال دانش و تجربه را هم باز می‌کند. اروپاییان در زمان جنگ‌های صلیبی، از نظر علمی، فرهنگی و رفاه اقتصادی از مسلمانان عقب‌تر بودند. آشنایی آنان با تمدن اسلامی زمینه‌ای فراهم کرد تا دستاوردهای مسلمانان، به‌ویژه دانش آنان، به اروپا منتقل شود.

برای فهم این موضوع، سفر به شهری تازه را تصور کن: ممکن است در آنجا با دانسته‌ها و روش‌هایی آشنا شوی که پیش‌تر نمی‌شناختی. ارتباط اروپاییان با سرزمین‌های اسلامی نیز راه چنین آشنایی‌هایی را گشود؛ البته این پیامد، خشونت و خسارت جنگ‌ها را از بین نمی‌برد.

در نتیجۀ این جنگ‌ها، شناخت اروپاییان از سرزمین‌ها بیشتر شد و بندرهای مهم اروپایی در دریای مدیترانه دوباره رونق گرفتند. پس برای بررسی پیامدهای جنگ، باید نتیجۀ نظامی را از آثار علمی و اقتصادی جدا کنیم.

کتاب درسی، صفحهٔ ۱۸۲

شاهان چگونه قدرتمند شدند؟

شاهان چگونه قدرتمند شدند؟

تصور کن شاه برای فراهم‌کردن سرباز، به اشراف فئودال وابسته باشد؛ یعنی به زمین‌داران بزرگی که نیروی نظامی در اختیار داشتند. در این وضعیت، شاه نمی‌تواند به‌آسانی قدرت آنان را محدود کند.

با رونق دوبارۀ شهرها و رشد تجارت، به‌تدریج شاهان نیرومندی، به‌ویژه در انگلستان و فرانسه، روی کار آمدند. آنان ارتش منظم و دائمی تشکیل دادند تا برای نیروی نظامی کمتر به فئودال‌ها نیاز داشته باشند. به این ترتیب، حکومت مرکزی قوی‌تر و اشراف فئودال ضعیف‌تر شدند.

اما چرا بازرگانان و صنعت‌گران از شاه پشتیبانی می‌کردند؟ خودت را جای بازرگانی بگذار که کالا را از شهری به شهر دیگر می‌برد. امنیت راه‌ها و یکسان‌بودن قوانین، کار او را آسان‌تر می‌کند. حکومت مرکزی مقتدر می‌توانست با برقراری نظم و امنیت، هماهنگی امور اداری و یکسان‌سازی قوانین، زمینۀ رونق تجارت و صنعت را فراهم کند.

پس کاهش وابستگی نظامی به فئودال‌ها و پشتیبانی اهل تجارت و صنعت، هر دو به تقویت شاه کمک می‌کردند.

کتاب درسی، صفحهٔ ۱۸۲

کاهش نقش شوالیه‌ها

کاهش نقش شوالیه‌ها

اگر ابزار و روش یک رقابت عوض شود، آیا قهرمانان قدیمی حتماً برنده می‌مانند؟ در میدان جنگ هم مهارت‌های گذشته همیشه کافی نیست.

جنگ‌های صدساله میان فرانسه و انگلستان بر سر مناطقی از شمال فرانسه آغاز شد که در تصرف انگلستان بود. در جریان این جنگ‌ها، شیوۀ نبرد تغییر کرد و همین تغییر به جایگاه شوالیه‌ها آسیب زد.

شوالیه‌ها سوارکارانی با سلاح و تجهیزات سنگین بودند. اما با گسترش کاربرد سلاح‌های آتشین، پیاده‌نظام مجهز به تفنگ و برخوردار از پشتیبانی توپخانه به نیروی کارآمد میدان نبرد تبدیل شد. باروت که از چین به اروپا رسیده بود، در ساخت تفنگ و توپ نقش مهمی داشت.

پس کاهش اهمیت شوالیه‌ها را فقط نتیجۀ پیروزی یا شکست یک کشور ندان؛ نکتۀ اصلی این است که با تغییر ابزار و روش جنگ، نقش نیروهای نظامی نیز تغییر کرد.

کتاب درسی، صفحهٔ ۱۸۳

کلیسا؛ فراتر از عبادت

کلیسا؛ فراتر از عبادت

وقتی واژۀ «کلیسا» را می‌شنوی، شاید نخست به یک ساختمان برای عبادت فکر کنی. اما در اروپای قرون وسطا، کلیسا نهادی قدرتمند بود؛ یعنی سازمانی با مقام‌ها و نفوذ گسترده، نه فقط یک محل عبادت.

با گسترش مسیحیت در امپراتوری روم، کلیساهای بسیاری پدید آمدند. در قرون وسطا، کسانی که در خانواده‌ای مسیحی به دنیا می‌آمدند، عضو این نهاد به شمار می‌رفتند و نفوذ آن در جنبه‌های گوناگون زندگی‌شان حضور داشت.

برای درک این گستردگی، فقط مراسم دینی را در نظر نگیر؛ به ادبیات، هنر و اندیشه هم فکر کن. مقام‌های کلیسا هدایت جریان فکر و فرهنگ را در دست داشتند. پس برای شناخت زندگی مسیحیان آن دوره، باید کلیسا را هم نهادی دینی و هم نیرویی اثرگذار بر فرهنگ و زندگی مردم بدانیم.

کتاب درسی، صفحهٔ ۱۸۳

مثال حل‌شده

فرض کن بازرگانان برای رساندن کالاهایشان به شهرهای مختلف به راه‌های امن و قوانین یکسان نیاز دارند. چرا ممکن است از شاهی که می‌خواهد حکومت مرکزی را تقویت کند، پشتیبانی کنند؟

  1. نیاز بازرگانان را مشخص می‌کنیم: جابه‌جایی امن کالا و فعالیت در شرایط روشن و قابل پیش‌بینی.

  2. اقدام حکومت مرکزی مقتدر را به یاد می‌آوریم: برقراری نظم و امنیت، وحدت اداری و یکسان‌سازی قوانین.

  3. رابطه را پیدا می‌کنیم: این اقدامات، شرایط مساعدتری برای خریدوفروش و گسترش تجارت ایجاد می‌کرد.

  4. نتیجه می‌گیریم که حمایت بازرگانان از شاه با منافع اقتصادی آنان ارتباط داشت.

جواب: این بازرگانان از حکومت مرکزی مقتدر حمایت می‌کردند، چون امنیت راه‌ها، وحدت اداری و یکسان‌شدن قوانین، تجارت را آسان‌تر و شرایط گسترش آن را فراهم می‌کرد.

نکات مهم

  • جنگ‌های صلیبی با پیروزی نظامی مسلمانان پایان یافت، اما به سرزمین‌های اسلامی خسارت زد و برای اروپاییان فرصت آشنایی با دستاوردهای تمدن اسلامی و رونق تجارت فراهم کرد.
  • ارتش دائمی به تقویت شاهان و کاهش قدرت فئودال‌ها کمک کرد و تغییر روش‌های جنگ نیز اهمیت نظامی شوالیه‌ها را کاهش داد.
  • کلیسا در قرون وسطا نهادی قدرتمند بود که فراتر از عبادت، بر زندگی، اندیشه و فرهنگ مسیحیان نفوذ داشت.

تمرین تعاملی این درس (رایگان)تمرین تعاملی این درس

درس ۷ · صفحهٔ ۱۸۳ تا ۱۸۶ · حدود ۱۵ دقیقه · تولید هوش مصنوعی

کلیسا و تحولات آن

در این درس یاد می‌گیری چگونه نفوذ دینی، فرهنگی و اقتصادی کلیسا بر زندگی مردم اثر می‌گذاشت و چرا رابطۀ پاپ‌ها و فرمانروایان گاهی به همکاری و گاهی به کشمکش می‌انجامید.

پیش از شروع

چرا انتخاب یک اسقف می‌توانست پاپ و یک امپراتور قدرتمند را به رویارویی بکشاند؟ مگر اسقف فقط مسئول امور دینی نبود؟

در اروپای قرون وسطا، مقام‌های کلیسا فقط مسئول مراسم دینی نبودند؛ آن‌ها بر اندیشه و زندگی مردم نفوذ داشتند و املاک فراوانی را اداره می‌کردند. بنابراین، تعیین اسقف می‌توانست بر توازن قدرت میان کلیسا و فرمانروایان اثر بگذارد.

کلیسا؛ فراتر از عبادت

کلیسا؛ فراتر از عبادت

اگر در روستایی مسیحی در قرون وسطا زندگی می‌کردی، کلیسا فقط محل عبادتت نبود؛ بر آنچه می‌آموختی و شیوۀ فکر کردنت هم اثر می‌گذاشت. مقام‌های کلیسا آموزشِ فلسفه، اخلاق، ادبیات و هنر را هدایت می‌کردند. آنان تفسیر کتاب مقدس را حق انحصاری خود می‌دانستند و اجازۀ ترجمه و انتشار آن به زبان‌هایی غیر از لاتین را نمی‌دادند.

کلیسا قدرت اقتصادی هم داشت؛ زیرا در سراسر اروپا، به‌ویژه ایتالیا، صاحب زمین‌ها و املاک فراوان بود. پس نفوذ آن فقط به باورهای دینی محدود نمی‌شد.

این نهاد، تشکیلات گسترده‌ای داشت. ترتیب مقام‌ها از بالاتر به پایین‌تر چنین بود:

پاپ ← سراسقف ← اسقف ← کشیش

پاپ، یا اسقف رم، بالاترین مقام بود. سراسقف بر چند اسقف‌نشین ریاست می‌کرد. اسقف، امور دینی و املاک کلیسا و کشیشان ناحیۀ خود را سرپرستی می‌کرد. کشیش روستا نیز مراسم دینی را برگزار و از اموال کلیسای روستا مراقبت می‌کرد. این شبکه، نفوذ کلیسا را تا زندگی روزمرۀ روستاییان می‌رساند.

کتاب درسی، صفحهٔ ۱۸۳

رسم بخشش گناهان

رسم بخشش گناهان

نفوذ کلیسا فقط به برگزاری مراسم دینی محدود نبود؛ حتی موضوع بخشیده‌شدن گناهان هم مردم را به کشیش پیوند می‌داد. در رسم بخشش گناهان، فرد نزد کشیش به گناه خود اعتراف می‌کرد و درخواست بخشش داشت.

بخشش‌خواهان معمولاً برای لغو کیفر گناهان پولی می‌پرداختند. طبق توضیح کتاب، این پول برای کارهای خیر و عمومی، مانند ساخت و تعمیر کلیسا، بیمارستان، سد و جاده مصرف می‌شد. پس دقت کن: موضوع پرداخت پول در این رسم، لغو کیفر گناهان بود.

