این درسنامه را هوش مصنوعی 1xAi از روی صفحههای همان درس در کتاب درسی نوشته است (برچسب «تولید هوش مصنوعی»). کنار توضیحها شمارهٔ صفحهٔ کتاب آمده تا با کتاب مقایسه کنی، و مثال حلشدهٔ هر درس یک بار دیگر جداگانه حل و بررسی شده؛ مثالی که درست درنیامده حذف شده است.
درس ۱ · صفحهٔ ۸۳ تا ۸۷ · حدود ۱۵ دقیقه · تولید هوش مصنوعی
درس ۸: اسلام در ایران؛ زمینههای ظهور تمدن اسلامی ــ ایرانی
در این درس یاد میگیری با تکیه بر شواهد، رابطۀ ساسانیان و اعراب، زمینههای ضعف حکومت ساسانی و روند فتح ایران از نخستین برخوردها تا نبردها و صلحنامهها را توضیح دهی.
پیش از شروع
چطور حکومت قدرتمند ساسانی که برای حفاظت از مرزهایش دولتِ وابسته داشت، در برابر سپاهیان عرب مسلمان شکست خورد؟ آیا فقط نتیجۀ نبردها مهم بود؟
برای فهم این شکست، باید هم میدان نبرد را دید و هم اوضاع داخل ایران را: جنگهای فرساینده، اختلاف بزرگان و بحرانهای اجتماعی و اقتصادی، حکومت ساسانی را ضعیف کرده بود. فتح ایران نیز یک اتفاق یکباره نبود؛ با نبرد، صلح و مقاومتهای محلی پیش رفت.
همسایگی و دفاع از مرزها
همسایگی و دفاع از مرزها
اگر بخواهی از یک محله محافظت کنی، فقط نگهبان میگذاری یا از همکاری همسایهها هم کمک میگیری؟ ساسانیان برای حفاظت از مرزهایشان از هر دو روش استفاده میکردند.
برخی قبایل بیابانگرد عرب به شهرها و آبادیهای مرزهای جنوب و جنوبغربی ایران یورش میبردند و پس از غارت، به بیابانهای شبهجزیرۀ عربستان بازمیگشتند. ساسانیان برای مقابله با این حملهها، زنجیرهای از پادگانشهرها ساختند. همچنین، خاندان عربِ آلمنذر یا لخمیان را در حیره به قدرت رساندند؛ این حکومت وابسته وظیفه داشت در برابر یورش قبایل عرب از مرزهای ایران دفاع کند. پس همۀ اعراب در برابر ساسانیان نبودند؛ گروهی هم با آنان همکاری میکردند.
در جنوب نیز بحرین و عمان زیر فرمان مرزبانان ایرانی بودند و یمن از زمان خسرو انوشیروان به قلمرو ساسانی پیوست. حواست باشد: بحرینِ آن دوره به بخش وسیعی از سواحل جنوبی خلیج فارس گفته میشد، نه فقط کشور بحرین امروزی.
کتاب درسی، صفحهٔ ۸۴
حکومتی گرفتار چند بحران
حکومتی گرفتار چند بحران
آیا شکست یک حکومت بزرگ را میتوان فقط با نتیجۀ یک نبرد توضیح داد؟ برای شناخت ضعف ساسانیان، باید چند بحران همزمان را کنار هم ببینیم:
سیاسی و نظامی: جنگهای طولانی و پرهزینۀ روم و نبردهای مرزهای شرقی، حکومت را فرسوده کرده بود. نزاع بزرگان نیز ثبات را از بین میبرد؛ پس از خسروپرویز، در مدتی کوتاه بیش از ده نفر به پادشاهی رسیدند.
اجتماعی و مذهبی: فاصلۀ طبقات، سرکوب مخالفان دین رسمی و دخالت موبدان در امور کشور، جامعه را آشفته کرده بود.
اقتصادی: طاعون و سیلابهای دجله و فرات، همراه با آسیب به زمینهای حاصلخیز، ضربۀ سنگینی به اقتصاد زد.
مرزی: خسروپرویز دولت آلمنذر را برچید. پس از آن، شکست گروهی از سپاهیان ساسانی از قبایل عرب، هیبت حکومت را در چشم آنان کاهش داد و یورشهای مرزی را بیشتر کرد.
مثل تیمی که هم بازیکنانش خستهاند، هم مدیرانش اختلاف دارند و هم امکاناتش آسیب دیده است؛ مشکل فقط عملکرد روز مسابقه نیست. ضعف ساسانیان نیز حاصل کنار هم قرار گرفتن چند بحران بود.
کتاب درسی، صفحهٔ ۸۵
ارتباط با اسلام پیش از فتح
ارتباط با اسلام پیش از فتح
آیا نخستین آشنایی ایرانیان با اسلام در میدان جنگ بود؟ نه؛ این ارتباط پیش از حملۀ گسترده به ایران آغاز شده بود. برای دیدن آن باید به ایرانیان ساکن یمن نگاه کنیم، نه فقط به مرزهای ایران.
در برخی روایتها آمده است که پیامبر، خسروپرویز را به اسلام دعوت کرد و خسرو به باذان، حاکم ایرانی یمن، دستور داد پیامبر را دستگیر کند. اما کتاب یادآوری میکند که برخی مورخان در درستی این روایت تردید دارند؛ پس نباید آن را خبری قطعی و بیاختلاف بدانیم.
در ادامۀ گزارش کتاب، پیامبر خبر کشتهشدن خسرو را به باذان میدهد و باذان همراه دیگر ایرانیان یمن مسلمان میشود. این گروه پس از سلمان فارسی، از نخستین ایرانیان مسلمان بودند. آنان پس از رحلت پیامبر نیز در برابر از دینبرگشتگان و مدعیان پیامبری جنگیدند.
در زمان پیامبر، اسلام به بحرین و عمان هم رسید. بنابراین، آغاز ارتباط ایرانیان با اسلام و آغاز فتح گستردۀ ایران، یک رویداد واحد نبودند؛ این دو را در خط زمانی ذهنت جدا نگه دار.
کتاب درسی، صفحهٔ ۸۵
از جنگ پل تا سقوط پایتخت
از جنگ پل تا سقوط پایتخت
آیا پیروزی در یک نبرد، پیروزی در تمام جنگ را تضمین میکند؟ مسیر رویارویی سپاه ساسانی و مسلمانان نشان میدهد که نه!
حملهها به منطقۀ سواد از اواخر خلافت ابوبکر آغاز شد، اما در دورۀ عمر گسترش یافت. با روی کار آمدن یزدگرد سوم، اوضاع ایران کمی سامان گرفت. سپاه ساسانی در جنگ پل در سال هجری قمری پیروز شد و بیشتر مناطق ازدسترفته را پس گرفت؛ ولی عمر نیروهای تازهنفس و باانگیزهای به ایران فرستاد.
مسیر بعدی را به ترتیب دنبال کن:
قادسیه، سال هجری قمری: سپاه ایران شکست سختی خورد.
تیسفون، سال هجری قمری: پایتخت ساسانی پس از محاصره به تصرف مسلمانان درآمد.
جلولا، همان سال: بازماندگان سپاه ساسانی دوباره جنگیدند، اما شکست خوردند.
چرا ورق برگشت؟ اختلافهای داخلی، ناامیدی رستم فرخزاد و همکاری برخی زمینداران محلی و قبایل عربِ سواد با مسلمانان، از عوامل شکست قادسیه بود. از سوی دیگر، خبر پیروزی مسلمانان بر رومیان در شام، روحیۀ سپاهیان عرب را تقویت کرد. پس برای توضیح نتیجۀ جنگ، باید هم شرایط درونی ایران و هم وضعیت سپاه مقابل را دید.
کتاب درسی، صفحهٔ ۸۶
نهاوند، مقاومت و صلحنامهها
نهاوند، مقاومت و صلحنامهها
آیا سقوط پایتخت به معنای پایان فوری مقاومت بود؟ نه؛ نبرد نهاوند در سال هجری قمری سرنوشت حکومت ساسانی را قطعی کرد و فاتحان آن را «فتحالفتوح» نامیدند. پس از آن، تا دوران خلافت عثمان، بیشتر مناطق ایران با جنگ یا صلح فتح شدند؛ اما فتح بعضی نواحی دیرتر رخ داد.
مقاومت هم ادامه داشت. مردم مناطقی مانند همدان، ری، فارس و بهویژه استخر بارها شوریدند؛ ولی نبود هماهنگی میان این شورشها، سرکوب آنها را برای فاتحان آسانتر کرد.
برای شناخت فتح ایران، فقط نبردها را نبین؛ صلحنامهها هم شاهد تاریخیاند. هنگام خواندن هر قرارداد، مثل توافقهای امروزی، بپرس: «هر طرف چه تعهدی دارد؟» در صلحنامۀ نهاوند، پرداخت سالانۀ جزیه و تعهداتی مانند راهنمایی مسافران آمده بود؛ در مقابل، فاتحان متعهد به حفظ جان، مال و زمین مردم و جلوگیرینکردن از اجرای آیین آنان میشدند. در قراردادهای ری و آذربایجان نیز تعهد به ویراننکردن آتشکدهها دیده میشود. پس فتح یک منطقه لزوماً به معنای مسلمانشدن فوری ساکنانش نبود.
کتاب درسی، صفحهٔ ۸۷
مثال حلشده
دانشآموزی میگوید: «هرجا به تصرف مسلمانان درآمد، مردمش همان موقع مسلمان شدند.» با استفاده از صلحنامۀ نهاوند و توضیح آغاز فصل، این برداشت را بررسی کن.
ابتدا دو مفهوم را جدا کن: فتح سیاسی یعنی تغییر قدرت حاکم، اما مسلمانشدن یعنی تغییر دین مردم.
در صلحنامۀ نهاوند، فاتحان تعهد میکنند که مردم را از انجام آیین خود منع نکنند؛ پس ادامۀ دین پیشین در چارچوب قرارداد پذیرفته شده بود.
در آغاز فصل نیز پذیرش اسلام از سوی ایرانیان، فرایندی تدریجی معرفی شده است، نه رویدادی یکباره.
نتیجه بگیر که صرفِ فتح یک شهر، دلیل کافی برای مسلمانشدن فوری همۀ ساکنان آن نیست.
جواب: فتح سیاسی الزاماً به معنای تغییر فوری دین مردم نبود؛ تعهد به حفظ آیین در صلحنامه و تدریجیبودن پذیرش اسلام، از همزماننبودن این دو فرایند پشتیبانی میکند.
نکات مهم
ساسانیان برای دفاع از مرزها از پادگانها و دولت وابستۀ آلمنذر کمک میگرفتند، اما جنگهای فرساینده و بحرانهای سیاسی، اجتماعی و اقتصادی توان آنان را کاهش داد.
ارتباط ایرانیان با اسلام پیش از حملۀ گسترده آغاز شده بود و روند نبردها از پیروزی ایران در جنگ پل به شکست در قادسیه، سقوط تیسفون و پیروزی مسلمانان در نهاوند رسید.
فتح ایران با جنگ و صلح و همراه با مقاومتهای محلی پیش رفت و صلحنامهها از تعهدهای مالی مردم در برابر تأمین امنیت و حفظ آیین آنان خبر میدهند.
درس ۲ · صفحهٔ ۸۷ تا ۸۸ · حدود ۱۵ دقیقه · تولید هوش مصنوعی
فعّالیت ۲
در این درس یاد میگیری با بررسی صلحنامههای نهاوند، ری و آذربایجان، تعهدات دو طرف را جدا کنی و دربارهٔ امنیت مردم و تداوم آیینهای دینی آنان، بر پایهٔ شواهد نتیجه بگیری.
پیش از شروع
آیا از یک صلحنامهٔ قدیمی میتوان فهمید مردم پس از شکست در جنگ، چه حقوقی داشتند و چه تعهداتی میپذیرفتند؟
صلحنامههای نهاوند، ری و آذربایجان فقط دربارهٔ پایان جنگ نیستند؛ از پرداختهای مالی و کمک به سپاهیان تا امنیت مردم و حفظ آیینهای دینی در آنها آمده است. با مقایسهٔ این بندها میتوانیم بفهمیم دو طرف چه تعهداتی پذیرفته بودند؛ البته تعهدِ نوشتهشده، بهتنهایی ثابت نمیکند که همیشه به آن عمل شده است.
نهاوند؛ امان در برابر تعهد
نهاوند؛ امان در برابر تعهد
تصور کن در یک توافق، یک طرف قولِ حفاظت بدهد و طرف دیگر مسئولیتهایی بپذیرد. برای فهمیدن چنین توافقی باید بپرسی: هر طرف چه تعهدی دارد و ادامهٔ توافق به چه شرطهایی وابسته است؟
در صلحنامهٔ نهاوند، فرمانده سپاه عرب به جان، مال و زمینهای مردم امان میداد؛ یعنی تعهد میکرد به آنها تعرض نشود. همچنین قرار بود مردم را به تغییر دین وادار نکنند و مانع انجام آیینهای دینیشان نشوند.
در مقابل، مردم باید هر سال جزیه میپرداختند، درراهماندگان را راهنمایی میکردند، راهها را اصلاح میکردند و سپاهیان مسلمانِ عبوری را یک شبانهروز مهمان میکردند. نیکخواهی و خیانتنکردن نیز از شرطهای ادامهٔ امان بود.
پس این قرارداد فقط وعدهٔ حفاظت نبود؛ امان در برابر انجام تعهدات قرار داشت. هنگام خواندن، به عبارت «مادام که» دقت کن: این عبارت نشان میدهد ادامهٔ امان، مشروط به پایبندی به قرارداد بوده است.
کتاب درسی، صفحهٔ ۸۷
ری؛ امنیت مردم و آتشکدهها
ری؛ امنیت مردم و آتشکدهها
اگر بخواهی تعهدهای یک قرارداد را درست بفهمی، باید بپرسی: هر طرف چه چیزی میدهد و در مقابل، چه تعهدی میگیرد؟
در صلحنامهٔ ری، یکی از بزرگان شهر پانصدهزار درهم پرداخت کرد. در مقابل، اعراب مسلمان پذیرفتند که مردم را نکشند، آنان را به اسیری نبرند و آتشکدهای را ویران نکنند. پس تعهد آنان هم به امنیت جان و اسیرنشدن مردم مربوط بود و هم به حفظ نیایشگاههای آنان.
در متن، درخواست دیگری هم آمده است: خراج مردم ری برابر خراج مردم نهاوند باشد. دقت کن که پرداخت یادشده و درخواست دربارهٔ میزان خراج، دو نکتهٔ جداگانهاند؛ نباید مبلغ پرداختی را خودبهخود میزان خراج سالانه بدانیم.