برای نمونه، فردی را تصور کن که پس از اعتراف نزد کشیش، مبلغی می‌پرداخت و آن مبلغ صرف تعمیر بیمارستان می‌شد. این نمونه نشان می‌دهد که رسم بخشش گناهان چگونه زندگی دینی مردم را به کارهای عمومی پیوند می‌داد و جایگاه اثرگذار کلیسا را آشکار می‌کرد.

کتاب درسی، صفحهٔ ۱۸۴

تفتیش عقاید و مخالفان

تفتیش عقاید و مخالفان

اگر نهادی بتواند تعیین کند کدام عقیده پذیرفتنی است و مخالفان را هم مجازات کند، چه فضایی برای بیان نظر متفاوت باقی می‌ماند؟

کلیسا در قرون وسطا برای مقابله با اندیشه‌های مخالف، از تفتیش عقاید یا انکیزیسیون استفاده می‌کرد. افراد ممکن بود به بی‌دینی یا بدعت‌گذاری، یعنی پدید آوردن رسم و آیینی تازه در دین، متهم شوند. این اتهام‌ها می‌توانست به اخراج از کلیسا و مجازات‌هایی مانند تبعید، مصادرۀ دارایی، به چوب بستن و سوزاندن بینجامد. توجه کن: «متهم شدن» را نباید با درست بودن اتهام یکی دانست.

برای درک پیامد این برخورد، جمعی را تصور کن که در آن بیان نظر متفاوت خطر تنبیه دارد؛ اعضای آن احتمالاً از ترس سکوت می‌کنند، حتی اگر قانع نشده باشند. پس تفتیش عقاید فقط مجازات یک فرد نبود؛ می‌توانست دیگران را هم از طرح دیدگاه مخالف بازدارد. سکوت ناشی از ترس، لزوماً نشانۀ پذیرش یک عقیده نیست.

کتاب درسی، صفحهٔ ۱۸۴

اتحاد پاپ‌ها و فرمانروایان

اتحاد پاپ‌ها و فرمانروایان

آیا رابطۀ کلیسا و فرمانروایان همیشه پر از اختلاف بود؟ نه؛ گاهی همکاری، راه حفظ قدرت بود.

در سده‌های نخستین قرون وسطا، امپراتوری بیزانس می‌کوشید بر کلیسای رم مسلط شود. این تلاش فقط سیاسی نبود؛ بیزانس از قدرت نظامی هم برای رسیدن به هدفش استفاده می‌کرد. پاپ‌ها برای مقابله با این فشار، با شاهان و اشراف اروپای غربی متحد شدند و توانستند تلاش بیزانس را ناکام بگذارند.

برای درک این تصمیم، دو گروه را تصور کن که برای جلوگیری از سلطۀ یک قدرت دیگر، از یکدیگر پشتیبانی می‌کنند. همکاری آن‌ها لزوماً به معنای یکی‌بودن همۀ خواسته‌هایشان نیست؛ در برابر یک تهدید، به کمک هم نیاز دارند.

پس در این بخش، نکتۀ اصلی اتحاد برای جلوگیری از تسلط بیزانس بر کلیسای رم است؛ نه اینکه کلیسا و فرمانروایان همیشه هم‌نظر بودند.

کتاب درسی، صفحهٔ ۱۸۵

رقابت بر سر قدرت

رقابت بر سر قدرت

حالا به پرسش آغاز درس برگردیم: چرا انتخاب یک اسقف می‌توانست باعث رویارویی پاپ و امپراتور شود؟ اسقف فقط مسئول مراسم دینی نبود؛ ادارۀ املاک کلیسا هم در اختیار او بود. پس تعیین اسقف، بر توزیع ثروت و قدرت نیز اثر می‌گذاشت.

پس از مرگ شارلمانی، آشفتگی اوضاع فرصتی فراهم کرد تا پاپ و اسقف‌ها مدعی حقوق سیاسی و قدرت دنیوی شوند. در سده‌های یازدهم و دوازدهم میلادی، اختلاف پاپ و امپراتور آلمان بر سر انتصاب اسقف‌ها و اعطای حلقه و عصای اسقفی شدت گرفت. مسئله این بود: چه کسی حق دارد این مقام‌های بانفوذ را تعیین کند؟

ادعای برتری پاپ را در بیانیۀ بونیفاس هشتم هم می‌بینیم. او قدرت مذهبی و دنیوی را به دو شمشیر تشبیه می‌کرد و معتقد بود قدرت فرمانروایان باید تابع قدرت مذهبی باشد. این، دیدگاه پاپ دربارۀ رابطۀ دین و سیاست بود؛ نه نشانه‌ای از اینکه شاهان همیشه از او اطاعت می‌کردند.

کتاب درسی، صفحهٔ ۱۸۶

مثال حل‌شده

در بیانیۀ بونیفاس هشتم، قدرت سیاسی موظف به پیروی از قدرت مذهبی دانسته شده است. این سند چه برداشتی از رابطۀ پاپ و شاهان ارائه می‌کند و آیا به‌تنهایی ثابت می‌کند که همۀ شاهان از پاپ فرمان می‌بردند؟

  1. ابتدا صاحب سخن را مشخص می‌کنیم: این بیانیه از سوی پاپ صادر شده و دیدگاه او را بیان می‌کند.

  2. سپس ادعای اصلی را پیدا می‌کنیم: از نظر پاپ، قدرت سیاسی باید تابع قدرت مذهبی باشد.

  3. میان «خواسته و ادعا» و «واقعیت تاریخی» تفاوت می‌گذاریم؛ بیان یک فرمان به معنای اجرای همیشگی آن نیست.

  4. آن را با شواهد درس می‌سنجیم: اختلاف پاپ و امپراتور آلمان بر سر انتصاب اسقف‌ها نشان می‌دهد که فرمانروایان همیشه تسلیم خواست پاپ نبودند.

جواب: این بیانیه نشان می‌دهد که پاپ خواهان برتری قدرت مذهبی بر قدرت سیاسی بود؛ اما برای شناخت رابطۀ واقعی پاپ و شاهان باید شواهد دیگری از همکاری‌ها و کشمکش‌های آنان را نیز بررسی کرد.

نکات مهم

  • کلیسا با تشکیلات گسترده، نظارت بر فرهنگ و زندگی دینی و مالکیت زمین‌های فراوان، نهادی بسیار قدرتمند در قرون وسطا بود.
  • رسم بخشش گناهان جلوه‌ای از نفوذ دینی کلیسا بود و تفتیش عقاید ابزاری برای مقابله با اندیشه‌های مخالف آن به شمار می‌رفت.
  • رابطۀ پاپ‌ها و فرمانروایان از اتحاد برای حفظ استقلال کلیسای رم تا رقابت بر سر انتصاب اسقف‌ها و برتری قدرت مذهبی تغییر می‌کرد.

تمرین تعاملی این درس (رایگان)تمرین تعاملی این درس

درس ۸ · صفحهٔ ۱۸۶ تا ۱۸۸ · حدود ۱۵ دقیقه · تولید هوش مصنوعی

علم و آموزش

در این درس یاد می‌گیری وضعیت علم و آموزش در دو نیمۀ قرون وسطا را مقایسه کنی و نقش رونق شهرها، گسترش دانشگاه‌ها و ترجمۀ آثار فیلسوفان مسلمان را در تحول آموزش اروپا توضیح دهی.

پیش از شروع

چطور شد که در اروپای قرون وسطا، آموزشِ بیشتر برای تربیت کشیشان، جای خود را به گسترش مدرسه‌ها و دانشگاه‌ها داد؟

وقتی شهرهای اروپا دوباره رونق گرفتند، ادارهٔ امور، تجارت و حل اختلاف‌ها به افراد باسواد و متخصص بیشتری نیاز پیدا کرد. این نیاز به گسترش مراکز آموزشی کمک کرد؛ بااین‌حال، آموزش همچنان رنگ مذهبی پررنگی داشت.

آموزش در سایۀ کلیسا

آموزش در سایۀ کلیسا

اگر شهرها از رونق بیفتند، چه بر سر فعالیت‌های علمی و آموزشی می‌آید؟ در نیمۀ نخست قرون وسطا، افول شهرها با کم‌رونقی فعالیت‌های علمی و فرهنگی همراه شد. برای درک این رابطه، شهری را تصور کن که فعالیت و رفت‌وآمد در آن کمتر شده است؛ در چنین وضعی، فرصت‌های یادگیری و فعالیت فرهنگی هم می‌تواند محدودتر شود.

در این دوره، کلیسا نفوذ زیادی بر فرهنگ و آموزش داشت و بخش عمدۀ آموزش برای تربیت کشیشان و مبلغان مذهبی بود. دقت کن: «بخش عمده» یعنی بیشترِ آموزش، نه اینکه هیچ نوع آموزش دیگری وجود نداشت.

در همین شرایط، شارلمانی از فرمانروایانی بود که به دانش و آموزش توجه نشان داد. او در کاخ سلطنتی خود مدرسه‌ای تأسیس کرد و دانشمندان مسیحی را از انگلستان، ایرلند و ایتالیا برای مطالعه و تدریس دعوت کرد. پس کم‌رونقی عمومی علم را نباید با نبودِ کامل تلاش برای گسترش آموزش یکی دانست.

کتاب درسی، صفحهٔ ۱۸۶

شهرهای پررونق، نیازهای تازه

شهرهای پررونق، نیازهای تازه

تصور کن در شهری زندگی می‌کنی که بازارش شلوغ‌تر شده و جمعیتش رو به افزایش است. بازرگانان برای ثبت خریدوفروش و حساب‌کردن درآمد و بدهی به چه کسانی نیاز دارند؟ اگر بر سر معامله یا دارایی اختلافی پیش بیاید، چه کسی باید به حل آن کمک کند؟

در نیمۀ دوم قرون وسطا، به‌ویژه پس از جنگ‌های صلیبی، رونق شهرهای اروپایی، افزایش ثروت و رشد جمعیت شهری، نیاز به علم و آموزش را بیشتر کرد. پادشاهان، فئودال‌ها، کلیسا و بازرگانان به افراد باسواد و حسابدان نیاز داشتند. همچنین، برای حل‌وفصل دعواها و اختلاف‌ها، نیاز به حقوق‌دانان بیشتر احساس می‌شد.

پس گسترش آموزش فقط نتیجۀ علاقه به دانستن نبود؛ زندگی شهری و کارهای اقتصادی و اجتماعی هم به نیروی آموزش‌دیده نیاز داشتند. رابطۀ اصلی را این‌طور به خاطر بسپار: رونق شهرها و افزایش ثروت و جمعیت، نیازهای تازه‌ای ایجاد کرد و این نیازها تقاضا برای آموزش را افزایش داد.

کتاب درسی، صفحهٔ ۱۸۶

آغاز گسترش دانشگاه‌ها

آغاز گسترش دانشگاه‌ها

وقتی جامعه به پزشک و حقوق‌دان بیشتری نیاز پیدا می‌کند، آموزش این افراد هم اهمیت بیشتری می‌یابد. مثلاً برای حل یک اختلاف حقوقی، تنها توانایی خواندن و نوشتن کافی نیست؛ فرد باید قوانین را هم بشناسد.