این قرارداد نشان میدهد حفظ جان، اسیرنشدن و ویراننشدن آتشکدهها برای مردم اهمیت داشته است. البته وجود یک تعهد در قرارداد، بهتنهایی ثابت نمیکند که آن تعهد در عمل همیشه رعایت شده است؛ برای چنین داوریای شواهد بیشتری لازم داریم.
کتاب درسی، صفحهٔ ۸۷
آذربایجان؛ از بند قرارداد تا برداشت تاریخی
آذربایجان؛ از بند قرارداد تا برداشت تاریخی
تصور کن در توافقی نوشته باشند مردم یک شهر میتوانند جشنهای خود را برگزار کنند. از این بند چه میفهمیم؟ اینکه ادامهٔ آن مراسم، موضوعی مهم در توافق بوده است؛ نه اینکه حتماً بدانیم پس از توافق در همهجا چه اتفاقی افتاده است.
در صلحنامهٔ آذربایجان، در برابر پرداخت مالی، طرف مسلمان تعهد میکرد کسی را نکشد، به اسیری نگیرد و آتشکدهای را ویران نکند. دربارهٔ مردم شیز نیز تصریح شده بود که مانع جشنهای عید و دیگر مراسمشان نشود. پس ادامهٔ آیینهای دینی مردم، جزو موضوعات مورد توافق بود.
حالا شواهد را کنار هم بگذار: در نهاوند، تغییرندادن دین مردم و جلوگیرینکردن از مراسمشان آمده بود؛ در ری، ویراننکردن آتشکدهها؛ و در آذربایجان، حفظ آتشکدهها و برگزاری مراسم. بنابراین، در این صلحنامهها تغییر دین شرط صلح نبود. البته متن قرارداد نشاندهندهٔ تعهد طرفهاست؛ برای داوری دربارهٔ اجرای کامل آن، به شواهد دیگری هم نیاز داریم.
کتاب درسی، صفحهٔ ۸۷
مثال حلشده
آیا این ادعا که «در صلحنامههای ری و آذربایجان، حفظ بخشی از زندگی دینی مردم مورد توافق بوده است» پشتوانهٔ تاریخی دارد؟
اول مشخص میکنیم ادعا دربارهٔ چیست: تعهدهای نوشتهشده در قرارداد، نه لزوماً رفتار بعدی طرفها.
در صلحنامهٔ ری، ویراننکردن آتشکدهها یکی از تعهدهای پذیرفتهشده است؛ پس حفظ مکان دینی مردم موضوع توافق بوده است.
در صلحنامهٔ آذربایجان نیز علاوه بر حفظ آتشکدهها، جلوگیرینکردن از جشنها و مراسم اهل شیز آمده است.
از کنار هم گذاشتن این دو شاهد نتیجه میگیریم که ادعا دربارهٔ مفاد قراردادها درست است، ولی اثبات اجرای آنها به شواهد بیشتری نیاز دارد.
جواب: بله، این ادعا دربارهٔ متن قراردادها پشتوانه دارد: هم حفظ آتشکدهها و هم جلوگیرینکردن از برخی مراسم دینی در آنها آمده است؛ اما از متن قرارداد بهتنهایی نمیتوان اجرای همیشگی این تعهدات را نتیجه گرفت.
نکات مهم
در صلحنامهٔ نهاوند، امانِ جان و مال و آزادی انجام آیینهای دینی با تعهداتی مانند پرداخت جزیه، اصلاح راهها و مهمانکردن سپاهیان همراه بود.
در صلحنامههای ری و آذربایجان، در برابر پرداخت مالی، تعهدهایی برای نکشتن و اسیرنکردن مردم و ویراننکردن آتشکدهها پذیرفته شده بود.
این قراردادها نشان میدهند حفظ آیینهای مردم موضوع توافق بوده است، اما برای اثبات اجرای تعهدها باید شواهد دیگری هم بررسی کرد.
درس ۳ · صفحهٔ ۸۸ تا ۹۰ · حدود ۱۵ دقیقه · تولید هوش مصنوعی
دو قرن حکومت اعراب بر ایران
در این درس یاد میگیری جایگاه ایرانیان در ادارهٔ کشور را در دورههای خلفای نخستین، امویان و عباسیان مقایسه کنی و پیامدهای مهاجرت قبایل عرب به ایران را توضیح بدهی.
پیش از شروع
اگر حکومتی سقوط کند، آیا زبان ادارهها، روش گرفتن مالیات و حتی سکههای مردم هم بلافاصله عوض میشود؟ پس از فتح ایران چه اتفاقی افتاد؟
در ایرانِ پس از فتح، فرمانروایان تغییر کردند، اما بسیاری از کارهای اداری همچنان به دست ایرانیان انجام میشد. حتی دفترهای دیوانی به زبان پهلوی نوشته میشد و سکههای ساسانی هنوز در گردش بود؛ پس تغییر حکومت لزوماً به معنای تغییر فوری همهچیز نبود.
فرمانروای تازه، دستگاه اداری پیشین
فرمانروای تازه، دستگاه اداری پیشین
اگر مدیر یک مدرسه عوض شود، آیا لازم است همهٔ کارکنان و روشهای انجام کار هم فوراً تغییر کنند؟ پس از فتح ایران نیز تغییر فرمانروا به معنای دگرگونی فوری همهٔ کارهای اداری نبود.
در عصر خلفای نخستین، خلیفه برای هر شهر یا منطقهٔ فتحشده حاکمی تعیین میکرد. این حاکمان از میان فرماندهان سپاه، سران قبایل یا صحابه انتخاب میشدند؛ اما اعراب در کشورداری تجربهٔ چندانی نداشتند. بنابراین، کارهای دیوانی، یعنی کارهایی مانند حسابکردن و دریافت مالیات، همچنان بر عهدهٔ دبیران و دهقانان ایرانی ماند.
نشانههای این تداوم روشن بود: دفترهای اداری هنوز به خط و زبان پهلوی نوشته میشد و سکههای ساسانی همچنان میان مردم دستبهدست میگشت. تا وقتی نافرمانی رخ نمیداد و پیمانهای صلح نقض نمیشد، اعراب مسلمان معمولاً در ادارهٔ امور شهرها و روستاها دخالت نمیکردند.
پس دو موضوع را جدا کن: فرمانروایی سیاسی به منصوبان خلیفه رسید، اما دستگاه اداری تا حد زیادی در دست ایرانیان باقی ماند.
کتاب درسی، صفحهٔ ۸۸
انحصار قدرت در دورهٔ اموی
انحصار قدرت در دورهٔ اموی
در کارت قبل دیدی که پس از فتح ایران، بسیاری از کارهای اداری در دست ایرانیان ماند. اما انجام کارهای اداری با در اختیار داشتن قدرت حکومت یکی نبود.
در دورهٔ امویان، بیشتر مناطق ایران زیر نظر والی عراق اداره میشدند؛ یعنی حاکمی که از طرف خلافت بر عراق فرمان میراند، بر ادارهٔ ایران هم نظارت داشت. البته گاهی خلیفه مستقیماً حاکمان مناطق مهمی مانند خراسان و آذربایجان را منصوب یا برکنار میکرد.
چه کسانی میتوانستند حاکم شوند؟ این مقامها در اختیار اشراف اموی و سران قبیلههای عربِ متحد آنان بود. «انحصار» یعنی راه رسیدن به قدرت برای دیگر گروهها بسته بود. مثل اینکه کارهای یک مجموعه را افراد گوناگون انجام دهند، اما مدیریت آن فقط به اعضای چند خاندان سپرده شود.
حَجّاجبن یوسف ثَقَفی از والیان مشهور اموی بود که بر عراق و ایران فرمان راند و به ایرانیان، چه مسلمان و چه غیرمسلمان، ستم کرد.
کتاب درسی، صفحهٔ ۸۹
از مهاجرت و تنش تا همزیستی
از مهاجرت و تنش تا همزیستی
آیا رابطهٔ دو گروهی که ابتدا با هم درگیرند، همیشه پرتنش میماند؟ مهاجرت قبایل عرب به ایران نشان میدهد که این رابطه میتواند بهمرور تغییر کند.
مهاجرتها از زمان فتوحات، با هدف محکمکردن سلطهٔ مسلمانان بر ایران آغاز شد و در دورهٔ امویان شدت گرفت. بیشتر مهاجران در واحههای اطراف شهرها و روستاها مستقر شدند و برخی نیز در شهرها محلههای مخصوص خود ساختند. در آغاز، حضور آنان برای ایرانیان ناخوشایند بود؛ مثلاً در قم درگیری رخ داد و در بعضی مناطق، ساکنان محلی آنجا را ترک کردند.
اما این وضعیت همیشگی نبود. همکاری ابتدا در تجارت و کشاورزی شکل گرفت و سپس به روابط فرهنگی و اجتماعی گسترش یافت. برای تصور این روند، به همسایههای تازهای فکر کن که ابتدا با یکدیگر ناآشنا هستند، اما دادوستد و کار مشترک، فرصت آشنایی بیشتری به آنها میدهد. به همین ترتیب، مهاجران عرب نیز کمکم جذب فرهنگ ایرانی شدند؛ پس نباید روابط این دو گروه را در تمام این دوره فقط درگیری بدانیم.
کتاب درسی، صفحهٔ ۹۰
نفوذ بیشتر، نارضایتی پابرجا
نفوذ بیشتر، نارضایتی پابرجا
آیا راه یافتن ایرانیان به مقامهای بلند، به معنای پایان نارضایتی آنان بود؟ در دورهٔ عباسیان، نفوذ بیشتر شد، اما نارضایتی از میان نرفت.
با روی کار آمدن عباسیان و انتقال مرکز خلافت از دمشق به بغداد، موقعیت سیاسی و اجتماعی ایرانیان بهتر شد. برخلاف انحصار قدرت در دورهٔ اموی، اکنون برخی سیاستمداران و دیوانسالاران ایرانی توانستند وزیر، فرمانده سپاه یا حاکم شهرها و مناطق شوند. آنان از قدرت خود برای بهتر کردن جایگاه ایران و ایرانیان در دستگاه خلافت استفاده کردند.
بااینحال، میان داشتن مقام در حکومت و پایان یافتن سلطهٔ اعراب تفاوت بود. حکومت همچنان در دست خلفای عرب بود و اقدامهایی مانند قتل ابومسلم و نابودی خاندانهای برمکیان و سهل، نارضایتی ایرانیان را برمیانگیخت.
پس هنگام مقایسهٔ امویان و عباسیان، این دو نکته را کنار هم نگه دار: فرصت دستیابی ایرانیان به قدرت بیشتر شد، ولی علتهای مخالفت با خلافت کاملاً از بین نرفت.
کتاب درسی، صفحهٔ ۹۰
مثال حلشده
چرا افزایش نفوذ ایرانیان در حکومت عباسی، لزوماً به پایان نارضایتی آنان منجر نشد؟
ابتدا تغییر مثبت را مشخص میکنیم: برخی ایرانیان در حکومت عباسی به مقامهایی مانند وزارت، فرماندهی سپاه و حکومت مناطق رسیدند.
سپس محدودیت این تغییر را میبینیم: با وجود افزایش نفوذ آنان، سلطهٔ اعراب بر ایران ادامه داشت.
عامل دیگر نارضایتی را در نظر میگیریم: برخی اقدامات خلفای عباسی نیز باعث ناخشنودی ایرانیان میشد.
نتیجه میگیریم که بهبود جایگاه گروهی از ایرانیان، بهتنهایی برای از میان بردن همهٔ علتهای نارضایتی کافی نبود.
جواب: رسیدن برخی ایرانیان به مقامهای مهم، به معنای پایان سلطهٔ اعراب یا رفع همهٔ نارضایتیها نبود؛ بنابراین افزایش نفوذ ایرانیان و ادامهٔ مخالفت با خلافت میتوانست همزمان رخ دهد.
نکات مهم
در عصر خلفای نخستین، فرمانروایان به دستور خلیفه منصوب میشدند، اما به دلیل کمتجربگی اعراب در کشورداری، امور دیوانی عمدتاً در دست ایرانیان باقی ماند.
در دورهٔ امویان، قدرت حکومتی در انحصار اشراف اموی و متحدان عرب آنان بود و مهاجرت قبایل عرب، پس از تنشهای اولیه، به همکاری و جذب تدریجی مهاجران در فرهنگ ایرانی انجامید.
در عصر عباسیان، برخی ایرانیان به مقامهای مهم سیاسی و نظامی رسیدند، اما ادامهٔ سلطهٔ اعراب و برخی اقدامات خلفا نارضایتی آنان را پابرجا نگه داشت.
درس ۴ · صفحهٔ ۹۰ تا ۹۲ · حدود ۱۵ دقیقه · تولید هوش مصنوعی
جنبشهای ایرانیان در دو قرن نخست هجری
در این درس یاد میگیری علتها و شیوههای مبارزهٔ ایرانیان با امویان و عباسیان را توضیح دهی و جنبشهای مهم عصر عباسی را از نظر باورها، روش مبارزه و پیامدها مقایسه کنی.
پیش از شروع
ایرانیان به روی کار آمدن عباسیان کمک کردند؛ پس چرا کمی بعد، جنبشهایی علیه همین حکومت در ایران شکل گرفت؟
تغییر خاندان حاکم، همهٔ علتهای نارضایتی را از بین نبرد؛ سلطهٔ اعراب ادامه یافت و اقدامهایی مانند قتل ابومسلم خشم ایرانیان را برانگیخت. نام و خاطرهٔ ابومسلم به محور چند جنبش تبدیل شد، اما شیوهٔ مبارزه و باورهای رهبرانشان یکسان نبود.
مبارزهٔ سیاسی و نظامی با امویان
مبارزهٔ سیاسی و نظامی با امویان
اگر در یک جمع، امتیازها را نه بر اساس شایستگی، بلکه بر اساس قومیت تقسیم کنند، چه احساسی پیدا میکنی؟ حکومت اموی نیز سیاستی عربگرا داشت و غیرعربها را تحقیر میکرد. مسلمانان ایرانی که موالی خوانده میشدند، با وجود مسلمانبودن، از این رفتار تبعیضآمیز رنج میبردند.
نارضایتی ایرانیان فقط به رفتار حکومت با خودشان محدود نبود؛ ستم امویان به اهلبیت پیامبر نیز آنان را به مخالفت با حکومت سوق میداد. به همین دلیل، ایرانیان از فرصتهای پیشآمده برای پیوستن به قیامهای ضداموی استفاده میکردند.