در اروپای قرون وسطا، مدرسه‌های حقوق و طب در ایتالیا از نخستین مراکز آموزش عالی بودند. این مراکز در قرن یازدهم میلادی گشایش یافتند و پس از آن، مدرسه‌ها و دانشگاه‌ها به‌تدریج گسترش پیدا کردند. دانشگاه پاریس هم به فرمان پادشاه فرانسه تأسیس شد.

نکتۀ جالب این است که کتاب «قانون» ابن‌سینا از متن‌های اصلی آموزش پزشکی در آن دانشگاه‌ها بود؛ یعنی دانشجویان اروپایی برای یادگیری پزشکی از اثر یک دانشمند مسلمان نیز استفاده می‌کردند.

پس مسیر کلی را این‌طور به خاطر بسپار: شکل‌گیری مراکز آموزش تخصصی، سپس گسترش مدرسه‌ها و دانشگاه‌ها.

کتاب درسی، صفحهٔ ۱۸۷

در دانشگاه چه می‌خواندند؟

در دانشگاه چه می‌خواندند؟

اگر وارد یک کلاس دانشگاهی در اروپای قرون وسطا می‌شدی، زبان رسمی آموزش لاتینی بود؛ نه لزوماً زبانی که مردم آن شهر در زندگی روزمره به کار می‌بردند.

موضوع‌های اصلی آموزش هم با امروز تفاوت داشت. بر الهیات مسیحی، فلسفه و منطق تأکید می‌شد. الهیات مسیحی به شناخت و توضیح باورهای مسیحی می‌پرداخت. فلسفه پرسش‌های بنیادی دربارۀ جهان و شناخت را بررسی می‌کرد و منطق به شیوهٔ درست استدلال‌کردن مربوط بود.

برای تصور تفاوت، بحث دربارۀ اینکه «آیا یک نتیجه واقعاً از دلیل‌های گفته‌شده به دست می‌آید؟» را با آزمایش مقاومت مصالح برای ساختن پل مقایسه کن. اولی به منطق مربوط است؛ دومی به علوم تجربی و مهندسی نزدیک است که در آموزش رسمی آن دوره مورد توجه نبودند.

پس گسترش دانشگاه‌ها را نباید به معنای توجه به همۀ رشته‌های علمی امروزی بدانیم؛ زبان و محتوای آموزش آن‌ها ویژگی‌های خاص خود را داشت.

کتاب درسی، صفحهٔ ۱۸۷

پل انتقال اندیشه‌ها

پل انتقال اندیشه‌ها

آیا تا به حال با خواندن ترجمۀ یک کتاب، با اندیشه‌های کسی از سرزمینی دیگر آشنا شده‌ای؟ ترجمه در اروپای قرون وسطا هم چنین نقشی داشت؛ پلی بود که اندیشه‌ها را میان زبان‌ها و فرهنگ‌ها جابه‌جا می‌کرد.

دانشمندان اروپایی با خواندن ترجمۀ نوشته‌های ابن‌سینا و ابن‌رشد، با اندیشه‌های فیلسوفان یونان باستان، مانند ارسطو و افلاطون، آشنا شدند. پس نقش این فیلسوفان مسلمان فقط در پزشکی نبود؛ آثار فلسفی آنان نیز به شناخت اندیشۀ یونانی در اروپا کمک کرد.

توماس آکویناس نمونه‌ای از پیوند فلسفه با مباحث دینی در اروپا بود. او در کتاب «اصول الهیات»، از استدلال‌های ارسطو برای اثبات وجود خدا بهره گرفت. دیدگاه‌های فلسفی آکویناس نیز برای چندین قرن، فلسفۀ رسمی کلیسای کاتولیک محسوب می‌شد.

بنابراین، آشنایی با فلسفۀ یونان لزوماً به معنای کنارگذاشتن دین نبود؛ آکویناس از آن برای استدلال دربارۀ باور دینی استفاده کرد.

کتاب درسی، صفحهٔ ۱۸۷

مثال حل‌شده

دانش‌آموزی می‌گوید: «چون دانشگاه‌های اروپای قرون وسطا گسترش یافتند، پس همۀ شاخه‌های دانش به یک اندازه مورد توجه بودند.» با استفاده از شواهد درس، ادعای او را بررسی کن.

  1. ادعا را به دو بخش جدا کن: «گسترش دانشگاه‌ها» و «توجه یکسان به همۀ شاخه‌های دانش». درست بودن بخش اول، به‌تنهایی بخش دوم را ثابت نمی‌کند.

  2. شاهد مربوط به محتوای آموزش را به یاد بیاور: آموزش رسمی بر الهیات مسیحی، فلسفه و منطق تأکید داشت.

  3. شاهد مقابل ادعا را مشخص کن: در آموزش رسمی به علوم تجربی و مهندسی توجهی نمی‌شد.

  4. نتیجه بگیر که افزایش مراکز آموزشی را باید از تنوع و توازن رشته‌های مورد توجه جدا دانست.

جواب: این ادعا درست نیست؛ گسترش دانشگاه‌ها نشانۀ توسعۀ آموزش بود، نه توجه به همۀ رشته‌ها. آموزش رسمی همچنان بر الهیات مسیحی، فلسفه و منطق تأکید داشت و به علوم تجربی و مهندسی توجهی نمی‌شد.

نکات مهم

  • در نیمۀ نخست قرون وسطا، افول شهرها با کم‌رونقی علم و غلبۀ آموزش مذهبی همراه بود، هرچند شارلمانی برای آموزش اقداماتی انجام داد.
  • در نیمۀ دوم قرون وسطا، رونق شهرها و افزایش ثروت و جمعیت شهری نیاز به باسوادان، حسابدانان و حقوق‌دانان را بیشتر کرد و زمینه‌ساز گسترش آموزش شد.
  • در دانشگاه‌ها، آموزش رسمی به زبان لاتینی و بیشتر بر الهیات، فلسفه و منطق متمرکز بود و آثار دانشمندان مسلمان نیز در آموزش پزشکی و انتقال فلسفۀ یونان نقش داشت.

تمرین تعاملی این درس (رایگان)تمرین تعاملی این درس

درس ۹ · صفحهٔ ۱۸۸ تا ۱۹۱ · حدود ۱۵ دقیقه · تولید هوش مصنوعی

درس ۱۶: رنسانس و عصر جدید

در این درس یاد می‌گیری رنسانس چه بود و چگونه رونق شهرها و تجارت، ارتباط فرهنگی با جهان اسلام و میراث باستانی ایتالیا، زمینهٔ آغاز آن را در این سرزمین فراهم کردند.

پیش از شروع

چرا رنسانس از شهرهای ایتالیا آغاز شد، نه از جای دیگری در اروپا؟ ثروت بازرگانان، کتاب‌های دانشمندان مسلمان و بناهای روم باستان چه ارتباطی با این ماجرا داشتند؟

در ایتالیا چند زمینه در کنار هم فراهم شده بود: شهرهای پررونق و حامیان ثروتمند فرهنگ، ارتباط علمی با جهان اسلام و یادگارهای تمدن باستانی. این زمینه‌ها به اندیشمندان و هنرمندان فرصت و انگیزه داد تا راه تازه‌ای در فکر و فرهنگ باز کنند.

رنسانس؛ نوزایی فرهنگ باستان

رنسانس؛ نوزایی فرهنگ باستان

آیا می‌شود اندیشه‌ای از گذشته، آغازگر تغییری تازه شود؟ رنسانس نمونه‌ای از همین اتفاق است. این واژه به معنای «نوزایی» یا «تجدید حیات» است؛ اما در تاریخ، به جنبشی فکری و فرهنگی گفته می‌شود که می‌خواست فرهنگ یونان و روم باستان را دوباره بشناسد و احیا کند.

برای نزدیک‌شدن به مفهوم آن، تصور کن هنرمندی امروز نقش‌های قدیمی را بررسی کند و با الهام از آن‌ها اثری تازه بسازد. او فقط گذشته را تکرار نمی‌کند؛ از آن برای آفرینش چیزی تازه کمک می‌گیرد. در رنسانس هم توجه به میراث باستان، زمینه‌ساز اندیشه و سبک زندگی تازه شد.

این جریان در سده‌های 1414 تا 1717 میلادی شکل گرفت و گسترش یافت. نقطهٔ آغاز آن ایتالیا بود؛ نویسندگان و اندیشمندان شهرهای ایتالیا پیشگام شدند و سپس این جریان به دیگر سرزمین‌های اروپا راه یافت. پس رنسانس نه یک رویداد ناگهانی در سراسر اروپا، بلکه تحولی تدریجی بود.

کتاب درسی، صفحهٔ ۱۸۸

شهرهای ثروتمند، پشتیبان اندیشه‌های تازه

شهرهای ثروتمند، پشتیبان اندیشه‌های تازه

برای اینکه یک نقاش اثری بیافریند یا یک اندیشمند پژوهش کند، فقط استعداد کافی است؟ آن‌ها به امکانات و فرصت کار هم نیاز دارند. رونق اقتصادی شهرهای ایتالیا چنین فرصتی فراهم کرد.

با گسترش تجارت و شهرنشینی، گروهی از بازرگانان، بانکداران و صاحبان صنایع ثروتمند پدید آمدند که «بورژوا» نامیده می‌شدند. سرچشمهٔ ثروت این گروه، برخلاف اشراف زمین‌دار، فعالیت‌های بازرگانی و تولیدی بود. آنان در ادارهٔ شهرها نقش گرفتند و برای علم، فرهنگ و هنر ارزش قائل شدند. خاندان‌های حاکم نیز از هنرمندان و ادیبان پشتیبانی می‌کردند؛ مثلاً خاندان مدیچی در فلورانس از حامیان جدی فرهنگ و هنر بود. پس رونق تجارت، تنها بازارها را پررونق نکرد؛ امکانات رشد فرهنگی را هم بیشتر کرد.

در کنار این پشتوانهٔ مالی، استقلال سیاسی بیشتر هم اهمیت داشت. کشمکش پاپ‌ها و پادشاهان به دولت‌شهرهای ایتالیا آزادی عمل بیشتری داد؛ در نتیجه، متفکران این شهرها فرصت مناسب‌تری برای انتشار اندیشه‌هایی متفاوت با فرهنگ حاکم بر قرون وسطا یافتند.

کتاب درسی، صفحهٔ ۱۸۹

جهان اسلام؛ راه آشنایی با دانش

جهان اسلام؛ راه آشنایی با دانش

آیا برای یادگرفتن، همیشه باید همه‌چیز را از ابتدا کشف کنیم؟ همان‌طور که ترجمهٔ یک کتاب امروز می‌تواند دانش کشوری دیگر را در دسترس تو بگذارد، ترجمه در آن روزگار هم راه انتقال دانش بود.

اروپاییان از راه اندلس، یعنی اسپانیای مسلمان، و سیسیل با دستاوردهای جهان اسلام آشنا شدند. جنگ‌های صلیبی و گسترش تجارت با شرق نیز این آشنایی را بیشتر کرد؛ پس در این ارتباط‌ها فقط کالا جابه‌جا نمی‌شد، بلکه دانش هم انتقال می‌یافت.

دانشمندان مسلمان آثار یونانی را حفظ کرده، به عربی ترجمه کرده و دانش‌های گوناگون را گسترش داده بودند. با ترجمهٔ آثار از عربی به لاتین، اروپاییان هم به میراث فکری یونان دسترسی یافتند و هم از پژوهش‌های خودِ مسلمانان بهره بردند. برای نمونه، کتاب «قانون» ابن‌سینا پس از ترجمه، چند صد سال از منابع آموزش پزشکی در غرب بود.

دانشگاه‌های تازه‌تأسیس ایتالیا در استفاده از این آثار پیشگام بودند. بنابراین، نوزایی فرهنگی اروپا فقط نتیجهٔ نگاه به گذشتهٔ خود نبود؛ از ارتباط با جهان اسلام نیز نیرو گرفت.

کتاب درسی، صفحهٔ ۱۹۰

میراث باستانی؛ انگیزهٔ نوزایی

میراث باستانی؛ انگیزهٔ نوزایی

گاهی دیدن یک بنای تاریخی، آدم را کنجکاو می‌کند که بداند سازندگانش چگونه زندگی می‌کردند و چه دانشی داشتند. مثلاً دیدن یک پل قدیمی در شهر خودت می‌تواند انگیزه‌ای برای شناخت معماری و تاریخ آن شهر شود.

در ایتالیا هم یادگارهای گذشته چنین نقشی داشتند. این سرزمین مرکز امپراتوری روم باستان بود و بناها و آثار تمدن یونانی ــ رومی در گوشه‌وکنارش دیده می‌شد؛ معبد پانتئون در رم یکی از این یادگارهاست. این آثار برای بسیاری از شهرنشینان مرفه، شکوه گذشتهٔ سرزمینشان را زنده می‌کردند.

در چنین فضایی، گروهی از نویسندگان و اندیشمندان با اشتیاق به سراغ مطالعه و پژوهش دربارهٔ فرهنگ یونان و روم رفتند و برای احیای آن کوشیدند. پس اهمیت این بناها فقط در زیبایی یا قدمتشان نبود؛ آن‌ها انگیزهٔ شناخت و زنده‌کردن فرهنگ باستان را تقویت می‌کردند. این میراث، در کنار زمینه‌هایی که پیش‌تر شناختی، به آغاز رنسانس در ایتالیا کمک کرد.

کتاب درسی، صفحهٔ ۱۹۱

مثال حل‌شده

دانش‌آموزی می‌گوید: «ایتالیا فقط به دلیل داشتن بناهای روم باستان زادگاه رنسانس شد.» با تکیه بر زمینه‌های رنسانس، این نظر را ارزیابی کن.

  1. ابتدا بخش درست نظر را پیدا می‌کنیم: یادگارهای باستانی، شکوه گذشته را به ایتالیایی‌ها یادآوری می‌کردند و انگیزهٔ مطالعهٔ فرهنگ باستان را افزایش می‌دادند.

  2. سپس واژهٔ «فقط» را بررسی می‌کنیم: رونق تجارت و شهرنشینی نیز ثروتمندانی پدید آورد که از نویسندگان، هنرمندان و دانشمندان حمایت می‌کردند.

  3. شرایط سیاسی را اضافه می‌کنیم: استقلال و آزادی عمل بیشتر دولت‌شهرها، انتشار اندیشه‌های متفاوت را آسان‌تر می‌کرد.

  4. راه دستیابی به دانش را در نظر می‌گیریم: ارتباط با جهان اسلام و ترجمهٔ آثار، دانش مسلمانان و میراث فکری یونان را در دسترس اروپاییان گذاشت.

  5. نتیجه می‌گیریم که میراث باستانی یکی از زمینه‌ها بود، نه علت یگانه؛ برای توضیح پیشگامی ایتالیا باید این زمینه‌ها را در کنار هم دید.

جواب: خیر؛ بناهای باستانی انگیزهٔ توجه به گذشته را تقویت می‌کردند، اما پیشگامی ایتالیا حاصل همراهی این میراث با رونق شهرها و تجارت، حمایت از اهل فرهنگ، آزادی عمل بیشتر دولت‌شهرها و ارتباط علمی با جهان اسلام بود.

نکات مهم

  • رنسانس نوزایی فکری و فرهنگی با هدف احیای فرهنگ یونان و روم باستان بود که از ایتالیا آغاز شد و به دیگر بخش‌های اروپا گسترش یافت.
  • رونق شهرها و تجارت، حمایت ثروتمندان از فرهنگ و استقلال بیشتر دولت‌شهرهای ایتالیا، فرصت انتشار اندیشه‌های تازه را فراهم کردند.
  • ارتباط فرهنگی با جهان اسلام راه دسترسی به دانش مسلمانان و میراث فکری یونان را گشود و یادگارهای باستانی ایتالیا نیز انگیزهٔ احیای فرهنگ گذشته را تقویت کردند.

تمرین تعاملی این درس (رایگان)تمرین تعاملی این درس

درس ۱۰ · صفحهٔ ۱۹۱ تا ۱۹۴ · حدود ۱۵ دقیقه · تولید هوش مصنوعی

دستاوردها و تحولات رنسانس و عصر جدید

در این درس یاد می‌گیری انسان‌گرایی چه معنایی داشت و چگونه در ادبیات، هنر، معماری و تعلیم و تربیت عصر رنسانس بازتاب یافت.

پیش از شروع

اگر در مدرسه‌ای در عصر رنسانس درس می‌خواندی، چرا ممکن بود پرورش توانایی‌های تو برای زندگی در جامعه، از دانشمندشدنت مهم‌تر باشد؟

انسان‌گرایان برای توانایی‌های انسان و زندگی او در این جهان ارزش زیادی قائل بودند. به همین دلیل، آموزش را راهی برای شکوفایی استعدادها و آماده‌کردن افراد برای مشارکت در زندگی اجتماعی می‌دانستند، نه فقط وسیله‌ای برای تربیت دانشمندان.

انسان در مرکز توجه

انسان در مرکز توجه

اگر کسی بگوید «استعدادهای تو ارزشمند است و زندگی امروزت هم اهمیت دارد»، توجهت را به چه چیزی جلب می‌کند؟ به خودِ انسان و توانایی‌هایش. انسان‌گرایی یا اومانیسم در عصر رنسانس هم بر ارزش انسان و استعدادهای او تأکید می‌کرد. این اندیشه از فرهنگ یونان باستان الهام گرفته بود.

انسان‌گرایان، انسان را محور جهان می‌دانستند و معتقد بودند معیارهای اخلاقی و اجتماعی باید بر خواسته‌ها و تمایلات دنیوی او استوار باشد. از نگاه آنان، زندگی انسان در همین دنیا نیز ارزش و اهمیت داشت.

در مقابل، کلیسای آن دوره بر این دیدگاه تأکید می‌کرد که انسان برای خدمت به خداوند آفریده شده و دنیاگرایی و لذت‌جویی می‌تواند مانع خوشبختی او در آخرت شود. پس تفاوت اصلی، جایگاه زندگی دنیوی انسان بود. برای فهم این تفاوت، به اهمیت‌دادن به پرورش یک استعداد در زندگی امروز فکر کن؛ انسان‌گرایان برای چنین توانایی‌هایی ارزش قائل بودند.

کتاب درسی، صفحهٔ ۱۹۱

انسان‌گرایی در ادبیات

انسان‌گرایی در ادبیات

اگر نویسنده‌ای بخواهد توانایی‌ها و خواسته‌های انسان را بهتر بشناسد، به سراغ چه آثاری می‌رود؟ در شهرهای تجاری و ثروتمند ایتالیا، مانند جنوا و فلورانس، آشنایی با زبان‌های گوناگون راه را برای مطالعۀ آثار یونان و روم باستان باز کرد. از میان همین افراد، زبان‌شناسان و ادیبانی برخاستند که به میراث باستانی علاقه داشتند.

پترارک از پیشگامان این نهضت بود و به «پدر اومانیسم» شهرت یافت. او در نوشته‌هایش به انسان اهمیت می‌داد و برای گسترش زبان و ادبیات ایتالیایی تلاش می‌کرد. پیش از او نیز دانته، «کمدی الهی» را به ایتالیایی سروده بود. مثل وقتی که متنی را به زبان آشنای خودت می‌خوانی، نوشتن به ایتالیایی می‌توانست ارتباط با خوانندگان ایتالیایی‌زبان را آسان‌تر کند.

این نهضت در ایتالیا نماند؛ بعدها اراسموس در هلند، رابله در فرانسه و شکسپیر در انگلستان به شکوفایی آن کمک کردند. پس ادبیات، یکی از راه‌های بازتاب و گسترش نگاه انسان‌گرایانه بود.

کتاب درسی، صفحهٔ ۱۹۲

چهرۀ انسان در هنر

چهرۀ انسان در هنر

دو نقاشی از یک نفر را تصور کن: یکی فقط شکل چهره‌اش را نشان می‌دهد؛ دیگری، علاوه بر چهره، با حالت چشم‌ها و لب‌ها احساس او را هم به تو منتقل می‌کند. در دومی، نقاش به چه چیزی بیشتر توجه کرده است؟

در رنسانس، توجه به ارزش انسان فقط در نوشته‌ها نماند؛ انسان و طبیعت در مرکز توجه هنرمندان هم قرار گرفتند. نقاشان و پیکرتراشان به زیبایی بدن و ویژگی‌های ظاهری انسان اهمیت می‌دادند، اما به ظاهر بسنده نمی‌کردند. آن‌ها می‌کوشیدند ویژگی‌های درونی شخصیت‌ها را نیز در آثارشان نشان دهند. پس موضوع آثار و شیوۀ نمایش انسان، نسبت به هنر قرون وسطا تغییر کرد.

این شکوفایی با هنرمندانی مانند لئوناردو داوینچی، رافائل و میکل‌آنژ به اوج رسید. «مونالیزا» و «شام آخر» از آثار مشهور داوینچی‌اند. برای به‌خاطرسپردن پیوند هنر و انسان‌گرایی، این زنجیره را به یاد داشته باش: ارزش‌گذاشتن به انسان ← توجه هنرمند به جسم و دنیای درونی او.

کتاب درسی، صفحهٔ ۱۹۲

الگوهای باستانی در معماری

الگوهای باستانی در معماری

اگر معماری بخواهد بنایی تازه بسازد، آیا باید همۀ طرح‌های گذشته را کنار بگذارد؟ معماران رنسانس چنین فکر نمی‌کردند. آنان برای ساختن بناهای تازه، به ساختمان‌های روم باستان نگاه می‌کردند و از آن‌ها الگو می‌گرفتند. پس بازگشت به میراث باستانی، فقط به خواندن آثار نویسندگان گذشته محدود نبود؛ در چهرۀ شهرها هم دیده می‌شد.