این شیوهٔ اعتراض را مبارزهٔ سیاسی ــ نظامی مینامیم؛ یعنی مخالفت با قدرت حاکم از راه شرکت در قیام و نبرد. پس برای فهم این مبارزه، این زنجیره را به خاطر بسپار: تبعیض و بیدادگری امویان ← نارضایتی ایرانیان ← مشارکت در قیامهای ضداموی.
کتاب درسی، صفحهٔ ۹۰
از برابریخواهی تا افراط شعوبی
از برابریخواهی تا افراط شعوبی
آیا برای مقابله با کسی که قوم خودش را برتر میداند، باید قوم او را تحقیر کرد؟ مبارزهٔ ایرانیان با امویان فقط در میدان جنگ نبود؛ اندیشمندان، شاعران و نویسندگان هم با برتریجویی قومی آنان مخالفت کردند. استدلالشان، با تکیه بر آیات قرآن و سخنان پیامبر، این بود که همهٔ اقوام برابرند و عرب یا ایرانی بودن، بهخودیخود نشانهٔ برتری نیست.
اما برخی از این مخالفان از برابریخواهی فاصله گرفتند: زندگی ایرانیان باستان را با زندگی عربها در دوران جاهلیت مقایسه کردند و به تحقیر قوم عرب پرداختند. این گروه به شعوبیان معروف شدند. جنبش شعوبی در دورهٔ نخست عباسیان نیز در عراق ادامه داشت.
برای روشنشدن تفاوت، به رقابت دو گروه در مدرسه فکر کن: اعتراض به اینکه یک گروه امتیاز ناعادلانه بگیرد، برابریخواهی است؛ اما کمارزش دانستن همهٔ اعضای آن گروه، خودش نوع دیگری از تعصب است. پس اعتراض به تبعیض با تحقیر متقابل یکی نیست.
کتاب درسی، صفحهٔ ۹۰
چرا مخالفت با عباسیان ادامه یافت؟
چرا مخالفت با عباسیان ادامه یافت؟
اگر گروهی به روی کار آمدن حکومتی کمک کنند، آیا حتماً از عملکرد بعدی آن راضی خواهند بود؟ ایرانیان در به قدرت رسیدن عباسیان نقش داشتند و برخی نیز به مقامهای مهم رسیدند؛ اما این تغییر به معنای پایان سلطه و ستم نبود.
تداوم سلطهٔ اعراب و اقدامهایی مانند قتل ابومسلم، نابودی خاندانهای برمکیان و سهل، و سختگیری بر شیعیان و اهلبیت پیامبر، نارضایتی ایجاد کرد. در نتیجه، جنبشهای گوناگونی شکل گرفت؛ مهمترین آنها با خونخواهی ابومسلم یا گرامیداشت خاطرهٔ او پیوند داشتند.
برای فهم نتیجهٔ این جنبشها، سرنوشت یک قیام را از اثر تاریخی آن جدا کن. ممکن است قیامی سرکوب شود، اما حکومت پس از آن نتواند مانند گذشته بر منطقه مسلط بماند. جنبشهای ضدعباسی نیز با وجود سرکوبشدن، سلطهٔ خلافت را در شرق ایران، بهویژه خراسان، سست کردند و زمینه را برای شکلگیری سلسلههای ایرانی فراهم ساختند.
کتاب درسی، صفحهٔ ۹۰
سنباد، اسحاق ترک و استادسیس
سنباد، اسحاق ترک و استادسیس
آیا هر جنبشی حتماً با جنگ همراه است؟ این سه جنبش با نام و خاطرهٔ ابومسلم پیوند داشتند، اما روش یکسانی نداشتند:
سنباد از سرداران زرتشتی ابومسلم بود. پس از قتل او، در نیشابور به خونخواهیاش برخاست. پیروانی از ادیان و مذاهب مختلف گرد او جمع شدند. چند منطقه را گرفت، اما از سپاه عباسی شکست خورد و اندکی بعد کشته شد.
اسحاق ترک در میان ترکان ماوراءالنهر فعالیت میکرد. او ادعا میکرد ابومسلم نمرده و در زمان معینی بازخواهد گشت. فعالیتش به دعوت و تبلیغ محدود ماند؛ میان او و پیروانش با مأموران خلافت نبردی رخ نداد.
استادسیس در بادغیس خراسان جنبشی گسترده برپا کرد که به سیستان هم رسید. او چند بار سپاهیان عباسی را شکست داد، اما سرانجام شکست خورد و در اسارت کشته شد. جنبش او رنگ دینی نیز داشت.
برای مقایسه، باورها را از روش مبارزه جدا کن: پیوند با خاطرهٔ ابومسلم، به معنای یکسانبودن شیوهٔ عمل نبود.
کتاب درسی، صفحهٔ ۹۱
مقنع و بابک؛ مقاومتهای طولانی
مقنع و بابک؛ مقاومتهای طولانی
چطور نام ابومسلم پس از مرگش همچنان مردم را گرد هم میآورد؟ در جنبشهای مقنع و بابک، خاطرهٔ او با باورهای دینی و مخالفت سیاسی با عباسیان پیوند خورده بود؛ اما باورهای این دو جنبش یکسان نبود.
مقنع ادعا میکرد روح ابومسلم در جسم او حلول کرده است. بیشتر یارانش روستاییان و موالیِ ماوراءالنهر و خراسان بودند. آنان برای نشاندادن مخالفت با عباسیان، سفید میپوشیدند و سپیدجامگان نام گرفتند. جنبش او حدود چهارده سال ادامه یافت و با ناپدیدشدنش در قلعهای محاصرهشده پایان گرفت.
بابک خرمدین قلعهای مستحکم در آذربایجان را پایگاه مبارزه کرد. خرمدینان گرایش مزدکی داشتند و معتقد بودند ابومسلم بازمیگردد تا عدالت را برقرار کند. سرانجام افشین، سردار ایرانیِ مأمور خلیفه، جنبش را سرکوب کرد و بابک پس از اسارت کشته شد.
برای مقایسه، سه چیز را کنار هم بگذار: باور دینی، پایگاه مبارزه و سرانجام. پیوند مشترک با ابومسلم، به معنای یکسانبودن همهٔ عقاید و روشها نبود.
کتاب درسی، صفحهٔ ۹۱
مثال حلشده
با بررسی جنبشهای سنباد، اسحاق ترک، استادسیس، مقنع و بابک، چگونه میتوان وجه مشترک سیاسی و دینی آنها را بیان کرد، بدون اینکه تفاوتهایشان نادیده گرفته شود؟
نخست پیوند مشترک را پیدا میکنیم: هر پنج جنبش با نام یا خاطرهٔ ابومسلم ارتباط داشتند و در برابر خلافت عباسی قرار میگرفتند.
سپس روش مخالفت را جداگانه بررسی میکنیم: برای نمونه، سنباد وارد جنگ شد، اما اسحاق ترک تنها به دعوت و تبلیغ پرداخت؛ پس همهٔ آنها قیام مسلحانه نبودند.
برای مقایسهٔ دینی، به شواهد توجه میکنیم: سنباد زرتشتی بود، استادسیس خود را از موعودهای زرتشتی میشمرد، مقنع ادعای حلول روح داشت و خرمدینان گرایش مزدکی داشتند.
در نتیجه، حضور باورهای غیراسلامی را میتوان یک وجه مشترک دانست، اما نباید از این اشتراک نتیجه گرفت که همهٔ جنبشها عقاید یا شیوهٔ مبارزهٔ یکسانی داشتند.
جواب: وجه مشترک سیاسی این جنبشها، مخالفت با خلافت عباسی و پیوند با نام یا خاطرهٔ ابومسلم بود؛ از نظر دینی نیز باورهای غیراسلامی در آنها حضور داشت، اما عقایدشان یکسان نبود. همچنین مخالفت سیاسی همیشه به معنای نبرد مسلحانه نبود، چنانکه اسحاق ترک به تبلیغ بسنده کرد.
نکات مهم
ایرانیان در برابر تبعیض و ستم امویان، هم در قیامهای سیاسی ـ نظامی شرکت کردند و هم با استدلالهای فرهنگی از برابری اقوام دفاع کردند، هرچند برخی شعوبیان به تحقیر عربها گراییدند.
کمک ایرانیان به روی کار آمدن عباسیان مانع مخالفت بعدی آنان نشد، زیرا تداوم سلطه و اقدامهایی مانند قتل ابومسلم نارضایتی ایجاد کرد.
جنبشهای عصر عباسی با وجود تفاوت در باورها و روش مبارزه، قدرت خلافت را در شرق ایران سست کردند و زمینهٔ شکلگیری سلسلههای ایرانی را فراهم آوردند.
درس ۵ · صفحهٔ ۹۲ تا ۹۵ · حدود ۱۵ دقیقه · تولید هوش مصنوعی
اسلامپذیریِ ایرانیان
در این درس یاد میگیری روند تدریجی اسلامپذیری ایرانیان را توضیح دهی و نقش شرایط سیاسی و اجتماعی، جذابیتهای اسلام و ارتباط با مسلمانان را در آن بررسی کنی.
پیش از شروع
آیا فتح یک سرزمین به این معناست که مردم آن هم بهسرعت دین خود را تغییر میدهند؟ در ایران پس از ورود اعراب مسلمان چه اتفاقی افتاد؟
در ایران، فتح نظامی و تغییر دین مردم با سرعت یکسان پیش نرفت. بیشتر شهرها و مناطق در کمتر از بیست سال فتح شدند، اما پذیرش اسلام چندین قرن طول کشید؛ پس برای فهم اسلامپذیری ایرانیان، باید زندگی و شرایط مردم را هم بررسی کنیم.
فتح سریع، پذیرش تدریجی
فتح سریع، پذیرش تدریجی
اگر حکومت یک سرزمین عوض شود، آیا باورهای مردمش هم همان روز تغییر میکند؟ برای فهم تاریخ ایران، باید فتح نظامی را از پذیرش دین جدا کنیم.
بیشتر شهرها و مناطق ایران در کمتر از بیست سال به تصرف اعراب مسلمان درآمد؛ اما مسلمانشدن ایرانیان چندین قرن طول کشید. پس تغییر فرمانروایی سریعتر از تغییر باورهای مردم بود؛ این دو اتفاق، یک روند و یک زمانبندی نداشتند.
در جریان فتح، شمار کمی از ایرانیان، از جمله تعدادی از بزرگان محلی و گروههایی از جنگاوران، اسلام آوردند. البته تفاوتهای محلی هم وجود داشت؛ مثلاً ساکنان شهرپادگان قزوین یکجا مسلمان شدند. یک نمونۀ محلی را نباید به سراسر ایران تعمیم بدهیم.
مثل وقتی که تغییری در یک شهر زود رخ میدهد، اما آشنایی و همراهشدن همۀ مردم با آن زمان میبرد. هنگام خواندن تاریخ هم بپرس: این گزارش از تغییر حکومت خبر میدهد یا از تغییر دین مردم؟
کتاب درسی، صفحهٔ ۹۲
تأثیر رفتار حکومتها
تأثیر رفتار حکومتها
اگر کسی تو را به جمعی دعوت کند، اما پس از ورود با تو نابرابر رفتار کند، این رفتار چه اثری بر تمایل دیگران به پیوستن به آن جمع میگذارد؟ رفتار حکومتها هم میتوانست بر گرایش مردم به اسلام اثر بگذارد.
در دورۀ بنیامیه، برخی حاکمان با مسلمانان غیرعرب تبعیضآمیز رفتار میکردند. آنان را در گروه «موالی» قرار میدادند و از بخشی از حقوق اجتماعی محروم میکردند. حتی از نومسلمانان نیز جزیه میگرفتند؛ مالیاتی که برای غیرمسلمانان بود. این رفتارها مانعی بر سر راه گرایش به اسلام ایجاد میکرد. پس باید میان پیام اسلام و عملکرد برخی حاکمان اموی تفاوت بگذاریم.
در عصر عباسیان، با بهترشدن موقعیت سیاسی و اجتماعی ایرانیان، پذیرش اسلام سرعت گرفت. سپس با شکلگیری سلسلههای ایرانی در مناطق مختلف، بیشتر ایرانیان مسلمان شدند. بنابراین، شرایط سیاسی و اجتماعی در سرعت این روند نقش داشت؛ اسلامپذیری فقط به فتح نظامی وابسته نبود.
کتاب درسی، صفحهٔ ۹۳
جاذبهها و باورهای آشنا
جاذبهها و باورهای آشنا
چرا ممکن است مردم به یک دین تازه گرایش پیدا کنند؟ برای فهم اسلامپذیری ایرانیان، علاوه بر شرایط حکومتها، باید به جذابیت پیام اسلام و باورهای پیشین مردم هم توجه کنیم.
اسلام همۀ مردم جهان را مخاطب خود میدانست. پیام برادری و برابری و سادگی آداب دینی آن، برای ایرانیان جذاب بود. اینجا باید میان پیام دین و رفتار تبعیضآمیز برخی حاکمان که در کارت قبل دیدیم، تفاوت بگذاریم.
از سوی دیگر، ایرانیانِ زرتشتی، مسیحی و یهودی با یکتاپرستی، بهشت و جهنم و ظهور منجی آشنا بودند. بنابراین، هنگام آشنایی با اسلام، با مجموعهای کاملاً ناآشنا از باورها روبهرو نمیشدند و درک پیام آن برایشان آسانتر بود؛ مثل یادگیری مطلبی تازه که با دانستههای قبلی تو ارتباط دارد.
پس جذابیت پیام تازه و آشنایی با برخی باورهای آن، هر دو به پذیرش اسلام کمک میکردند؛ البته این آشنایی به معنای یکسانبودن کامل این دینها نبود.
کتاب درسی، صفحهٔ ۹۳
آشنایی از راه همزیستی
آشنایی از راه همزیستی
آشنایی با یک دین فقط از راه شنیدن نام آن اتفاق نمیافتد؛ زندگی در کنار پیروان آن هم میتواند فرصتی برای شناخت باورها و آدابشان باشد. مثلاً وقتی همسایهای تازه به محله میآید، در رفتوآمدهای روزانه کمکم با شیوهٔ زندگی او آشنا میشویم.
مهاجرت اعراب مسلمان به ایران نیز زمینهٔ چنین آشنایی تدریجیای را فراهم کرد. در این میان، شیعیان و سادات علوی که برای رهایی از ستم امویان و عباسیان به ایران پناه میآوردند، نقش مهمی داشتند. سادات علوی از خاندان امام علی (ع) بودند.