این الگوگیری در ساخت کاخ‌ها، کلیساها و نمازخانه‌ها به کار رفت. بنابراین، معماری رنسانس هم بناهای غیرمذهبی را دربر می‌گرفت و هم بناهای مذهبی را. شهرهایی مانند رم، فلورانس و ونیز محل ساخته‌شدن بناهای باشکوه این دوره بودند.

برای درک این موضوع، بازسازی خانه‌ای امروزی را تصور کن که طراحش از شکل خانه‌های قدیمی الهام می‌گیرد: بنا تازه است، اما الگوی آن از گذشته می‌آید. رابطۀ معماری رنسانس با معماری روم باستان نیز از جنس الهام‌گرفتن برای ساختن بود.

کتاب درسی، صفحهٔ ۱۹۳

آموزش برای زندگی اجتماعی

آموزش برای زندگی اجتماعی

آیا مدرسه فقط باید دانشمند تربیت کند؟ انسان‌گرایان عصر رنسانس پاسخ دیگری داشتند: آموزش باید به انسان کمک کند توانایی‌هایش را پرورش دهد و در جامعه نقش سودمندی داشته باشد. آنان باور داشتند انسان آموزش‌پذیر است و استعدادهایش می‌تواند با یادگیری شکوفا شود؛ پس پرورش جسم و روح هر دو اهمیت داشت.

برای همین، برنامۀ آموزشی تنها به یک زمینۀ تخصصی محدود نبود؛ تاریخ، ادبیات، فلسفۀ اخلاق، ریاضی و موسیقی، در کنار تربیت‌بدنی و آموزش دینی جای داشتند. تاریخ نیز فرصتی فراهم می‌کرد تا دانش‌آموز از رفتار و تصمیم‌های گذشتگان برای زندگی امروز درس بگیرد.

برای نزدیک‌شدن به این نگاه، فعالیتی گروهی در مدرسه را تصور کن: هم اطلاعات تازه یاد می‌گیری و هم تمرین می‌کنی مسئولیت بپذیری و با دیگران همکاری کنی. از این دیدگاه، دانشمندشدن تنها مسیر موفقیت نبود؛ کسی که آموخته‌هایش را در زندگی اجتماعی به کار می‌گرفت نیز به هدف آموزش نزدیک شده بود.

کتاب درسی، صفحهٔ ۱۹۴

مثال حل‌شده

دانش‌آموزی می‌گوید: «چون انسان‌گرایان بر استعدادهای انسان تأکید داشتند، پس می‌خواستند همۀ دانش‌آموزان دانشمندان برجسته شوند.» با توجه به هدف آموزش در عصر رنسانس، این برداشت را بررسی کن.

  1. نخست معنای توجه به استعداد را روشن می‌کنیم: انسان‌گرایان باور داشتند توانایی‌های انسان را می‌توان از راه آموزش پرورش داد.

  2. سپس هدف آموزش را بررسی می‌کنیم: قرار نبود همۀ افراد در رشته‌ای علمی سرآمد شوند؛ هدف، آمادگی برای زندگی و فعالیت سودمند در جامعه بود.

  3. گوناگونی موضوع‌های درسی، مانند تاریخ، اخلاق، موسیقی و تربیت‌بدنی، نشان می‌دهد رشد انسان فقط به دانش تخصصی محدود نمی‌شد.

  4. پس از تأکید بر استعدادهای انسان نمی‌توان نتیجه گرفت که همۀ افراد باید دانشمند شوند؛ افراد با توانایی‌های متفاوت می‌توانستند در جامعه نقش مفیدی داشته باشند.

جواب: این برداشت درست نیست؛ انسان‌گرایان برای رشد توانایی‌های گوناگون انسان ارزش قائل بودند و آموزش را راهی برای پرورش شهروندان سودمند می‌دانستند، نه فقط دانشمندان برجسته.

نکات مهم

  • انسان‌گرایی با الهام از فرهنگ یونان باستان، بر ارزش انسان، توانایی‌های او و اهمیت زندگی دنیوی تأکید می‌کرد.
  • این نگرش در ادبیات و هنر با برجسته‌شدن انسان و در معماری با الگوبرداری از بناهای روم باستان همراه شد.
  • تعلیم و تربیت رنسانس به رشد جسم و روح و شکوفایی استعدادها برای پرورش شهروندان سودمند توجه داشت.

تمرین تعاملی این درس (رایگان)تمرین تعاملی این درس

درس ۱۱ · صفحهٔ ۱۹۴ تا ۱۹۶ · حدود ۱۵ دقیقه · تولید هوش مصنوعی

۲ــ تحولات علمی

در این درس یاد می‌گیری چگونه تغییر نگرش علمی، گسترش مشاهده و تجربه، پیشرفت دانش‌ها و اختراع چاپ به تحولات علمی و فرهنگی اروپا در عصر رنسانس و قرون جدید کمک کردند.

پیش از شروع

اگر یک باور علمی قرن‌ها پذیرفته شده باشد، برای تغییر دادن آن چه چیزی لازم است؟

در عصر رنسانس، دانشمندانی پیدا شدند که باورهای پذیرفته‌شده را با مشاهده و تجربه بررسی کردند؛ حتی این باور را که زمین ثابت است و خورشید دور آن می‌گردد. ابزارهای تازه و گسترش چاپ نیز کمک کردند شواهد و اندیشه‌های علمی بیشتر دیده و بررسی شوند.

تغییر نگاه به علم

تغییر نگاه به علم

اگر یک باور علمی قرن‌ها پذیرفته شده باشد، برای تغییر دادن آن چه چیزی لازم است؟ قدم اول این است که بتوانیم درباره‌اش سؤال کنیم و دنبال شواهد بگردیم.

در عصر رنسانس و قرون جدید، دو عامل به تغییر نگرش علمی اروپاییان کمک کرد: آشنایی با پیشرفت‌های علمی مسلمانان و گسترش اندیشه‌های انسان‌گرایانه یا اومانیستی. انسان‌گرایی با توجه به انسان و توانایی‌های او، زمینهٔ توجه بیشتر به شناخت جهان را فراهم کرد.

به‌تدریج، علوم طبیعی و روش‌های مبتنی بر مشاهده و تجربه اهمیت بیشتری پیدا کردند؛ یعنی پژوهشگر برای شناخت طبیعت، پدیده‌ها را بررسی می‌کرد و از آزمایش و شواهد کمک می‌گرفت.

مثلاً اگر بخواهی بفهمی نور چه اثری بر رشد گیاه دارد، می‌توانی دو گیاه مشابه را در شرایط یکسان، اما با نور متفاوت، پرورش بدهی و رشدشان را مقایسه کنی. این مثال ساده نشان می‌دهد مشاهده و تجربه چگونه به بررسی یک نظر کمک می‌کنند.

کتاب درسی، صفحهٔ ۱۹۴

زمین؛ ثابت یا در حرکت؟

زمین؛ ثابت یا در حرکت؟

وقتی از زمین به آسمان نگاه می‌کنیم، به نظر می‌رسد خورشید حرکت می‌کند و ما ثابت هستیم. اما آیا آنچه می‌بینیم، تنها توضیح ممکن است؟ مثل وقتی که در قطار نشسته‌ای و برای لحظه‌ای نمی‌دانی قطار تو حرکت می‌کند یا قطار کناری!

پیش از کوپرنیک، کلیسا و دانشمندان نظریهٔ زمین‌مرکزی بطلمیوس را پذیرفته بودند: زمین ثابت است و خورشید به دور آن می‌چرخد. کوپرنیک در میانهٔ قرن شانزدهم، در رسالهٔ *گردش اجرام سماوی*، نظر متفاوتی مطرح کرد: زمین به دور خورشید می‌گردد.

این نظر فقط با مطرح شدن پذیرفته نشد؛ به پشتوانهٔ علمی نیاز داشت. مطالعات دانشمندانی مانند کپلر آن را تأیید کرد و رصدهای گالیله با تلسکوپ شواهد بیشتری در پشتیبانی از آن فراهم آورد.

پس نکتهٔ مهم فقط عوض شدن یک پاسخ نبود؛ مشاهده و پژوهش توانستند باوری دیرینه را به چالش بکشند.

کتاب درسی، صفحهٔ ۱۹۵

پیشرفت در چندین دانش

پیشرفت در چندین دانش

اگر از تحولات علمی رنسانس فقط حرکت زمین را به یاد بیاوریم، بخش بزرگی از ماجرا را ندیده‌ایم! پیشرفت علمی به نجوم محدود نبود و در چندین رشته جریان داشت.

با گسترش ارتباط اروپاییان با جهان اسلام، از دورهٔ جنگ‌های صلیبی به بعد، پزشکی و داروسازی اروپا نیز دگرگون شد. ویلیام هاروی در شناخت کارکرد قلب و چگونگی گردش خون به دستاوردهای مهمی رسید؛ یعنی توجه دانشمندان فقط به آسمان نبود، بدن انسان هم موضوع پژوهش بود.

فیزیک و ریاضیات نیز پیشرفت کردند. در جغرافیا و نقشه‌برداری، اروپاییان از تجربه‌های مسلمانان بهره بردند و دانش خود را گسترش دادند. برای درک اهمیت نقشه‌برداری، سفر به شهری ناآشنا را تصور کن: نقشهٔ دقیق‌تر کمک می‌کند مسیر را بهتر بشناسی.

پس این دوره را باید زمان پیشرفت چندین دانش در کنار هم دانست، نه فقط زمان دگرگونی در شناخت آسمان.

کتاب درسی، صفحهٔ ۱۹۵

روش تازه، انقلاب علمی

روش تازه، انقلاب علمی

آیا جمع‌کردن اطلاعات بیشتر، به‌تنهایی برای پیشرفت علم کافی است؟ شیوهٔ بررسی اطلاعات هم اهمیت دارد. در اروپا، توجه بیشتر به روش تجربی به پیشرفت دانش‌ها کمک کرد و زمینهٔ انقلاب علمی را در سده‌های هفدهم و هجدهم میلادی فراهم ساخت؛ یعنی تحولی گسترده در شناخت علمی و راه‌های رسیدن به آن.

برای فهم این تفاوت، تصور کن می‌خواهی بدانی نور چه اثری بر رشد گیاه دارد. می‌توانی گفته‌های زیادی دربارهٔ گیاهان جمع کنی؛ اما راه دیگر این است که دو گیاه مشابه را در شرایط یکسان، با نور متفاوت، پرورش بدهی و نتیجه را مقایسه کنی. در راه دوم، روش پژوهش هم به شناخت تو کمک می‌کند.

در این تغییر نگرش، دکارت با شیوهٔ تحقیق در ریاضیات و فرانسیس بیکن با پشتیبانی از شناخت تجربی نقش داشتند. پس انقلاب علمی فقط حاصل اطلاعات تازه نبود؛ دیدگاه‌های نو دربارهٔ چگونگی پژوهش نیز در آن نقشی اساسی داشتند.