برای نمونه، مردم قم و شمار زیادی از مردم مازندران و گیلان در پی مهاجرت گروههایی از شیعیان و علویان، با اسلام آشنا شدند و به آن گرویدند. حضور امام رضا (ع) و امامزادگان نیز بر توجه و گرایش ایرانیان به اسلام اثر گذاشت. پس مهاجرت، با ایجاد ارتباط و همزیستی، راهی برای شناخت تدریجی اسلام بود.
کتاب درسی، صفحهٔ ۹۳
مثال حلشده
در جریان فتح ایران، ساکنان شهرپادگان قزوین یکجا مسلمان شدند؛ بااینحال، اصطخری مدتها بعد از حضور زرتشتیان و آتشکدهها در فارس خبر میدهد. آیا این دو شاهد با هم تناقض دارند؟
ابتدا محدودۀ هر شاهد را مشخص میکنیم: گزارش نخست دربارۀ مردم یک شهرپادگان است، نه همۀ ایرانیان.
گزارش دوم نشان میدهد که در فارس، پیروان دین پیشین و آداب آنان همچنان حضور داشتند.
از کنار هم گذاشتن این دو شاهد میفهمیم که زمان و سرعت پذیرش اسلام در همۀ مناطق و گروهها یکسان نبود.
پس مسلمانشدن یک گروه در زمان فتح، با ادامۀ حضور دینهای دیگر در منطقهای دیگر سازگار است و تدریجیبودن روند را نشان میدهد.
جواب: این دو شاهد متناقض نیستند؛ مسلمانشدن برخی گروهها در زمان فتح، آغاز یک روند بود، نه پایان آن، و اسلامپذیری در میان گروهها و مناطق مختلف بهتدریج پیش رفت.
نکات مهم
فتح نظامی ایران سریعتر از تغییر دین مردم پیش رفت و اسلامپذیری ایرانیان چندین قرن طول کشید.
تبعیضهای برخی حاکمان اموی روند پذیرش اسلام را کند کرد، اما بهبود موقعیت ایرانیان در عصر عباسی و تشکیل سلسلههای ایرانی به گسترش آن کمک کرد.
جاذبههای اسلام، باورهای آشنای ایرانیان و ارتباط با مسلمانان مهاجر، بهویژه شیعیان و علویان، در گرایش مردم به اسلام مؤثر بود.
درس ۶ · صفحهٔ ۹۵ تا ۱۰۰ · حدود ۱۵ دقیقه · تولید هوش مصنوعی
درس ۹: ظهور و گسترش تمدن ایرانی ــ اسلامی
در این درس یاد میگیری زمینههای پیدایش، خاستگاه اجتماعی و جغرافیایی و راههای قدرتگیری سلسلههای ایرانی مسلمان را توضیح دهی و روابط متفاوت آنها با خلافت عباسی را مقایسه کنی.
پیش از شروع
چطور ممکن است حکومتی بغداد را فتح کند و اختیار برکناری خلیفه را داشته باشد، اما باز هم خودش را فرمانبردار او نشان دهد؟
امیران آلبویه چنین موقعیتی داشتند: قدرت واقعی در دست آنان بود، اما جایگاه خلافت را حفظ کردند. برای فهم این وضعیت، باید میان قدرت عملی یک حکومت و اعتباری که نام خلیفه نزد مردم داشت، تفاوت بگذاریم.
زمینههای پیدایش حکومتهای ایرانی
زمینههای پیدایش حکومتهای ایرانی
چطور ادارهٔ یک منطقه به دست یک فرمانده، به پیدایش یک سلسله تبدیل شد؟ برای فهمیدن ماجرا، این زنجیره را دنبال کن:
زمینهٔ تغییر: مبارزات سیاسی، اجتماعی و فرهنگی ایرانیان در دو قرن نخست هجری، زمینهٔ تشکیل حکومتهای ایرانی را آماده کرد. افزایش جنبشهای ضد خلافت هم مأمون را به فکر تغییر روش ادارهٔ سرزمینهایش انداخت.
تصمیم مأمون: او در سال هجری قمری، حکومت خراسان را به طاهر بن حسین، سردار ایرانی خود، سپرد. پس این حکومت در آغاز با تصمیم خلیفه به طاهر واگذار شد.
شکلگیری سلسله: پس از طاهر، حکومت در خاندان او باقی ماند و موروثی شد؛ یعنی فرمانروایی در همان خانواده انتقال یافت. اینگونه طاهریان، نخستین سلسلهٔ مسلمان ایرانی، شکل گرفتند. مثل تفاوت میان سپردن مدیریت یک مجموعه به یک نفر و باقیماندن مدیریت آن در خانوادهٔ او؛ البته اینجا موضوع، حکومت یک سرزمین بود.
بعدها ضعف قدرت عباسیان فرصت را برای پیدایش سلسلههای دیگری مانند صفاریان و سامانیان فراهم کرد. پس پیدایش این حکومتها یک اتفاق ناگهانی نبود، بلکه چند زمینه و تغییر پیاپی داشت.
کتاب درسی، صفحهٔ ۹۵
از زمینداران تا مردم عادی
از زمینداران تا مردم عادی
آیا بنیانگذاران این حکومتها همگی از خانوادههای صاحبقدرت بودند؟ نه؛ برای شناخت آنها باید هم خاستگاه اجتماعی، یعنی خانواده و گروه اجتماعیشان، و هم خاستگاه جغرافیایی، یعنی محل برخاستنشان را بشناسیم.
طاهریان و سامانیان از خاندانهای کهنِ دهقانی در خراسان و ماوراءالنهر برخاستند. «دهقان» در اینجا به معنی کشاورز ساده نیست؛ این خاندانها زمیندار، بانفوذ و برخوردار از پشتوانهٔ اقتصادی و فرهنگی بودند. دهقانان در انتقال فرهنگ ایران باستان به دورهٔ اسلامی هم نقش داشتند.
حسنبن زید و جانشینانش از سادات علویِ شیعه بودند که برای گریز از ستم عباسیان به ایران، بهویژه طبرستان، پناه آورده بودند. رفتار پسندیدهٔ آنان اعتماد مردم را جلب کرد.
یعقوب لیث از خانوادهای رویگر در روستای قرنینِ سیستان بود و فعالیتش را در میان عیاران آغاز کرد. پسران بویه نیز اهل دیلم بودند؛ پدرشان صیادی را کنار گذاشت و همراه آنان به نظامیگری روی آورد.
مثل اعضای یک گروه که ممکن است از خانوادهها و شهرهای متفاوت بیایند، این بنیانگذاران هم پیشینهٔ یکسانی نداشتند.
کتاب درسی، صفحهٔ ۹۶
دو راه رسیدن به قدرت
دو راه رسیدن به قدرت
آیا همۀ حکومتهای ایرانی برای شروع فرمانروایی از خلیفه اجازه میگرفتند؟ نه؛ باید دو شیوۀ قدرتگیری را از هم جدا کنیم.
با فرمان خلیفه: بنیانگذاران طاهریان و سامانیان با حکم خلیفۀ عباسی به حکومت رسیدند. در این دو سلسله، جانشینی امیران هم با فرمان و تأیید خلیفه انجام میشد.
بدون اجازۀ خلیفه: یعقوب لیث صفاری، حسنبن زید، مرداویج و پسران بویه برای بهدستگرفتن قدرت منتظر اجازۀ خلیفه نماندند.
یک شاهد تاریخی این تفاوت را روشن میکند: وقتی یعقوب به نیشابور حمله کرد، امیر طاهری از او حکم خلیفه را خواست. یعقوب بهجای نشاندادن حکم، شمشیرش را نشان داد؛ یعنی تکیهگاه قدرتش نیروی نظامی بود، نه فرمان خلیفه.
مثل تفاوت میان گرفتن مسئولیت با حکم رسمی و بهدستگرفتن عملیِ اختیار است؛ البته اینجا موضوع، حکومت بر یک سرزمین بود. نکتۀ مهم: شیوۀ رسیدن به قدرت را با رابطۀ بعدی حکومت با خلیفه یکی ندان؛ ممکن بود کسی بدون اجازه قدرت بگیرد، اما بعداً تأیید خلیفه را دریافت کند.
کتاب درسی، صفحهٔ ۹۷
از اطاعت ظاهری تا دشمنی
از اطاعت ظاهری تا دشمنی
آیا همۀ حکومتهای ایرانی با خلیفه یک جور رفتار میکردند؟ نه؛ باید سه الگو را از هم جدا کنیم:
طاهریان و سامانیان: در ظاهر از خلیفه اطاعت میکردند؛ چون تأیید او حکومتشان را نزد مردم مسلمان پذیرفتنیتر میکرد. اما در ادارۀ سرزمین خود مستقل بودند. پس اطاعت ظاهری به معنای نداشتن اختیار داخلی نبود؛ مثل تفاوت میان احترام به جایگاه یک نفر و سپردن تصمیمها به او.
علویان طبرستان: با عباسیان دشمن بودند. امیران این سلسله، که از سادات علوی و شیعه بودند، خود را شایستۀ خلافت میدانستند و عباسیان را غاصب آن میشمردند.
صفاریان: رابطۀ ثابتی نداشتند. یعقوب بدون اجازۀ خلیفه قدرت گرفت، اما خلیفه پس از موفقیتهایش فرمان حکومت برخی مناطق را برای او فرستاد. سپس برانداختن طاهریان و لشکرکشی ناموفق یعقوب به بغداد، رابطه را خصمانه کرد. در دورۀ عمرو لیث، اظهار فرمانبرداری از خلیفه تنش را کمتر کرد، ولی بیاعتمادی عباسیان باقی ماند.
بنابراین، برای شناخت رابطۀ هر سلسله با خلافت، هم نوع رابطه و هم تغییر آن در طول زمان مهم است.
کتاب درسی، صفحهٔ ۹۸
خلافت زیر سایهٔ آلبویه
خلافت زیر سایهٔ آلبویه
آیا حفظ نام و مقام یک نفر همیشه یعنی قدرت واقعی هم در دست اوست؟ رابطهٔ آلبویه با خلیفه نشان میدهد که باید عنوان رسمی را از اختیار واقعی جدا کنیم.
ابتدا زیاریان را ببینیم: مرداویج با سپاهیان خلیفه جنگید و قصد داشت با حمله به بغداد، خلافت عباسی را براندازد؛ اما پیش از اجرای این نقشه کشته شد. جانشینانش که قلمرو محدودتری داشتند، از آن هدف دست کشیدند و نسبت به خلیفه اظهار اطاعت کردند.
آلبویه راه دیگری رفتند. احمد، یکی از پسران بویه، بغداد را فتح کرد، اما خلافت را برنینداخت. پس از آن، بیش از یک قرن، امیران آلبویه تعیین میکردند چه کسی خلیفه شود یا از خلافت کنار برود. بااینحال، احترام مقام خلافت را نگه میداشتند و خود را تابع آن نشان میدادند.
پس پاسخ پرسش آغاز درس روشن میشود: میشد عنوان خلافت باقی بماند، اما قدرت تصمیمگیری در دست امیران باشد. حفظ جایگاه مذهبی و اعتبار اجتماعی خلافت نیز میتوانست برای فرمانروایان سودمند باشد.
کتاب درسی، صفحهٔ ۹۹
مثال حلشده
دو گزارش داریم: «امیران سامانی از خلیفه اظهار اطاعت میکردند» و «امیران آلبویه نیز خود را تابع خلیفه نشان میدادند». آیا از این شباهت میتوان نتیجه گرفت که قدرت واقعی خلیفه در برابر این دو حکومت یکسان بود؟
ابتدا میان ظاهر رابطه و اختیار واقعی تصمیمگیری تفاوت میگذاریم؛ اظهار اطاعت بهتنهایی میزان قدرت خلیفه را روشن نمیکند.
در مورد سامانیان، فرمان خلیفه به حکومت آنان مشروعیت میداد، ولی امیران در امور داخلی قلمرو خود مستقل بودند.
در مورد آلبویه، امیران نهفقط قلمرو خود، بلکه خلافت را نیز زیر سلطه داشتند و در برکناری و نصب خلیفه تصمیم میگرفتند.
پس ظاهر مشابهِ اطاعت، نشانهٔ یکسانبودن رابطهٔ قدرت نیست؛ برای مقایسه باید ببینیم اختیار واقعی در دست چه کسی بوده است.
جواب: نه؛ در حکومت سامانیان، اطاعت ظاهری از خلیفه با استقلال در ادارهٔ قلمرو همراه بود، اما در دورهٔ آلبویه، خود خلیفه نیز زیر سلطهٔ امیران قرار داشت.
نکات مهم
مبارزات ایرانیان، تغییر سیاست مأمون و سپس ضعف عباسیان، زمینهٔ پیدایش و گسترش سلسلههای ایرانی مسلمان را فراهم کرد.
بنیانگذاران این سلسلهها خاستگاههای اجتماعی و جغرافیایی گوناگون داشتند و برخی با فرمان خلیفه و برخی بدون اجازهٔ او قدرت گرفتند.
رابطهٔ حکومتهای ایرانی با عباسیان از اطاعت ظاهری همراه با استقلال داخلی تا دشمنی، روابط متغیر و تسلط بر خلیفه تفاوت داشت.
درس ۷ · صفحهٔ ۱۰۰ تا ۱۰۱ · حدود ۱۲ دقیقه · تولید هوش مصنوعی
ث) آثار و پیامدها
در این درس یاد میگیری پیامدهای سیاسی، اجتماعی، اقتصادی، مذهبی و هنری حکومتهای ایرانی و نقش آنها در حمایت از زبان فارسی را توضیح بدهی.
پیش از شروع
چطور روی کار آمدن حکومتهای ایرانی میتوانست هم بر قدرت خلیفه اثر بگذارد، هم بر رونق بازارها و حتی بر زبان شعر شاعران؟
وقتی ادارهٔ سرزمینهای ایران به دست حکومتهای ایرانی افتاد، نفوذ سیاسی و نظامی خلفای عباسی بهتدریج کاهش یافت و آرامش نسبی بیشتر شد. این تغییر، همراه با شیوهٔ اداره و حمایت امیران، بر اقتصاد، زندگی مذهبی، هنر و زبان فارسی هم اثر گذاشت.
کاهش سلطه، آرامش نسبی
کاهش سلطه، آرامش نسبی
وقتی ادارهٔ سرزمینهای ایران به دست حکومتهای ایرانی افتاد، قدرت سیاسی و نظامی خلفای عباسی بر ایران بهتدریج کاهش یافت؛ یعنی این تغییر یکباره اتفاق نیفتاد.
با قرار گرفتن ادارهٔ مناطق در دست کارگزاران ایرانی، جامعه نیز کمکم آرامتر شد و از شدت آشوبها و جنبشهای سیاسی، اجتماعی و مذهبی کاسته شد. اما واژهٔ «نسبی» مهم است: آرامش نسبی یعنی اوضاع از گذشته آرامتر بود، نه اینکه هیچ درگیریای وجود نداشت. مثل مدرسهای که اختلافها در آن کمتر شده، اما هنوز گاهی میان گروهها کشمکش پیش میآید.
برخی امیران ایرانی همچنان با یکدیگر رقابت و جنگ میکردند؛ گاهی برای گسترش قلمرو خود و گاهی بر اثر تشویق و تحریک خلفای عباسی. پس کاهش سلطهٔ عباسیان و آرامتر شدن جامعه را نباید با پایان همهٔ درگیریها یکی دانست.
کتاب درسی، صفحهٔ ۱۰۰
از امنیت تا رونق شهرها
از امنیت تا رونق شهرها
تصور کن بازرگانی میخواهد کالاهایش را از شهری به شهر دیگر ببرد. اگر راهها امنتر باشند، با اطمینان بیشتری سفر میکند. کشاورز و صنعتگر هم در فضای آرامتر، فرصت بیشتری برای تولید و فروش دارند. پس امنیت نسبی، زمینهٔ رونق اقتصادی را فراهم میکند؛ اما تنها عامل آن نیست.
در دورهٔ حکومتهای ایرانی، بهویژه طاهریان، سامانیان و آلبویه، کشاورزی، تجارت و صنعت رشد کردند. در زمان سامانیان و آلبویه، امیران و وزیرانِ باتدبیر و علاقهمند به آبادانی، همراه با یک نظام دیوانی منظم، به این رونق کمک کردند. نظام دیوانی یعنی دستگاه اداری حکومت که کارهای کشور را سامان میداد.
رشد فعالیتهای اقتصادی، به گسترش شهرها و شهرنشینی در قلمرو آلبویه نیز کمک کرد. ری، اصفهان، شیراز و همدان از شهرهای بزرگ و آباد آن روزگار بودند.
رابطه را اینطور به خاطر بسپار: امنیت نسبی و ادارهٔ منظم و آبادگرانه ← رونق اقتصاد ← رشد شهرنشینی.
کتاب درسی، صفحهٔ ۱۰۰
گسترش اسلام و تشیع
گسترش اسلام و تشیع
آیا ورود اسلام به ایران و مسلمانشدن بیشتر ایرانیان همزمان اتفاق افتاد؟ نه؛ اسلامپذیری فرایندی تدریجی بود. پس از آنکه امیران ایرانی قدرت گرفتند و حکومتهای مستقل تشکیل دادند، این روند شتاب بیشتری یافت و بیشتر مردم ایران در دورهٔ حکومت آنان مسلمان شدند.
در کنار گسترش اسلام، بعضی حکومتها به گسترش مذهب تشیع نیز کمک کردند. امیران علویان طبرستان و آلبویه شیعه بودند و از این مذهب حمایت میکردند. برای نمونه، در روزگار آلبویه، مراسم عزاداری عاشورا و جشن عید غدیر با شکوه برگزار میشد. همچنین حرم امامان شیعه در عراق مرمت و بازسازی شد و زیارت گسترش یافت.
برای فهم نقش این حمایت، به برگزاری یک مراسم عمومی فکر کن: وقتی امکانات و پشتیبانی بیشتری فراهم باشد، آن مراسم فرصت بیشتری برای دیدهشدن و گسترش پیدا میکند. پس گسترش اسلام در میان ایرانیان را باید از حمایت حکومتهای مشخص از تشیع جدا دانست؛ این دو به هم مربوطاند، اما یک معنا ندارند.
کتاب درسی، صفحهٔ ۱۰۰
شکوفایی هنرهای ایرانی
شکوفایی هنرهای ایرانی
اگر یک ظرف قدیمی را ببینی، نقش و نوشتههایش چه چیزی از روزگار سازندهاش به تو میگویند؟ آثار هنری این دوره نشان میدهند که حمایت حاکمان آشنا با سنتهای بومی به رونق هنر و صنایع دستی کمک کرد.
در دورهٔ سامانی، سفالگری شکوفا شد. روی بعضی ظرفها، جملههای دعایی و پندآمیز را با خط کوفی مینوشتند؛ یعنی نوشته فقط برای خواندن نبود، بلکه بخشی از زیبایی ظرف هم بود. بعضی سفالها نیز نقش سواران و پیکرههای انسانی داشتند که یادآور هنر ساسانی بود؛ مثل وقتی که هنرمندی امروز از نقشهای قدیمی برای ساخت اثری تازه الهام میگیرد.
در دورهٔ آلبویه هم فلزکاری با طلا و نقره دوباره رواج یافت. بشقابها و مدالهای این دوره، از جمله مدالهای عضدالدوله، پیوند با سنت هنری ساسانی را نشان میدهند. کتاب، رواج این نوع فلزکاری را نشانهای از ثبات اقتصادی آن دوره نیز میداند.
پس شکوفایی هنر، هم با پشتیبانی حکومتها ارتباط داشت و هم با ادامه یافتن سنتهای هنری ایران.
کتاب درسی، صفحهٔ ۱۰۰
پشتیبانی از زبان فارسی
پشتیبانی از زبان فارسی
آیا زبان رسمی حکومت، همیشه همان زبانی است که مردم در زندگی روزمره با آن حرف میزنند؟ پس از ورود اسلام به ایران، عربی زبان حکومت و دین شد؛ اما فارسی دری در میان مردمِ بیشتر سرزمینهای ایرانی رواج داشت. فارسی دری، صورت تحولیافتهٔ فارسی میانه یا پهلوی بود. حتی بسیاری از عربهای مهاجر هم بهتدریج جذب زبان فارسی و فرهنگ ایرانی شدند.
پس فارسی از زندگی مردم کنار نرفته بود؛ آنچه با تشکیل حکومتهای ایرانی در سدهٔ سوم هجری تغییر کرد، آغاز حمایت رسمی از زبان و ادب فارسی بود. مثلاً یعقوب لیث، که به فرهنگ ایرانی علاقه داشت، شاعران را تشویق میکرد به فارسی شعر بگویند.
برای فهم این تفاوت، زبانی را تصور کن که مردم در خانه و بازار به آن صحبت میکنند؛ حالا حاکم هم از شاعران آن زبان پشتیبانی میکند. این حمایت، به زبانِ رایج میان مردم فرصت بیشتری برای حضور در شعر و ادب میدهد.
کتاب درسی، صفحهٔ ۱۰۱
مثال حلشده
دانشآموزی میگوید: «رونق شهرهایی مانند ری و شیراز نشان میدهد که با تشکیل حکومتهای ایرانی، سراسر ایران کاملاً آرام شد و همهٔ حکومتها به یک اندازه موفق بودند.» چگونه این نتیجهگیری را بررسی میکنی؟
نخست، بخش درست را جدا میکنیم: در این دوره کشاورزی، تجارت و صنعت رونق گرفت و شهرنشینی گسترش یافت.
سپس علتهای رونق را مشخص میکنیم: امنیت نسبی، امیران و وزیران علاقهمند به آبادانی و دستگاه اداری منظم به آن کمک کردند.
واژهٔ «نسبی» را جدی میگیریم: برخی امیران همچنان به دلیل توسعهطلبی یا تحریک خلفای عباسی با یکدیگر میجنگیدند؛ پس رونق به معنای پایان همهٔ درگیریها نبود.
ادعای اثرگذاری برابر را نیز اصلاح میکنیم: میزان تأثیر حکومتها یکسان نبود و فرمانروایانی که قلمرو وسیعتری داشتند، تأثیر بیشتری گذاشتند.
جواب: این نتیجهگیری دقیق نیست؛ حکومتهای ایرانی به کاهش سلطهٔ عباسیان و آرامش نسبی کمک کردند، اما رقابت و ستیز برخی امیران ادامه داشت و میزان اثرگذاری حکومتها نیز یکسان نبود.
نکات مهم
حکومتهای ایرانی سلطهٔ عباسیان را کاهش دادند و به آرامش نسبی کمک کردند؛ امنیت و ادارهٔ منظم نیز زمینهٔ رونق اقتصاد و شهرنشینی شد، هرچند درگیری میان برخی امیران ادامه داشت.
در این دوره اسلامپذیری شتاب گرفت و حمایت علویان طبرستان و آلبویه به گسترش تشیع کمک کرد.
حمایت حکومتهای ایرانی به شکوفایی هنرهای پیوندخورده با سنتهای ایرانی و پشتیبانی رسمی از فارسی دری، که میان مردم زنده مانده بود، انجامید.
درس ۸ · صفحهٔ ۱۰۱ تا ۱۰۷ · حدود ۱۵ دقیقه · تولید هوش مصنوعی
فرهنگ و تمدن
در این درس یاد میگیری چگونه زبان فارسی ماندگار و شکوفا شد، چه شرایط و مراکزی به رونق علم و آموزش کمک کردند و دانشمندان ایرانی در شاخههای معارف اسلامی چه نقشی داشتند.
پیش از شروع
اگر پس از ورود اسلام، عربی زبان حکومت و دین شد، زبان فارسی چگونه زنده ماند و حتی به زبان نوشتن کتابهای علمی و دینی تبدیل شد؟
فارسی همچنان زبان گفتوگوی بسیاری از مردم ایران بود و با تشکیل حکومتهای ایرانی، پشتیبانی رسمی هم پیدا کرد. بهویژه در دورهٔ سامانیان، حمایت از شاعران و نویسندگان و تألیف و ترجمهٔ کتابها، جایگاه فارسی را نیرومندتر کرد.
فارسی چگونه ماندگار شد؟
فارسی چگونه ماندگار شد؟
تصور کن زبان ادارهها و نوشتههای رسمی تغییر کند؛ آیا مردم هم فوراً زبان گفتوگوی روزانهشان را عوض میکنند؟
پس از ورود اسلام به ایران، عربی زبان حکومت و دین شد، اما فارسی دری در میان مردمِ بیشتر سرزمینهای ایرانی رواج داشت. فارسی دری صورت تحولیافتهٔ فارسی میانه یا پهلوی بود. پس تغییر زبان رسمی، به معنای کنار رفتن زبان مردم نبود؛ حتی بسیاری از عربهای مهاجر نیز بهمرور جذب زبان فارسی و فرهنگ ایرانی شدند.
از سدهٔ سوم هجری، با تشکیل حکومتهای ایرانی، این پشتوانهٔ مردمی با حمایت رسمی حکومتها همراه شد. برای نمونه، یعقوب لیث شاعران را تشویق میکرد که فارسی شعر بگویند.
مثل زبانی که هم در خانه با آن حرف میزنند و هم در برنامههای فرهنگی تشویقش میکنند، فارسی نیز هم از زندگی روزمره نیرو میگرفت و هم از پشتیبانی فرمانروایان.
کتاب درسی، صفحهٔ ۱۰۱
فارسی؛ از شعر تا دانش
فارسی؛ از شعر تا دانش
اگر یک زبان فقط در گفتوگوهای روزمره به کار برود، با زبانی که برای شعر، تاریخ و دانش هم استفاده میشود، چه تفاوتی دارد؟ در دورهٔ سامانیان، فارسی فرصت یافت در همهٔ این زمینهها رشد کند.
امیران و وزیران سامانی از شاعران و نویسندگان فارسیگو حمایت میکردند. رودکی، که پدر شعر فارسی شناخته میشود، از این حمایت برخوردار بود. فردوسی نیز سرودن شاهنامه را در اواخر همین دوره آغاز کرد؛ البته پس از سقوط سامانیان آن را به سلطان محمود غزنوی تقدیم کرد و با قدرنشناسی او روبهرو شد.
اما شکوفایی فارسی فقط به شعر محدود نبود. فارسی در کنار عربی، نه به جای آن، زبان نگارش آثار علمی و دینی هم شد:
تاریخ بلعمی: ترجمه و تلخیص تاریخ طبری؛
ترجمهٔ تفسیر طبری: اثری در فهم قرآن؛
حدودالعالم من المشرق الی المغرب: نخستین کتاب جغرافیایی به فارسی.
مثل وقتی که با زبان آشنای خودت هم داستان میخوانی و هم درس یاد میگیری، فارسی نیز به زبان بیان موضوعهای متنوع تبدیل شد.
کتاب درسی، صفحهٔ ۱۰۲
دانش در سایهٔ حمایت و مدارا
دانش در سایهٔ حمایت و مدارا
فرض کن برای انجام یک پژوهش، هم امکانات لازم را داری و هم میتوانی بدون ترس از سرزنش بهخاطر باورهایت کار کنی. چنین فضایی چه تأثیری بر پیشرفت تو دارد؟
در سدههای سوم تا پنجم هجری، حکومتهای ایرانی، بهویژه سامانیان و آلبویه، به رونق فعالیتهای علمی کمک کردند. نقش آنها فقط کمک مالی نبود؛ امیران و وزیران فرهنگپرور، دانشمندان را تشویق میکردند و به آنان اعتبار و پشتیبانی میدادند. این همان حمایت مادی و معنوی است.
عامل مهم دیگر، مدارای مذهبی بود؛ یعنی تفاوت دین و مذهب، مانع فعالیت اهل علم نمیشد. دانشمندان با باورهای گوناگون فرصت داشتند در امنیت و آسایش کار کنند.
پس شکوفایی دانش را نباید فقط نتیجهٔ استعداد دانشمندان دانست؛ حمایت و فضای دور از تعصب نیز به آنان فرصت میداد آثار برجسته پدید آورند و روشهای علمی تازهای ابداع کنند.
کتاب درسی، صفحهٔ ۱۰۲
کجا درس میخواندند؟
کجا درس میخواندند؟
اگر در یکی از شهرهای ایرانِ سدههای نخست هجری زندگی میکردی، برای شرکت در درس احتمالاً به مسجد میرفتی! مسجدها فقط محل عبادت نبودند؛ مهمترین مراکز آموزشی هم به شمار میرفتند و در آنها حلقههای درس تشکیل میشد.
بهتدریج، مدرسهها نیز در شهرهای بزرگ پدید آمدند. در کنار این مراکز، از تجربههای آموزشی گذشته هم استفاده میشد؛ مثلاً مدرسهٔ پزشکی جندیشاپور که از زمان ساسانیان فعالیت داشت، تا قرن سوم هجری همچنان برقرار بود. پس آموزش این دوره، کاملاً جدا از میراث گذشته نبود.
کتابخانهها هم به یادگیری کمک میکردند. صاحببن عبّاد، وزیر دانشمند آلبویه، کتابخانهٔ بزرگی در ری فراهم کرد و درهای آن را به روی دانشپژوهان گشود. همانطور که امروز دسترسی به کتابخانه به پژوهش تو کمک میکند، آن روز هم دسترسی اهل علم به کتابها فرصت بیشتری برای آموختن فراهم میکرد.