کتاب درسی، صفحهٔ ۱۹۵

چاپ؛ راه گسترش اندیشه‌ها

چاپ؛ راه گسترش اندیشه‌ها

فرض کن پژوهشگری به نتیجه‌ای تازه رسیده باشد، اما فقط چند نفر بتوانند نوشته‌اش را بخوانند. در این حالت، یافتهٔ او چقدر فرصت گسترش پیدا می‌کند؟

دستگاه چاپ گوتنبرگ راه مهمی برای رساندن نوشته‌ها به خوانندگان بیشتر فراهم کرد. با گسترش چاپخانه‌ها در اروپا، کتاب‌ها در نسخه‌های فراوان منتشر شدند و پژوهش‌های علمی آسان‌تر در دسترس قرار گرفتند. در نتیجه، دانشمندان بیشتری می‌توانستند از یافته‌های یکدیگر باخبر شوند و آن‌ها را بررسی کنند. مثل وقتی که نوشته‌ای به‌جای ماندن در دفتر یک نفر، در اختیار همهٔ اعضای کلاس قرار می‌گیرد.

اثر چاپ فقط علمی نبود. انتشار کتاب‌های غیرمذهبی، مانند آثار فلسفی، داستان‌ها و کتاب‌های تاریخ و حقوق، خوانندگان را با موضوع‌ها و اندیشه‌های گوناگون آشنا کرد و بر زندگی فکری و فرهنگی اروپا اثر گذاشت.

پس اهمیت چاپ تنها ساختن یک دستگاه نبود؛ راه انتشار دانش و اندیشه گسترده‌تر شده بود.

کتاب درسی، صفحهٔ ۱۹۵

مثال حل‌شده

دانش‌آموزی می‌گوید: «برای توضیح تحولات علمی اروپا، کافی است نام چند دانشمند و اختراعشان را بدانیم.» با استفاده از نقش روش پژوهش و صنعت چاپ، توضیح بده چرا این نگاه کامل نیست.

  1. ابتدا میان «دستاورد علمی» و «شیوهٔ رسیدن به آن» تفاوت می‌گذاریم؛ شناخت نام دانشمندان به‌تنهایی علت تحول را روشن نمی‌کند.

  2. توجه به مشاهده و تجربه و دیدگاه‌های تازهٔ اندیشمندانی مانند دکارت و بیکن، شیوهٔ بررسی مسائل علمی را تغییر داد.

  3. صنعت چاپ کمک کرد پژوهش‌های علمی از دسترس گروهی محدود فراتر بروند و افراد بیشتری با آن‌ها آشنا شوند.

  4. پس برای توضیح این تحولات، باید هم چگونگی تولید و بررسی دانش و هم راه‌های انتشار آن را در نظر بگیریم.

جواب: تغییر روش پژوهش و امکان انتشار گستردهٔ یافته‌ها مکمل یکدیگر بودند: یکی به پیشرفت شناخت کمک می‌کرد و دیگری دانش و اندیشه را در جامعه گسترش می‌داد.

نکات مهم

  • آشنایی با دستاوردهای مسلمانان و گسترش انسان‌گرایی، توجه اروپاییان را به علوم طبیعی و مشاهده و تجربه بیشتر کرد.
  • نظریهٔ کوپرنیک و پیشرفت در دانش‌های گوناگون نشان می‌دهد که تحولات علمی هم باورهای پیشین را به چالش کشید و هم حوزه‌های متعددی را دربر گرفت.
  • دیدگاه‌ها و روش‌های تازهٔ پژوهش به انقلاب علمی کمک کردند و صنعت چاپ، دانش و اندیشه‌های علمی و غیرمذهبی را گسترش داد.

تمرین تعاملی این درس (رایگان)تمرین تعاملی این درس

درس ۱۲ · صفحهٔ ۱۹۶ تا ۱۹۹ · حدود ۱۵ دقیقه · تولید هوش مصنوعی

۳ــ اکتشافات جغرافیایی و شروع استعمارگری اروپاییان

در این درس یاد می‌گیری چرا اروپاییان، به‌ویژه پرتغالی‌ها و اسپانیایی‌ها، به دنبال راه‌های دریایی تازه رفتند و چه پیشرفت‌هایی انجام این سفرها را ممکن‌تر کرد.

پیش از شروع

چرا دریانوردان اروپایی حاضر شدند خطر سفر در دریاهای ناشناخته را بپذیرند تا به هند و چین برسند؟

کالاهای گران‌بهای شرق، به‌ویژه ادویه، اروپاییان را به یافتن راه‌های تازه وسوسه می‌کرد؛ چون مسیرهای شناخته‌شده زیر نفوذ قدرت‌های دیگر بود. البته اشتیاق به‌تنهایی کافی نبود: پیشرفت نقشه‌کشی، کشتی‌سازی و ابزارهای دریانوردی هم این سفرها را امکان‌پذیرتر کرد.

جاذبهٔ شرق و جست‌وجوی راه تازه

جاذبهٔ شرق و جست‌وجوی راه تازه

چرا رسیدن به هند و چین برای اروپاییان آن‌قدر مهم بود که خطر دریاهای ناشناخته را بپذیرند؟ کالاهای ارزشمند شرق، مانند ادویه، انگیزه‌ای نیرومند برای تجارت بودند. در اواخر قرون وسطا، با رونق گرفتن تجارت در اروپا، اشتیاق بازرگانان به دسترسی به این کالاها بیشتر شد.

اما علاقه داشتن کافی نبود. قدرت‌های ایرانی و حکومت‌های بزرگ مسلمان بر فلات ایران و مناطق ساحلی شرق و جنوب مدیترانه تسلط داشتند و مانعی جدی بر سر راه دسترسی اروپاییان به هند و چین بودند.

تصور کن فروشنده‌ای می‌خواهد کالایی پرطرفدار را از شهری دور بیاورد، اما مسیر معمول زیر اختیار قدرت‌هایی است که دسترسی او را دشوار می‌کنند. او برای رسیدن به کالا، به فکر مسیر دیگری می‌افتد؛ حتی اگر پرخطرتر باشد.

اروپاییان نیز در پی راه‌های دریایی تازه برای رسیدن به شرق برآمدند. پس جست‌وجوی مسیر تازه، هم از جاذبهٔ تجارت شرق نیرو می‌گرفت و هم از دشواری دسترسی از مسیرهای پیشین.

کتاب درسی، صفحهٔ ۱۹۶

انگیزهٔ بیشتر پرتغال و اسپانیا

انگیزهٔ بیشتر پرتغال و اسپانیا

همهٔ اروپاییان به کالاهای شرق علاقه داشتند؛ اما پرتغالی‌ها و اسپانیایی‌ها انگیزهٔ بیشتری برای پیدا کردن مسیرهای تازه داشتند. چرا؟ چون از تجارت پررونق مدیترانه سهم و سود زیادی نصیبشان نمی‌شد.

دو مانع مهم پیش روی آن‌ها بود:

  • مانع تجاری: دولت‌شهرهای ایتالیایی تجارت این منطقه را در انحصار داشتند؛ یعنی بخش اصلی آن را در اختیار گرفته بودند و پرتغال و اسپانیا توان رقابت با آن‌ها را نداشتند.
  • مانع سیاسی: حکومت عثمانی بر شمال‌شرق و شرق مدیترانه مسلط بود و پرتغالی‌ها و اسپانیایی‌ها با آن دشمنی داشتند.

تصور کن بیشترِ خریدوفروش یک بازار در اختیار فروشندگان قدرتمند باشد و یکی از مسیرهای دسترسی به بازار هم زیر نفوذ رقیبت قرار داشته باشد. احتمالاً بیشتر به فکر پیدا کردن مسیری دیگر می‌افتی! برای پرتغال و اسپانیا نیز راه تازه، فرصتی برای رهایی از این محدودیت‌ها و رسیدن به سود بیشتر بود.

کتاب درسی، صفحهٔ ۱۹۶

از انگیزه تا توان دریانوردی

از انگیزه تا توان دریانوردی

خواستنِ رسیدن به شرق کافی نبود؛ اروپاییان باید توان انجام سفرهای طولانی دریایی را هم پیدا می‌کردند. مثل وقتی که برای رفتن به جایی ناآشنا، علاوه بر اشتیاق، به نقشه، وسیلهٔ مناسب و مهارت راه‌یابی نیاز داری.

پس از جنگ‌های صلیبی و در اواخر قرون وسطا، اطلاعات جغرافیایی و مهارت دریانوردی اروپاییان بیشتر شد. آنان نقشه‌های نسبتاً دقیق‌تری از بخش‌های شناخته‌شدهٔ جهان تهیه کردند و در کشتی‌سازی پیشرفت کردند.

ابزارهای دریانوردی هم کمک بزرگی بودند: قطب‌نما، که اختراع چینی‌ها بود، برای جهت‌یابی به کار می‌آمد؛ اسطرلاب موقعیت اجرام آسمانی را معلوم می‌کرد و به راه‌یابی دریانوردان کمک می‌کرد.

پس دو موضوع را از هم جدا کن: سود تجارت شرق، «انگیزهٔ سفر» بود؛ اما دانش جغرافیایی، کشتی‌های بهتر و ابزارهای راه‌یابی، «توان سفر» را افزایش می‌دادند. این پیشرفت‌ها خطر را کاملاً از بین نمی‌بردند، ولی سفرهای اکتشافی را ممکن‌تر می‌کردند.

کتاب درسی، صفحهٔ ۱۹۷

مثال حل‌شده

دانش‌آموزی می‌گوید: «اکتشافات جغرافیایی فقط نتیجهٔ پیشرفت ابزارهای دریانوردی بود.» چگونه نشان می‌دهی توضیح او کامل نیست؟

  1. ابتدا بپرسیم چه چیزی اروپاییان را به سفر ترغیب می‌کرد: دسترسی به ادویه و دیگر کالاهای گران‌بهای شرق، سود تجاری جذابی داشت.

  2. سپس موانع را در نظر بگیریم: تسلط قدرت‌های ایرانی و مسلمان بر مسیرهای دسترسی، اروپاییان را به فکر یافتن راه‌های دیگر می‌انداخت.

  3. برای پرتغال و اسپانیا، سهم اندک از تجارت مدیترانه و موانع تجاری و سیاسی، انگیزهٔ جست‌وجوی مسیر تازه را بیشتر می‌کرد.

  4. در پایان، نقش پیشرفت‌های علمی و فنی را مشخص کنیم: نقشه‌های دقیق‌تر، کشتی‌های بهتر و ابزارهای دریانوردی به عملی شدن این خواسته کمک کردند.

جواب: اکتشافات جغرافیایی نتیجهٔ همراه شدن انگیزه‌های اقتصادی و موانع تجاری و سیاسی با افزایش توان علمی و فنی دریانوردی بود؛ بنابراین توضیح آن فقط با پیشرفت ابزارها ناقص است.