کتاب درسی، صفحهٔ ۱۰۳
ایرانیان و معارف اسلامی
ایرانیان و معارف اسلامی
اگر کسی بخواهد معنای آیهای را بفهمد یا دربارهٔ احکام دینی تحقیق کند، آیا سراغ یک رشتهٔ علمی میرود؟ معارف اسلامی چند شاخه دارد و دانشمندان ایرانی در شاخههای مختلف آن فعالیت کردند. با افزایش شمار مسلمانان ایران در سدههای سوم و چهارم هجری، توجه به این دانشها هم بیشتر شد.
برای شناخت چهرههای مهم، هر رشته را کنار موضوعش بگذار:
تفسیر؛ توضیح و فهم آیات قرآن: محمدبن جریر طبری، نویسندهٔ *جامعالبیان فی تفسیرالقرآن*، و شیخ طوسی، نویسندهٔ *تفسیر تبیان*.
حدیث؛ گردآوری و بررسی روایتهای دینی: کلینی با *الکافی*، شیخصدوق با *منلایحضرهالفقیه* و مسلم نیشابوری با *صحیح مسلم*.
فقه؛ شناخت و استنباط احکام دینی: شیخ طوسی با کتابهای *النهایه* و *مبسوط*.
کلام؛ توضیح و دفاع استدلالی از باورهای دینی: فضلبن ابوسهلبن نوبخت، متکلم شیعه.
دقت کن که نام شیخ طوسی در دو رشته آمده است؛ پس فعالیت یک دانشمند لزوماً به یک شاخه محدود نبود.
کتاب درسی، صفحهٔ ۱۰۳
مثال حلشده
دانشآموزی میگوید: «فارسی فقط به دلیل علاقهٔ دربار سامانی به شعر زنده ماند و کاربردش هم به شعر محدود بود.» با شواهد این درس، ادعای او را بررسی کن.
ابتدا دو بخش ادعا را جدا میکنیم: یکی علت ماندگاری فارسی است و دیگری محدودبودن کاربرد آن به شعر.
برای بخش نخست، به یاد میآوریم که پیش از سامانیان نیز فارسی دری میان مردم بیشتر سرزمینهای ایرانی رواج داشت؛ پس حمایت دربار تنها عامل ماندگاری آن نبود.
نقش مثبت سامانیان را هم در نظر میگیریم: حمایت آنان از شاعران و نویسندگان به شکوفایی زبان و ادب فارسی کمک کرد.
برای بررسی بخش دوم، تاریخ بلعمی و ترجمهٔ تفسیر طبری را شاهد میآوریم؛ این آثار نشان میدهند فارسی در تاریخنویسی و معارف دینی نیز کاربرد داشت.
جواب: این ادعا درست نیست؛ حمایت دربار به شکوفایی شعر فارسی کمک کرد، اما ماندگاری فارسی به رواج آن میان مردم نیز وابسته بود و کاربردش با نگارش و ترجمهٔ آثار علمی و دینی از شعر فراتر رفت.
نکات مهم
رواج فارسی دری میان مردم و حمایت حکومتهای ایرانی به ماندگاری آن کمک کرد و در دورهٔ سامانیان، فارسی در شعر و نگارش آثار علمی و دینی شکوفا شد.
حمایت و مدارای حکومتها، همراه با فعالیت مسجدها، مدرسهها و کتابخانهها و بهرهگیری از تجربههای پیشین، زمینهٔ رونق دانش را فراهم کرد.
دانشمندان ایرانی در تفسیر، حدیث، فقه و کلام نقش مهمی داشتند و برخی، مانند شیخ طوسی، در بیش از یک رشته اثر پدید آوردند.
درس ۹ · صفحهٔ ۱۰۷ تا ۱۰۹ · حدود ۱۵ دقیقه · تولید هوش مصنوعی
پ) توسعه دریانوردی و تجارت دریایی
در این درس یاد میگیری زمینههای رونق دریانوردی و تجارت دریایی ایران، پیامدهای اقتصادی و فرهنگی آن و نقش رهنامهها را توضیح دهی.
پیش از شروع
اگر ناخدای یک کشتی ایرانی در هزار سال پیش بودی، بدون ابزارهای امروزی چطور مسیرت را در دریا پیدا میکردی؟
دریانوردان ایرانی از شناخت بادها، ستارگان و مسیرهای دریایی کمک میگرفتند. آنها تجربههایشان را در راهنماهایی به نام «رهنامه» ثبت میکردند تا در سفرهای دریایی به کار بیاید.
زمینههای رونق تجارت دریایی
زمینههای رونق تجارت دریایی
چرا تجارت دریایی ایران در سدههای نخست هجری گسترش یافت؟ برای پاسخ، باید دو زمینه را کنار هم ببینیم.
نخست، ایرانیان از گذشته تجربه و مهارت دریانوردی داشتند. در دوران باستان، کشتیهایشان در مسیرهای نزدیک و دور رفتوآمد میکردند؛ کشتیسازی پیشرفت کرده بود و شناخت بادهای موسمی به سفرهای دور کمک میکرد. هنگام سقوط ساسانیان نیز بندرهای ایرانی آباد و پررونق بودند. پس دریانوردی در دورۀ اسلامی از صفر آغاز نشد.
دوم، با گسترش اسلام، سرزمینهای پهناوری در قلمرو اسلامی قرار گرفتند و یکپارچگی جغرافیایی بیشتری پیدا کردند. این وضعیت به گسترش دادوستد زمینی و دریایی کمک کرد و دریانوردان و بازرگانان ایرانی توانستند با تکیه بر تجربۀ پیشین، فعالیتشان را بیشتر کنند.
مثل فروشندهای که هم مهارت کار را دارد و هم امکان دسترسی به بازارهای بیشتری پیدا میکند: تجربۀ قبلی و فرصت تازه، در کنار هم زمینۀ رونق را فراهم میکنند.
کتاب درسی، صفحهٔ ۱۰۷
از دادوستد تا گسترش اسلام
از دادوستد تا گسترش اسلام
آیا کشتیها فقط کالا جابهجا میکردند؟ در سفرهای دریایی، آدمها نیز با باورها و شیوههای زندگی یکدیگر آشنا میشدند؛ پس دادوستد میتوانست راهی برای ارتباط فرهنگی هم باشد.
از سدهٔ سوم تا پنجم هجری، تجارت دریایی خلیج فارس با هندوستان، چین، جنوب شرقی آسیا و شرق آفریقا گسترش یافت. بازرگانان و دریانوردان ایرانی در این رفتوآمدها نقش داشتند و اسلام نیز از طریق آنان به این سرزمینها راه یافت.
برای درک این ارتباط، بازار محلهای را تصور کن که فروشندگانی از شهرهای مختلف دارد. مردم هنگام خرید، علاوه بر کالا، با زبان و رسمهای فروشندگان هم آشنا میشوند. سفرهای تجاری دریایی نیز فرصتی برای آشنایی با باورهای دینی فراهم میکردند.
پس پیامد این سفرها فقط اقتصادی نبود؛ گسترش ارتباطهای فرهنگی و دینی نیز از نتایج آن بود. البته راهیافتن اسلام به یک سرزمین، به معنای مسلمانشدن فوری همهٔ مردم آن نیست.
کتاب درسی، صفحهٔ ۱۰۷
سیراف؛ بندری پررونق
سیراف؛ بندری پررونق
وقتی کشتیهای تجاری بیشتری به یک بندر رفتوآمد کنند، چه تغییری در زندگی آنجا رخ میدهد؟ برای تصورش، به محلهای فکر کن که یک بازار شلوغ در آن راه افتاده است؛ رفتوآمد خریداران و فروشندگان، کار مغازهها و خدمات اطراف را هم بیشتر میکند.
در سدههای سوم تا پنجم هجری، گسترش تجارت دریایی به رونق شهرهای ساحلی خلیج فارس کمک کرد. کشتیها کالا میآوردند و میبردند و بندرها محل پیوند بازرگانان و مبادلۀ کالاها میشدند.
سیراف یکی از نمونههای مهم این شکوفایی بود. این بندر، در ساحل استان بوشهر کنونی، به یکی از مراکز مهم مبادلات اقتصادی منطقهای و جهانی آن روزگار تبدیل شد؛ یعنی نقش آن تنها به دادوستد با نواحی نزدیک محدود نبود.
پس رابطۀ اصلی را اینطور به خاطر بسپار: گسترش تجارت دریایی ← افزایش مبادلات در بندرها ← رونق شهرهای ساحلی، مانند سیراف.
کتاب درسی، صفحهٔ ۱۰۷
رهنامه؛ راهنمای سفر دریایی
رهنامه؛ راهنمای سفر دریایی
به پرسش آغاز درس برگردیم: ناخدای ایرانی بدون ابزارهای امروزی چگونه راهش را پیدا میکرد؟ او از شناخت بادها، ستارگان و مسیرهای دریایی کمک میگرفت. دریانوردان ایرانی این دانستهها و تجربههایشان را در کتابچههایی به نام رهنامه ثبت میکردند تا راهنمای سفر باشد.
رهنامه فقط نام بندرها را نداشت؛ اطلاعاتی دربارۀ جهت وزش بادهای موسمی، تعیین موقعیت و فاصلۀ دریایی، تنظیم بادبانها و جهتیابی در شب و روز هم در آن ثبت میشد. مسیرها، موانع راه، جزیرهها و نقشههای دریایی نیز بخشی از این راهنماها بودند.
فرض کن پیش از سفر، راهنمایی بخوانی که هم مسیر را نشان میدهد و هم دربارۀ موانع راه توضیح میدهد. رهنامه برای دریانورد چنین کاربردی داشت. ثبت تجربهها باعث میشد دانستههای دریانوردان فقط در حافظۀ خودشان نماند و دیگران هم بتوانند از آن استفاده کنند.
کتاب درسی، صفحهٔ ۱۰۸
مثال حلشده
دانشآموزی میگوید: «رونق تجارت دریایی در سدههای نخست هجری فقط نتیجۀ یکپارچگی قلمرو اسلامی بود و به دانش پیشین ایرانیان ارتباطی نداشت.» آیا شواهد درس این نظر را تأیید میکند؟
ابتدا به واژۀ «فقط» توجه میکنیم؛ باید بررسی کنیم آیا متن بیش از یک زمینه برای رونق تجارت معرفی کرده است.
یک شاهد، گسترش و یکپارچگی جغرافیای جهان اسلام است که به توسعۀ تجارت زمینی و دریایی کمک کرد.
شاهد دیگر، پیشینۀ کشتیسازی، شناخت بادهای موسمی و تجربۀ سفرهای دریایی ایرانیان است.
پس ادعا را اصلاح میکنیم: شرایط تازه و تواناییهای بهجامانده از گذشته، هر دو در رونق تجارت دریایی نقش داشتند.
جواب: نه؛ یکپارچگی قلمرو اسلامی زمینۀ مهمی بود، اما دریانوردان ایرانی با تکیه بر دانش و تجربۀ پیشین خود از این زمینه برای گسترش فعالیتهایشان استفاده کردند.
نکات مهم
تجربۀ دیرین دریانوردان ایرانی و گسترش و یکپارچگی قلمرو اسلامی، زمینهساز رونق تجارت دریایی در سدههای نخست هجری شد.
گسترش تجارت دریایی با هند، چین، جنوب شرقی آسیا و شرق آفریقا، هم به رونق بندرهایی مانند سیراف انجامید و هم به راهیافتن اسلام به این سرزمینها کمک کرد.
رهنامهها دانش و تجربۀ دریانوردان را دربارۀ بادها، جهتیابی، مسیرها و بنادر ثبت میکردند و راهنمای سفرهای دریایی بودند.
درس ۱۰ · صفحهٔ ۱۰۹ تا ۱۱۲ · حدود ۱۵ دقیقه · تولید هوش مصنوعی
تحولات سیاسی
در این درس یاد میگیری چگونه غزنویان و سلجوقیان به قدرت رسیدند، چه سیاستها و پیروزیهایی داشتند و چه عواملی به ضعف یا کاهش قلمرو آنان انجامید.
پیش از شروع
چرا مردم بعضی از شهرهای خراسان، بهجای دفاع در برابر سلجوقیان، دروازهها را به روی آنان باز کردند؟
مردم خراسان از فشار مالیاتی مأموران مسعود غزنوی آسیب دیده بودند و او، سرگرم درگیریهای داخلی و لشکرکشی به هند، از وضعیت آنان غافل مانده بود. پس برای فهم پیروزی سلجوقیان، نباید فقط به قدرت سپاه آنان نگاه کنیم؛ نارضایتی مردم از حکومت قبلی هم مهم بود.
از سپهسالاری تا فرمانروایی
از سپهسالاری تا فرمانروایی
چطور یک فرماندهٔ سپاه میتوانست زمینهساز پیدایش یک حکومت شود؟ برای پاسخ، مسیر قدرتگیری ترکان را دنبال کنیم.
در جریان لشکرکشی مسلمانان به ماوراءالنهر و سرزمینهای آن سوی سیحون، گروههایی از ترکان مسلمان شدند و به قلمرو اسلامی آمدند. بسیاری از آنان به دلیل توانایی نظامی، به خدمت سپاه و دربار عباسیان و امیران مسلمان درآمدند. بعضی نیز به فرماندهیهای بزرگ رسیدند؛ الپتگین در دربار سامانیان سپهسالار شد و سپس در غزنه زمینهٔ تشکیل حکومتی محلی را فراهم کرد.
این مسیر شبیه آن است که فردی با نشاندادن توانایی خود در یک مجموعه، مسئولیت بیشتری بگیرد؛ البته رسیدن به فرماندهی هنوز به معنای تأسیس حکومتی مستقل نبود.
بعدها، هنگامی که سامانیان ضعیف شده بودند، محمود، پسر سبکتگین، در غزنه حکومتی مستقل تأسیس کرد و بهتدریج بر خراسان و بخشی از قلمرو سامانیان مسلط شد. پس میان زمینهسازی الپتگین و تشکیل حکومت مستقل غزنوی به دست محمود تفاوت بگذار.
کتاب درسی، صفحهٔ ۱۰۹
محمود؛ هدفها و پیامدها
محمود؛ هدفها و پیامدها
آیا دلیل اعلامشده برای یک لشکرکشی، هدف اصلی و نتیجهٔ آن همیشه یکی است؟ برای شناخت سیاست محمود، این سه را جدا کنیم:
توجیه مذهبی: محمود میکوشید حمایت خلیفهٔ عباسی را به دست آورد؛ بنابراین، بسیاری از اقداماتش را جهاد و مبارزه با مخالفان خلافت معرفی میکرد.
هدف سیاسی و اقتصادی: او به ری، که زیر فرمان آل بویهٔ شیعهمذهب بود، حمله کرد و پس از تصرف شهر، بسیاری از علما و مردم را کشت و کتابخانهٔ مهم آن را سوزاند. در لشکرکشیهای پیاپی به هند نیز، با وجود شعار جهاد، هدفش دستیابی به ثروت از راه غارت معابد بود.
پیامد: حملات به هند به راهیافتن و گسترش اسلام و زبان فارسی در شبهقاره انجامید.
پس پیامد یک اقدام، لزوماً همان هدف اصلی آن نیست. مثلاً ممکن است کسی برای جایزه در مسابقهای شرکت کند، اما در جریان مسابقه دوستان تازهای هم پیدا کند؛ دوستی پیامد کار اوست، نه لزوماً انگیزهٔ اولیهاش.
کتاب درسی، صفحهٔ ۱۱۰
چرا خراسان از دست رفت؟
چرا خراسان از دست رفت؟
چرا مردم برخی شهرهای خراسان بهجای مقاومت، دروازهها را به روی سلجوقیان باز کردند؟ برای پاسخ، باید اوضاع حکومت غزنوی را پیش از حمله ببینیم.
پس از مرگ محمود، پسرانش، محمد و مسعود، بر سر جانشینی جنگیدند و مسعود پیروز شد. درگیریهای داخلی و سرگرمشدن مسعود به لشکرکشی به هند، او را از اوضاع مردم، بهویژه در خراسان، غافل کرد. مردم این منطقه زیر فشار مالیاتهای مأموران حکومت آسیب دیده بودند؛ بنابراین هنگام هجوم سلجوقیان به فرماندهی طغرل، دروازهٔ شهرها را به روی آنان گشودند. پس شکست غزنویان فقط ماجرای رویارویی دو سپاه نبود؛ نارضایتی مردم هم زمینهٔ آن را فراهم کرده بود.
سرانجام مسعود در نبرد دندانقان در سال هجری قمری شکست خورد و غزنویان خراسان را از دست دادند. اما این شکست را با پایان کامل حکومتشان اشتباه نگیر: آنان تا اواخر قرن ششم هجری بر بخشهایی از افغانستان کنونی و شمال غربی هند حکومت کردند.
کتاب درسی، صفحهٔ ۱۱۰
سلجوقیان در مسیر اوج
سلجوقیان در مسیر اوج
چطور یک طایفه به حکومتی پهناور تبدیل شد؟ مسیر سلجوقیان را با سه فرمانروا دنبال کن:
طغرل؛ فتح و تأیید: او پس از تصرف نیشابور، آن را مرکز حکومت کرد و فتوحاتش را ادامه داد. سپس در بغداد، خلیفهٔ عباسی را از سلطهٔ آلبویه بیرون آورد. خلیفه هم فرمانروایی او بر ایران و عراق را تأیید کرد و دستور داد نامش در خطبه خوانده شود و بر سکه بیاید؛ یعنی قدرت او رسماً به رسمیت شناخته شود.
آلبارسلان؛ گسترش قلمرو: او در نبرد ملازگرد در سال هجری قمری، سپاه روم شرقی را شکست داد و امپراتور را اسیر کرد. با افزودهشدن آسیای صغیر، قلمرو سلجوقیان از رود سیحون تا دریای مدیترانه کشیده شد. مهاجرت طایفههای ترک به آسیای صغیر نیز وضعیت سیاسی و فرهنگی آنجا را تغییر داد.
ملکشاه؛ اوج قدرت: در دورهٔ او، بیشتر حکومتهای محلی از میان رفتند یا فرمانبردار سلطان شدند.
پس گستردگی قلمرو و فرمانبرداری حاکمان محلی را یکی ندان: مثل گروهی که هم اعضای بیشتری پیدا میکند و هم اعضایش هماهنگتر عمل میکنند.
کتاب درسی، صفحهٔ ۱۱۱
از حکومت یکپارچه تا پراکندگی
از حکومت یکپارچه تا پراکندگی
چطور حکومتی به آن گستردگی ضعیف شد؟ پس از مرگ ملکشاه و خواجه نظامالملک، اختلاف بر سر قدرت و جانشینی شدت گرفت. بهجای آنکه توان حکومت صرف اداره و حفظ قلمرو شود، امیران بر سر سهم خود از قدرت با یکدیگر کشمکش داشتند.
همزمان، هجوم اقوام مهاجم باعث از دست رفتن ماوراءالنهر و آسیبدیدن شهرها و روستاها شد. مبارزات اسماعیلیان نیز حکومت را با چالش روبهرو کرد. پس ضعف سلجوقیان فقط یک علت نداشت؛ فشارهای بیرونی با اختلافهای درونی همراه شده بود.
اتابکان هم در این پراکندگی نقش داشتند. آنان در آغاز، سرپرست شاهزادگان خردسالی بودند که برای ادارهٔ نواحی فرستاده میشدند؛ اما با ضعف حکومت مرکزی، بسیاری از اتابکان شاهزادگان را کنار زدند و حکومت مستقل تشکیل دادند.
مثل گروهی که اعضایش بهجای همکاری، هرکدام جداگانه فرمان بدهند، قلمرو سلجوقی میان امیران تقسیم شد. این پراکندگی، رقابت را بیشتر و حکومت را باز هم ضعیفتر کرد.
کتاب درسی، صفحهٔ ۱۱۱
مثال حلشده
دانشآموزی میگوید: «چون سلجوقیان قلمرو بسیار گستردهای داشتند، پس حکومتشان باید پایدار میماند.» با شواهد درس، استدلال او را بررسی کن.
ابتدا بخش درست گفته را جدا میکنیم: سلجوقیان با فتوحات طغرل و آلبارسلان گسترش یافتند و در زمان ملکشاه به اوج قدرت رسیدند.
سپس فرض پنهان را بررسی میکنیم: گستردگی قلمرو بهخودیخود تضمین نمیکند که حکومت همیشه یکپارچه و نیرومند بماند.
شاهد مخالف میآوریم: پس از مرگ ملکشاه و خواجه نظامالملک، اختلاف بر سر قدرت و جانشینی، حکومت مرکزی را ضعیف کرد.
زنجیرهٔ پیامدها را دنبال میکنیم: تقسیم قلمرو میان امیران و استقلال یافتن بسیاری از اتابکان، همراه با هجوم اقوام و مبارزات اسماعیلیان، ضعف حکومت را بیشتر کرد.
جواب: نه؛ گسترش قلمرو و دوام قدرت دو موضوع متفاوتاند: فتوحات میتوانست حکومت را بزرگ کند، اما اختلافات داخلی و قدرت گرفتن فرمانروایان محلی، یکپارچگی آن را از میان میبرد.
نکات مهم
ورود ترکان به سپاه و دربار حکومتهای مسلمان، زمینهٔ قدرتگیری آنان را فراهم کرد و محمود هنگام ضعف سامانیان حکومت مستقل غزنوی را تشکیل داد.
در بررسی لشکرکشیهای محمود باید توجیه مذهبی را از هدفهای سیاسی و اقتصادی و پیامدهای فرهنگی جدا کرد؛ شکست مسعود در دندانقان نیز پایان سلطهٔ غزنویان بر خراسان بود، نه پایان کامل حکومتشان.
سلجوقیان با فتوحات و تأیید خلافت به اوج قدرت رسیدند، اما اختلافات جانشینی، هجوم اقوام، مبارزات اسماعیلیان و قدرت گرفتن اتابکان به ضعف و پراکندگی حکومت آنان انجامید.
درس ۱۱ · صفحهٔ ۱۱۲ تا ۱۱۴ · حدود ۱۵ دقیقه · تولید هوش مصنوعی
۳ــ خوارزمشاهیان
در این درس یاد میگیری چگونگی قدرتگیری و سقوط خوارزمشاهیان را توضیح دهی و نقش دیوانسالاران ایرانی و جایگاه وزیر را در ادارهٔ حکومتهای این دوره بشناسی.
پیش از شروع
آیا حکومتی که قلمرو خود را پیوسته بزرگتر میکند، حتماً قدرتمندتر و ماندگارتر میشود؟ سرگذشت خوارزمشاهیان چه پاسخی به این پرسش میدهد؟
خوارزمشاهیان بر بخشهای وسیعی از ایران مسلط شدند، اما این گسترش قلمرو مانع سقوطشان نشد. در روزگار سلطان محمد، روابطشان با خلافت عباسی تیره شد و سپس حملهٔ مغول، حکومتشان را از میان برد؛ پس وسعت قلمرو بهتنهایی نشانهٔ ماندگاری یک حکومت نیست.
از فرمانبری تا استقلال
از فرمانبری تا استقلال
خوارزم از نواحی آباد ایرانزمین بود و به فرمانروای آن خوارزمشاه میگفتند؛ پس این واژه در اصل عنوان حاکم یک ناحیه بود.
حاکمان خوارزم ابتدا در کارهای داخلی منطقهٔ خود استقلال داشتند، اما از سلجوقیان اطاعت میکردند. این دو با هم فرق دارند: مثل مسئولی که کارهای روزانهٔ بخش خودش را اداره میکند، ولی همچنان زیر نظر مدیر مجموعه است.
وقتی حکومت سلجوقی ضعیف شد، حاکم خوارزم فرصت یافت ادعای استقلال کند. پس از او، تکش با شکستدادن آخرین سلطان سلجوقی در سال قمری، بر بخش بزرگی از ایران مسلط شد. جانشین تکش، سلطان محمد خوارزمشاه، نیز سرزمینهای تازهای گرفت و قلمرو حکومت را گسترش داد.
پس مسیر قدرتگیری را اینطور به خاطر بسپار: اطاعت از سلجوقیان ← استقلال با ضعف آنان ← گسترش قلمرو.
کتاب درسی، صفحهٔ ۱۱۲
کشمکش با خلافت عباسی
کشمکش با خلافت عباسی
سلطان محمد خوارزمشاه قلمرو بزرگی داشت؛ اما رابطهاش با خلیفهٔ عباسی تیره شد. خلیفه میخواست قدرت سیاسی و نظامی خلافت را دوباره تقویت کند و از تأیید حکومت خوارزمشاهیان خودداری کرد. پس اختلاف فقط یک دلخوری شخصی نبود؛ به جایگاه و قدرت دو طرف مربوط میشد.
سلطان محمد برای مقابله با عباسیان، یکی از سادات حسینی را خلیفه اعلام کرد. سپس به سوی بغداد لشکر کشید؛ اما سپاهش در گردنهٔ اسدآباد همدان گرفتار برف و سرمای شدید شد و از پیشروی بازماند. بنابراین، توقف این لشکرکشی نتیجهٔ شکست در نبرد با سپاه خلیفه نبود.
برای دنبالکردن ماجرا، این زنجیره را به خاطر بسپار: خودداری خلیفه از تأیید حکومت ← معرفی خلیفهای دیگر و حرکت به سوی بغداد ← توقف سپاه در برف و سرما.
کتاب درسی، صفحهٔ ۱۱۲
اترار و هجوم مغول
اترار و هجوم مغول
چطور یک واقعه در شهری مرزی، بهانهٔ هجوم به ایران شد؟ چنگیزخان کاروانی از بازرگانان با کالاهای گرانبها به ماوراءالنهر فرستاد. در شهر مرزی اُترار، حاکم شهر، غایرخان، اموال کاروان را تصاحب کرد و همهٔ بازرگانان را جز یک نفر کشت.
اما دربارهٔ انگیزهٔ این کار، روایتها یکسان نیست: برخی منابع، بازرگانان را جاسوس دانستهاند؛ برخی از رعایتنکردن ادب گفتهاند؛ و برخی، طمع به ثروت کاروان و اجازهٔ سلطان محمد را مطرح کردهاند. پس نباید یکی از این روایتها را حقیقتی قطعی بدانیم؛ مثل وقتی که دربارهٔ علت یک درگیری، گزارشهای متفاوتی میشنویم.
آنچه روشن است، پیامد واقعه بود: چنگیز از آن بهعنوان بهانهٔ حمله استفاده کرد. هجوم مغول در زمان سلطان محمد، در سال قمری، رخ داد؛ بخشهایی از ایران گرفتار کشتار و غارت شد و در پی این هجوم، حکومت خوارزمشاهیان سقوط کرد. دقت کن: «بهانهٔ حمله» را نباید با توضیح کامل همهٔ علتهای حمله یکی گرفت.
کتاب درسی، صفحهٔ ۱۱۳
اهل قلم و اهل شمشیر
اهل قلم و اهل شمشیر
برای ادارهٔ یک قلمرو بزرگ، فقط داشتن سپاه کافی نیست؛ باید درآمدها و هزینهها ثبت شوند و کارهای حکومت نظم داشته باشند. دیوانسالاران کسانی بودند که این کارهای اداری را انجام میدادند. غزنویان بسیاری از دیوانسالاران ایرانیِ حکومتهای پیشین را به خدمت گرفتند. سلجوقیان هم با کمک کسانی مانند عمیدالملک کندری و خواجه نظامالملک توسی، دستگاه اداری را گسترش دادند.
نظامالملک میخواست با تکیه بر تجربهٔ اداری ایرانیان، حکومت مرکزی را تقویت کند و به آن ثبات بدهد. اما امیران و نظامیان سلجوقی همچنان به سنتهای قبیلهای خود وفادار بودند و در برابر این نظم و مهار قدرتشان مقاومت میکردند.
برای تصور این اختلاف، گروهی را در نظر بگیر که مسئول هماهنگی آن میخواهد همه طبق برنامهای مشترک کار کنند، اما چند عضو بانفوذ میخواهند مستقل تصمیم بگیرند. در حکومت سلجوقی، این کشمکش میان اهل قلم، یعنی دیوانسالاران، و اهل شمشیر، یعنی نظامیان، شکل گرفت.
کتاب درسی، صفحهٔ ۱۱۴
وزیر؛ پرقدرت اما ناامن
وزیر؛ پرقدرت اما ناامن
تصور کن مسئول هماهنگی همهٔ بخشهای یک مجموعه باشی، اما ادامهٔ کارت فقط به رضایت یک نفر بستگی داشته باشد. قدرت زیاد همیشه به معنای امنیت شغلی نیست!
در حکومت سلجوقی، وزیر در رأس دیوان وزارت قرار داشت و همهٔ دیوانها زیر نظر او کار میکردند. بنابراین، وزیر در ادارهٔ کشور جایگاهی بسیار مهم داشت؛ اما این جایگاه، ماندن او را در مقامش تضمین نمیکرد.