نکات مهم

  • رونق تجارت و جذابیت کالاهای شرق، همراه با موانع دسترسی به آن سرزمین‌ها، اروپاییان را به جست‌وجوی مسیرهای تازه سوق داد.
  • سهم اندک از تجارت مدیترانه، ناتوانی در رقابت با دولت‌شهرهای ایتالیایی و دشمنی با عثمانی، انگیزهٔ پرتغال و اسپانیا را بیشتر کرد.
  • پیشرفت دانش جغرافیایی، نقشه‌کشی، کشتی‌سازی و استفاده از ابزارهای دریانوردی، توان انجام سفرهای اکتشافی را افزایش داد.

تمرین تعاملی این درس (رایگان)تمرین تعاملی این درس

درس ۱۳ · صفحهٔ ۱۹۹ تا ۲۰۲ · حدود ۱۵ دقیقه · تولید هوش مصنوعی

۴ــ جنبش اصلاح دین و نهضت پروتستان

در این درس یاد می‌گیری ریشه‌های جنبش اصلاح دین، دیدگاه و نقش لوتر و پیامدهای نهضت پروتستان را توضیح دهی و با استفاده از شواهد، دلایل و نتایج آن را به هم پیوند بزنی.

پیش از شروع

چطور اعتراض یک استاد الهیات به آمرزش‌فروشی کلیسا، به جنبشی تبدیل شد که هم مسیحیت اروپا و هم قدرت سیاسی آن را تغییر داد؟

اعتراض لوتر در فضایی شکل گرفت که شاهان، انسان‌گرایان و مصلحان دینی، هرکدام از جنبه‌ای به کلیسا انتقاد داشتند. پشتیبانی شاهزادگان آلمانی به گسترش این اعتراض کمک کرد و پیدایش نهضت پروتستان، هم وحدت کلیسای کاتولیک را شکست و هم به تقویت دولت‌های ملی انجامید.

ریشه‌های اعتراض به کلیسا

ریشه‌های اعتراض به کلیسا

چرا گروه‌های متفاوتی ممکن است به یک نهاد اعتراض کنند؟ تصور کن در یک مدرسه، بعضی به روش تدریس انتقاد دارند و بعضی به رفتار مسئولان؛ موضوع اعتراض مشترک است، اما دلیل‌ها یکسان نیست. اعتراض به کلیسا هم ریشه‌های گوناگونی داشت.

در آغاز جنبش اصلاح دین، هر گروه از زاویه‌ای کلیسا را نقد می‌کرد:

  • شاهان و فرمانروایان می‌خواستند کلیسا در کارهای سیاسی دخالت نکند.
  • انسان‌گرایان، که به آثار کهن یونانی و لاتینی علاقه داشتند، روش تدریس و محتوای آموزشِ زیر نظر کلیسا را سودمند نمی‌دانستند. آنان همچنین رفتارهای ناپسند اخلاقی برخی کشیشان را سرزنش می‌کردند.
  • مصلحان دینیِ درون کلیسا، بعضی آموزه‌های کلیسا دربارهٔ انسان و خدا را به پرسش می‌کشیدند.

پس این جنبش فقط اعتراض به رفتار چند کشیش نبود؛ سیاست، آموزش، اخلاق و باورهای دینی همگی زمینهٔ انتقاد بودند. برای فهم آغاز جنبش، باید بپرسیم: «چه گروهی، به چه چیزی اعتراض داشت؟»

کتاب درسی، صفحهٔ ۱۹۹

لوتر و نقد آمرزش‌فروشی

لوتر و نقد آمرزش‌فروشی

اگر کسی بگوید «با پرداخت پول، بخشش خدا را به دست می‌آوری»، برای پذیرفتن یا رد کردن حرفش باید اول چه چیزی را روشن کنیم؟ اینکه از نگاه او، بخشش خدا به چه چیزی وابسته است.

مارتین لوتر، استاد الهیات و تدریس کتاب مقدس در دانشگاه ویتنبرگ، دربارهٔ همین موضوع اندیشید. او به این نتیجه رسید که مایهٔ رستگاری انسان، ایمان است، نه انجام دادن کارهای نیک. این دیدگاه با نظر رایج کلیسا تفاوت داشت.

لوتر بر پایهٔ همین باور، ادعای کلیسا دربارهٔ آمرزش گناهان در برابر پول یا انجام برخی خدمات را رد کرد. او خدا را پدری مهربان می‌دانست که برای بخشیدن بندگانش چشمداشتی ندارد.

برای نزدیک شدن به موضوع، بخشیدن یک دوست را تصور کن: بخششی که به دریافت پول وابسته باشد، با بخشش بدون چشمداشت فرق دارد. البته این فقط مثالی برای فهم تفاوت است. نکتهٔ اصلی لوتر این بود که رستگاری را نمی‌توان با پول یا خدمات به دست آورد. این سخن به معنای توصیه به بدرفتاری نبود؛ بحث بر سر عامل رستگاری بود.

کتاب درسی، صفحهٔ ۲۰۰

از اعتراض تا نهضت پروتستان

از اعتراض تا نهضت پروتستان

اعتراض لوتر چگونه از بحثی دینی به رویارویی با صاحبان قدرت رسید؟ لوتر در سال 15171517 میلادی دیدگاه‌هایش را در 9595 اصل تنظیم کرد، بر درِ کلیسای ویتنبرگ آویخت و مردم را به گفت‌وگو دربارهٔ آنها فراخواند.

پاپ در پاسخ، او را تکفیر کرد؛ یعنی او را خارج از دین دانست. سپس از امپراتور مقدس روم خواست لوتر را سرکوب کند. اما شاهزادگان آلمانی پشت لوتر ایستادند و به پاپ و امپراتور اعتراض کردند. نام پروتستان هم از همین اعتراض، یعنی «پروتست»، گرفته شد.

برای فهم این تغییر، تصور کن کسی به تصمیم یک نهاد اعتراض می‌کند؛ وقتی صاحبان قدرت از او حمایت کنند، آن اختلاف دیگر فقط میان یک فرد و آن نهاد نیست. در ماجرای لوتر هم حمایت شاهزادگان، دامنهٔ رویارویی را گسترده‌تر کرد.

نکتهٔ مهم: لوتر از ابتدا قصد تأسیس کلیسایی تازه نداشت، اما کوشش‌هایش به شکل‌گیری آیین و کلیسای پروتستان انجامید. سپس اصلاحات او بیرون از آلمان نیز، از جمله به دست ژان کالون در سوئیس، دنبال شد.

کتاب درسی، صفحهٔ ۲۰۰

پیامدهای دینی و سیاسی

پیامدهای دینی و سیاسی

آیا یک جنبش دینی فقط باورهای مردم را تغییر می‌دهد؟ نهضت پروتستان نشان داد که تغییر مذهبی می‌تواند بر قدرت سیاسی هم اثر بگذارد.

در عرصهٔ دینی، وحدت کلیسای کاتولیک از میان رفت و میان پیروان کاتولیک و پروتستان جنگ‌های مذهبی درگرفت؛ جنگ‌هایی که مناطق گسترده‌ای از اروپا را درگیر کرد. همچنین قدرت کلیسای کاتولیک و نقش آن در زندگی مردم کاهش یافت. البته کاهش قدرت کلیسا به معنای از بین رفتن دین در جامعه نبود.

در عرصهٔ سیاسی، این نهضت به تقویت پادشاهان و دولت‌های ملی کمک کرد و اندیشهٔ ملی‌گرایی را گسترش داد؛ یعنی توجه به هویت و وابستگی ملی بیشتر شد.

برای نزدیک شدن به موضوع، گروهی را تصور کن که پیش‌تر همگی از یک مرجع مشترک پیروی می‌کردند. اگر آن مرجع دیگر مورد پذیرش همه نباشد، موقعیتش تغییر می‌کند. در اروپا نیز تضعیف جایگاه مشترک کلیسا با تقویت قدرت دولت‌های ملی همراه شد؛ پس پیامدهای این نهضت هم دینی بود و هم سیاسی.

کتاب درسی، صفحهٔ ۲۰۱

خواندن یک سند تاریخی

خواندن یک سند تاریخی

این بار به‌جای حفظ کردن نتیجه، از شواهد سند به نتیجه برسیم. در بند بیست‌ویکم رسالهٔ لوتر، ادعای واعظانی رد می‌شود که آمرزش پاپ را موجب بخشش گناه و نجات انسان معرفی می‌کردند. این بند نشان می‌دهد که اختلاف لوتر با کلیسا، به ادعای آن دربارهٔ نجات انسان مربوط بود.

بندهای دیگر، بُعد اخلاقی اعتراض را روشن‌تر می‌کنند: لوتر از کسی انتقاد می‌کند که نیازمندی را نادیده می‌گیرد، اما برای آمرزش پول می‌پردازد. همچنین می‌پرسد چرا پاپ ثروتمند، هزینهٔ ساخت کلیسا را از مؤمنان فقیر می‌خواهد.

حالا شواهد را کنار هم بگذار: اگر نهادی خود را راهنمای معنوی مردم بداند، ولی بخشش گناه را به دریافت پول پیوند بزند، مردم ممکن است در صداقت و هدف آن تردید کنند. مانند وقتی که راهنمایی ادعای کمک بی‌چشمداشت دارد، اما کمکش را به پرداخت پول وابسته می‌کند. پس برای توضیح آسیب به اعتبار کلیسا، باید میان ادعای دینی آن و رفتار مالی‌اش ارتباط برقرار کنیم.

کتاب درسی، صفحهٔ ۲۰۱

مثال حل‌شده

دلایل برپایی نهضت پروتستان و نتایج آن را بررسی کن؛ پاسخت را به صورت یک زنجیرهٔ علت و پیامد تنظیم کن.

  1. زمینه‌ها را جدا کن: شاهان با دخالت سیاسی کلیسا مخالف بودند؛ انسان‌گرایان به آموزش و رفتار برخی کشیشان انتقاد داشتند و مصلحان دینی برخی آموزه‌های کلیسا را به چالش می‌کشیدند.

  2. نقش لوتر را توضیح بده: او ایمان را مایهٔ رستگاری می‌دانست و بر همین پایه، بخشش گناه در برابر پول یا خدمات را نمی‌پذیرفت.

  3. چگونگی گسترش رویارویی را نشان بده: پاپ خواستار سرکوب لوتر شد، اما شاهزادگان آلمانی از او حمایت و به پاپ و امپراتور اعتراض کردند.

  4. نتایج را دسته‌بندی کن: در حوزهٔ دینی، کلیسای پروتستان شکل گرفت و جنگ‌های مذهبی رخ داد؛ در حوزهٔ سیاسی، قدرت کلیسای کاتولیک کاهش یافت و دولت‌های ملی و ملی‌گرایی تقویت شدند.

جواب: نهضت پروتستان از نارضایتی‌های سیاسی، آموزشی، اخلاقی و دینی نسبت به کلیسا زمینه گرفت. نقد لوتر به آمرزش‌فروشی، واکنش پاپ و حمایت شاهزادگان آلمانی، این اعتراض‌ها را گسترش داد؛ در نتیجه، کلیسای پروتستان پدید آمد، جنگ‌های مذهبی رخ داد و با تضعیف کلیسای کاتولیک، دولت‌های ملی تقویت شدند.

نکات مهم

  • اعتراض به کلیسا ریشه‌های گوناگونی داشت: شاهان به دخالت سیاسی، انسان‌گرایان به آموزش و رفتار برخی کشیشان و مصلحان دینی به آموزه‌های کلیسا انتقاد می‌کردند.
  • لوتر با تأکید بر نقش ایمان در رستگاری، آمرزش‌فروشی را رد کرد و اعتراض او با حمایت شاهزادگان آلمانی به شکل‌گیری نهضت پروتستان انجامید.
  • نهضت پروتستان وحدت کلیسای کاتولیک را شکست، جنگ‌های مذهبی به دنبال آورد و ضمن کاهش قدرت کلیسا، دولت‌های ملی و ملی‌گرایی را تقویت کرد.

تمرین تعاملی این درس (رایگان)تمرین تعاملی این درس

درس ۱۴ · صفحهٔ ۲۰۲ تا ۲۰۵ · حدود ۱۵ دقیقه · تولید هوش مصنوعی

منـابـع و مـآخـذ

در این درس یاد می‌گیری اطلاعات اصلیِ فهرست منابع و مآخذ را بخوانی، نقش پدیدآورندگان را تشخیص بدهی و برای یک پرسش تاریخی، منبعی مرتبط انتخاب کنی.

پیش از شروع

اگر بخواهی دربارهٔ رنسانس بیشتر بدانی، چطور از میان این همه نام و عنوان، کتاب مناسب را پیدا می‌کنی؟

این صفحه‌ها روایت رویدادهای تاریخی نیستند؛ فهرست آثاری‌اند که در تهیهٔ کتاب از آن‌ها استفاده شده است. با شناخت اجزای هر مدخل و توجه به عنوان آثار، می‌توانی منبع مرتبط با پرسشت را پیدا کنی.

شناسنامهٔ یک منبع

شناسنامهٔ یک منبع

فرض کن می‌خواهی کتابی را از کتابخانه بگیری. گفتنِ نام کتاب کمک می‌کند، اما اگر چند کتاب نام مشابهی داشته باشند، چطور کتاب موردنظر را دقیق پیدا می‌کنی؟ فهرست منابع، شناسنامهٔ آثار را به تو می‌دهد. هر مدخل، یعنی هر بخشِ معرفی یک اثر، اطلاعاتی برای شناسایی و یافتن آن دارد.

در صفحهٔ ۲۰۲ این نمونه آمده است:

آرام، احمد، علم در اسلام، تهران، سروش، ۱۳۶۶.

بیایید این شناسنامه را باز کنیم:

  • آرام، احمد: نام خانوادگی و نام نویسنده؛ یعنی احمد آرام.
  • علم در اسلام: عنوان کتاب.
  • تهران: محل انتشار کتاب.
  • سروش: نام ناشر.
  • ۱۳۶۶: سال انتشار این نسخه، نه سالِ رویدادهای تاریخیِ کتاب.

پس این نام‌ها و عددها یک ردیف اطلاعات پراکنده نیستند؛ کنار هم کمک می‌کنند هنگام جست‌وجو در کتابخانه یا فهرست اینترنتی، اثر و نسخهٔ موردنظر را دقیق‌تر بشناسی.

کتاب درسی، صفحهٔ ۲۰۲

چه کسی چه نقشی دارد؟

چه کسی چه نقشی دارد؟

کنار عنوان یک کتاب تاریخی ممکن است چند نام ببینی؛ اما این افراد لزوماً همگی نویسندهٔ آن نیستند. واژه‌های کنار نام‌ها، نقش هر فرد را روشن می‌کنند.

برای نمونه، در مدخل تاریخ بیهقی، ابوالفضل بیهقی نویسندهٔ اثر است. عبارت «تصحیح دکتر علی‌اکبر فیاض» نشان می‌دهد فیاض با بررسی و مقایسهٔ نسخه‌های متن، برای فراهم‌کردن متنی دقیق‌تر تلاش کرده است؛ نه اینکه خودش نویسندهٔ تاریخ بیهقی باشد. عبارت «اهتمام محمد جعفر یاحقی» نیز از نقش یاحقی در آماده‌سازی اثر برای انتشار خبر می‌دهد.

این تفاوت شبیه وقتی است که تو گزارشی می‌نویسی و فرد دیگری نوشته‌ات را بازبینی و برای انتشار در نشریهٔ مدرسه آماده می‌کند؛ کمک او مهم است، اما نویسندهٔ گزارش همچنان تو هستی.

پس هنگام خواندن فهرست منابع، فقط نام‌ها را نبین؛ به عبارت‌هایی مثل تصحیح و به اهتمام هم دقت کن تا سهم افراد را با هم اشتباه نگیری.

کتاب درسی، صفحهٔ ۲۰۳

منبع مناسبِ پرسش تو

منبع مناسبِ پرسش تو

فرض کن می‌خواهی دربارهٔ رنسانس بیشتر بدانی. از کجای این فهرست بلند شروع می‌کنی؟ راه ساده این است: اول موضوع پرسشت را روشن کن، بعد دنبال عنوان مرتبط بگرد.

در فهرست، کتاب تاریخ رنسانس نوشتهٔ سدنی دارک دیده می‌شود. عنوانش مستقیماً به موضوع تو اشاره دارد؛ پس برای شروع جست‌وجو انتخاب مناسبی است. اما اگر پرسشت دربارهٔ هنر دورهٔ صفوی باشد، عنوان هنر و معماری عصر صفویه ارتباط روشن‌تری با آن دارد.

این کار شبیه انتخاب کتاب از قفسهٔ کتابخانه است: فقط به آشنا بودن نام نویسنده یا نزدیک بودن کتاب به ابتدای قفسه تکیه نمی‌کنی؛ عنوان را با نیازت می‌سنجی.

یادت باشد، عنوان مرتبط، سرنخ انتخاب اولیه است، نه تضمین پاسخ کامل. بعد از پیدا کردن کتاب، باید فهرست مطالب یا بخش‌های آن را هم بررسی کنی تا ببینی به پرسش مشخص تو پاسخ می‌دهد یا نه.

کتاب درسی، صفحهٔ ۲۰۴

نشانی یک مقاله

نشانی یک مقاله

فرض کن دوستی می‌گوید: «مقاله‌ای دربارهٔ دولت‌شهر پیامبر خوانده‌ام.» برای پیدا کردن همان مقاله، فقط دانستن موضوع کافی نیست؛ باید بدانی در کدام نشریه و کدام شماره منتشر شده است.

در بخش مقاله‌ها در صفحهٔ ۲۰۵، یک نمونه می‌بینی: نویسنده داوود فیرحی است و عنوان مقاله «دولت – شهر پیامبر(ص)». این نوشته در فصلنامهٔ سیاست منتشر شده است. پس «فصلنامهٔ سیاست» نام مقاله نیست؛ نام نشریه‌ای است که مقاله در آن قرار دارد.

برای رسیدن به خود نوشته، نشانی را دقیق‌تر می‌کنیم: شمارهٔ 7373، پاییز 13851385، صفحه‌های 183183 تا 236236. نام نشریه تو را به مجموعهٔ درست می‌رساند؛ شماره و زمان انتشار، بخش موردنظر آن مجموعه را مشخص می‌کنند؛ صفحه‌ها هم جای مقاله را نشان می‌دهند.

بنابراین، هنگام یادداشت‌کردن نشانی یک مقاله، علاوه بر نویسنده و عنوان، نام نشریه، شماره و صفحه‌ها را هم ثبت کن.

کتاب درسی، صفحهٔ ۲۰۵

مثال حل‌شده

می‌خواهی دربارۀ وضعیت ایران در زمان شاه سلیمان صفوی تحقیق کنی. از میان «سفرنامۀ سانسون: وضع کشور شاهنشاهی ایران در زمان شاه سلیمان صفوی» و «تاریخ رنسانس»، کدام را برای شروع انتخاب می‌کنی؟ نقش سانسون و تقی تفضلی در منبع انتخابی چیست؟

  1. موضوع پرسش را مشخص می‌کنیم: وضعیت ایران در زمان شاه سلیمان صفوی.

  2. عنوان دو اثر را با موضوع می‌سنجیم؛ عنوان سفرنامۀ سانسون دقیقاً به همین زمان و مکان اشاره دارد، اما عنوان «تاریخ رنسانس» چنین ارتباط مستقیمی ندارد.

  3. نقش‌ها را از روی مدخل می‌خوانیم: سانسون پدیدآورندۀ سفرنامه است و عبارت «ترجمۀ تقی تفضلی» نقش مترجم را روشن می‌کند.

  4. این کتاب را برای شروع انتخاب می‌کنیم؛ البته ارتباط عنوان با پرسش، به‌تنهایی به معنای کافی‌بودن یا درستی همۀ مطالب آن نیست.

جواب: برای شروع، «سفرنامۀ سانسون: وضع کشور شاهنشاهی ایران در زمان شاه سلیمان صفوی» مناسب‌تر است؛ زیرا عنوانش مستقیماً به ایرانِ زمان شاه سلیمان صفوی اشاره دارد. سانسون پدیدآورندۀ اثر و تقی تفضلی مترجم آن است.

نکات مهم

  • هر مدخلِ منابع، شناسنامه‌ای برای شناخت و یافتن یک اثر است و باید نقش نویسنده، مترجم و مصحح را در آن از هم جدا کنیم.
  • برای انتخاب اولیهٔ منبع، موضوع پرسش را با عنوان اثر می‌سنجیم، نه با جای آن در فهرست یا شهرت نویسنده.
  • برای یافتن مقاله، علاوه بر نویسنده و عنوان، نام نشریه، شماره و صفحه‌های مقاله را نیز ثبت می‌کنیم.

تمرین تعاملی این درس (رایگان)تمرین تعاملی این درس

درس‌های فصل ۴ را تعاملی بخوان

در پنل یادگیری 1xAi هر کدام از این درس‌ها قدم به قدم پیش می‌رود: بعد از هر بخش یک سوال کوتاه، بعد مثال حل‌شده و در پایان برگهٔ خروج. جوابت ثبت می‌شود و سوال‌های هر درس در روزهای بعد برای مرور برمی‌گردند. درس‌های تعاملی رایگان‌اند؛ فقط تصحیح پاسخ کوتاه سهمیهٔ روزانهٔ رایگان دارد.

ساختن حساب رایگان است و بعد از ثبت‌نام مستقیم به همین بخش از پنل برمی‌گردی.

فصل ۴ تاریخ یازدهم · رایگان