ادامهٔ کار وزیر به خواست سلطان وابسته بود. اگر سلطان از او میرنجید یا از قدرت و نفوذش احساس خطر میکرد، ممکن بود وزیر را برکنار کند، اموالش را بگیرد یا حتی دستور قتلش را بدهد.
پس هنگام بررسی جایگاه وزیر، دو موضوع را جدا کن: اختیار او در ادارهٔ دیوانها بسیار گسترده بود، اما امنیت او در مقام وزارت به ارادهٔ سلطان بستگی داشت.
کتاب درسی، صفحهٔ ۱۱۴
مثال حلشده
در گفتوگوی نقلشده در صفحهٔ ۱۱۴، نظامالملک دوات خود را به تاج سلطان پیوند میدهد. چگونه میتوان این سخن را با ناامنبودن جایگاه وزیر سازگار دانست؟
نمادها را شناسایی میکنیم: دوات نشانهٔ کار دیوانی و وزارت است و تاج نشانهٔ قدرت سلطان.
رابطهٔ آنها را توضیح میدهیم: سلطان برای ادارهٔ قلمرو و حفظ قدرت خود به دستگاه اداری و تجربهٔ وزیر نیاز داشت.
میان «نیاز به وزیر» و «امنیت وزیر» تفاوت میگذاریم: با وجود این نیاز، ادامهٔ کار وزیر به خواست سلطان بستگی داشت.
نتیجه میگیریم که اهمیت وزارت، اختیار سلطان برای برکناری یا مجازات وزیر را از میان نمیبرد.
جواب: منظور نظامالملک این بود که دوام قدرت سلطان به کار دستگاه اداری و وزیر وابسته است؛ بااینحال، این وابستگی به معنای برابری اختیار آنان یا تضمین جایگاه وزیر نبود.
نکات مهم
خوارزمشاهیان با ضعف سلجوقیان استقلال یافتند و تکش و سلطان محمد قلمرو آنان را گسترش دادند.
سلطان محمد با خلافت عباسی درگیر شد و سپس هجوم مغول، که واقعهٔ اترار بهانهٔ آن شد، به ویرانی و سقوط خوارزمشاهیان انجامید.
دیوانسالاران ایرانی به اداره و تقویت حکومت کمک میکردند، اما با سرکشی نظامیان روبهرو بودند و حتی وزیرِ پرقدرت نیز امنیت شغلی نداشت.
درس ۱۲ · صفحهٔ ۱۱۴ تا ۱۱۵ · حدود ۱۴ دقیقه · تولید هوش مصنوعی
نظام اداری
در این درس یاد میگیری نقش دیوانسالاران ایرانی و وزیر را در ادارهٔ حکومت توضیح بدهی، وظایف دیوانهای اصلی و تغییرات دورهٔ خوارزمشاهی را تشخیص بدهی و رابطهٔ رونق تجارت با گسترش شهرها و اهمیت بازرگانان را بیان کنی.
پیش از شروع
چطور ممکن بود وزیری بر همهٔ دیوانهای حکومت نظارت کند، اما حتی از حفظ مقام و جان خودش مطمئن نباشد؟
در حکومت سلجوقی، وزیر دستگاه اداری گستردهای را هدایت میکرد، اما ماندن او در قدرت به خواست سلطان بستگی داشت. پس قدرت اداری فراوان، لزوماً به معنای امنیت مقام نبود؛ حتی سلطان ممکن بود از نفوذ وزیر احساس خطر کند.
دیوانسالاران؛ پشتوانهٔ ادارهٔ کشور
دیوانسالاران؛ پشتوانهٔ ادارهٔ کشور
تصور کن قلمرو یک حکومت هر روز بزرگتر شود؛ آیا سپاهیان بهتنهایی میتوانند کارهای ادارهٔ آن را هم انجام دهند؟ فتح سرزمین با ادارهکردن آن فرق دارد. غزنویان این نیاز را شناختند و دیوانسالاران باتجربهٔ ایرانی، از جمله کارگزاران سامانی و آلبویه، را به خدمت گرفتند. دیوانسالاران کسانی بودند که کارهای اداری حکومت را سامان میدادند.
سلجوقیان نیز از تجربهٔ افرادی مانند عمیدالملک کندری و خواجه نظامالملک توسی بهره بردند و دستگاه اداری را گسترش دادند. هدف نظامالملک فقط منظمکردن کارها نبود؛ او میخواست با تکیه بر میراث اداری ایران، حکومت مرکزی را تقویت کند تا امیران و نظامیانِ پایبند به سنتهای قبیلهای نتوانند خودسرانه عمل کنند.
از اینجا کشمکشی شکل گرفت که به تقابل اهل قلم، یعنی دیوانسالاران، و اهل شمشیر، یعنی نظامیان، شناخته میشود. پس مسئله فقط اختلاف دو گروه شغلی نبود؛ موضوع، چگونگی ادارهٔ کشور و مهار قدرت امیران بود.
کتاب درسی، صفحهٔ ۱۱۴
وزیر قدرتمند، اما ناامن
وزیر قدرتمند، اما ناامن
تصور کن مسئول هماهنگی همهٔ بخشهای یک مجموعه باشی، اما ماندن در این مسئولیت فقط به خواست یک نفر بستگی داشته باشد. موقعیت وزیر سلجوقی چنین بود: اختیار فراوان داشت، ولی امنیت شغلی و حتی جانی نداشت.
در دورهٔ سلجوقی، وزیر در رأس دیوان وزارت قرار داشت و همهٔ دیوانها زیر نظر او کار میکردند. بنابراین، نقش او در ادارهٔ کشور بسیار مهم بود؛ اما این اهمیت به معنای مستقل بودن از سلطان نبود. اگر سلطان از وزیر میرنجید یا از قدرت و نفوذ او احساس خطر میکرد، ممکن بود او را برکنار کند، اموالش را بگیرد یا حتی دستور قتلش را بدهد.
پس پاسخ پرسش آغاز درس روشن میشود: قدرت اداری با تضمینِ ماندن در مقام یکی نیست. وزیر دستگاه اداری را هدایت میکرد، اما ادامهٔ کار و امنیت خودش به ارادهٔ سلطان وابسته بود.
کتاب درسی، صفحهٔ ۱۱۴
چهار دیوان، چهار مسئولیت
چهار دیوان، چهار مسئولیت
برای ادارهٔ قلمرو سلجوقی، کارها میان چند دیوان تقسیم میشد. هر دیوان مسئولیت مشخصی داشت و زیر نظر وزیر کار میکرد:
استیفا: به حساب درآمدها، مالیاتها و هزینههای حکومت رسیدگی میکرد؛ رئیس آن «مستوفی» بود.
انشا یا طغرا: کارش نوشتن، تنظیم، ثبت، دریافت و فرستادن نامهها و فرمانهای حکومتی بود.
اشراف: بر درآمد و هزینهٔ کشور و عملکرد کارگزاران دیوانها، بهویژه مستوفیان، نظارت میکرد.
عرض: به امور اداری، مالی و تدارکاتی سپاه، مانند شمار سپاهیان و پرداخت حقوق آنان، رسیدگی میکرد.
برای فهم تفاوت استیفا و اشراف، یک مدرسه را تصور کن: کسی حساب دریافتها و پرداختها را تنظیم میکند و فرد دیگری درستی کار او را بررسی میکند. استیفا بیشتر نقش اول و اشراف نقش دوم را داشت.
پس برای تشخیص دیوان، اول بپرس: موضوع کار چیست؛ حساب مالی، نامهنگاری، نظارت یا امور سپاه؟
کتاب درسی، صفحهٔ ۱۱۵
تداوم همراه با تغییر
تداوم همراه با تغییر
وقتی حکومتی جای حکومت دیگری را میگیرد، آیا همهٔ روشهای ادارهٔ کشور را از نو میسازد؟ نه لزوماً. خوارزمشاهیان هم دستگاه اداری سلجوقیان را ادامه دادند، اما آن را بدون تغییر نگه نداشتند.
برای درک این موضوع، مدرسهای را تصور کن که مدیر تازهای پیدا کرده است: بخشهای قبلی همچنان کار میکنند، ولی ممکن است اختیار بعضی مسئولان کمتر شود، نام بخشی عوض شود یا بخش تازهای شکل بگیرد. در دستگاه اداری خوارزمشاهیان نیز همین نوع تغییرها رخ داد: اختیارات برخی دیوانها کاهش یافت، برخی تغییر نام دادند و دیوانهای تازهای تشکیل شدند.
تغییر مهم دیگر، ضعیفتر شدن جایگاه وزیر بود. وزیر در دورهٔ سلجوقی بر همهٔ دیوانها نظارت داشت؛ اما در دورهٔ خوارزمشاهی قدرت و نقش او بسیار کمتر شد و حتی گاهی منصب وزارت را حذف کردند. پس «تداوم» به معنای «بدون تغییر ماندن» نیست.
کتاب درسی، صفحهٔ ۱۱۵
رونق شهرها و بازرگانان
رونق شهرها و بازرگانان
آیا مهمتر شدن شهرها یعنی بیشتر مردم شهرنشین شده بودند؟ نه؛ در دورهٔ غزنوی، سلجوقی و خوارزمشاهی، بیشتر جمعیت ایران همچنان در روستاها زندگی میکردند و میان روستا و شهر ارتباط برقرار بود.
شهرها سه بخش داشتند: کهندژ یا ارگ، شهرستان یا شارستان، و شهر بیرونی یا رَبَض. در دورهٔ سلجوقی، رونق تجارت و افزایش جمعیت شهرها باعث شد شهر بیرونی بیشتر گسترش پیدا کند. مسجد و بازار نیز به این بخش منتقل شدند و کنار یکدیگر قرار گرفتند.
برای تصور این تغییر، بازاری را در نظر بگیر که مشتریان و دادوستد آن بیشتر میشوند؛ کمکم فضای بیشتری برای فعالیت لازم دارد. در شهرهای سلجوقی هم گسترش زندگی شهری و دادوستد، اهمیت بازرگانان را افزایش داد و آنان را به یکی از گروههای مهم جامعه تبدیل کرد.
پس دو نکته را کنار هم نگه دار: بیشتر مردم روستانشین بودند، اما شهرها و بازرگانان اهمیت بیشتری پیدا میکردند.
کتاب درسی، صفحهٔ ۱۱۵
مثال حلشده
نظامالملک هم به گسترش دستگاه اداری اهمیت میداد و هم خواهان دریافت خبر از سراسر قلمرو بود. این دو اقدام چگونه میتوانستند به تقویت حکومت مرکزی کمک کنند؟
ابتدا نیاز حکومت را مشخص میکنیم: ادارهٔ قلمرو گسترده، هم به شناخت اوضاع نیاز داشت و هم به سازمانی برای رسیدگی به امور.
خبررسانی از نقاط مختلف میتوانست حکومت را از مشکلات و رفتار کارگزاران آگاه کند تا اوضاع نواحی از دید مرکز پنهان نماند.
دیوانهای منظم میتوانستند امور مالی، مکاتبات، نظارت بر کارگزاران و امور سپاه را پیگیری کنند.
پس آگاهی از اوضاع، همراه با توان اداری برای رسیدگی، میتوانست به ثبات حکومت و مهار خودسری امیران و نظامیان کمک کند.
جواب: این دو اقدام مکمل یکدیگر بودند: گزارشها به شناسایی مشکلات کمک میکردند و دستگاه اداری نیرومند، توان رسیدگی به آنها را افزایش میداد؛ حاصل مورد انتظار، تقویت حکومت مرکزی بود.
نکات مهم
غزنویان و سلجوقیان از تجربهٔ دیوانسالاران ایرانی بهره گرفتند و نظامالملک با تقویت دستگاه اداری کوشید حکومت مرکزی را در برابر قدرت نظامیان تقویت کند.
وزیر سلجوقی بر دیوانهای استیفا، انشا، اشراف و عرض نظارت داشت اما امنیتش به خواست سلطان وابسته بود؛ در دورهٔ خوارزمشاهی نیز ساختار اداری ادامه یافت ولی قدرت وزیر بسیار کاهش پیدا کرد.
با وجود روستانشین بودن بیشتر مردم، رونق تجارت و افزایش جمعیت به گسترش شهر بیرونی انجامید و رشد زندگی شهری اهمیت بازرگانان را بیشتر کرد.
درس ۱۳ · صفحهٔ ۱۱۵ تا ۱۱۸ · حدود ۱۵ دقیقه · تولید هوش مصنوعی
اوضاع اجتماعی و اعتقادی
در این درس یاد میگیری … زندگی روستایی و شهری، تنوع مذهبی و فعالیت اسماعیلیان را توضیح بدهی و رابطهٔ زمینداری و رونق تجارت را با قدرت حکومت و تغییرات جامعه بررسی کنی.
پیش از شروع
چطور ممکن است در دورهای که بیشتر مردم ایران روستانشین بودند، بازرگانان شهری به یکی از مهمترین گروههای اجتماعی تبدیل شوند؟
بیشتر مردم هنوز در روستاها زندگی میکردند، اما رونق دادوستد باعث گسترش شهرها و بازارها شد. در نتیجه، بازرگانان در زندگی شهری اهمیت بیشتری پیدا کردند؛ پس پرجمعیتترین گروه جامعه لزوماً بانفوذترین گروه نبود.
روستاها و شهرهای در حال گسترش
روستاها و شهرهای در حال گسترش
اگر بیشتر مردم روستانشین باشند، آیا بازرگانان شهری نمیتوانند گروهی مهم و اثرگذار باشند؟ برای پاسخ، باید تعداد جمعیت را از اهمیت اجتماعی جدا کنیم.
در دورهٔ غزنویان، سلجوقیان و خوارزمشاهیان، بیشتر مردم ایران در روستاها زندگی میکردند؛ اما روستا و شهر با یکدیگر ارتباط داشتند. مثلاً روستایی محصولش را برای فروش به شهر میآورد و از بازار شهر کالای موردنیازش را میخرید.
شهرها سه بخش داشتند: کهندژ یا ارگ، شهرستان یا شارستان، و شهر بیرونی یا ربض. در دورهٔ سلجوقی، رشد تجارت و افزایش جمعیت شهرها باعث شد شهر بیرونی بیش از گذشته گسترش پیدا کند. مسجد و بازار نیز به این بخش منتقل شدند و کنار هم قرار گرفتند. شهرهای مرکز ناحیه، بهسبب اهمیت اداری، سیاسی و اقتصادی، بیشتر توسعه یافتند.
پس تناقضی در کار نیست: بیشتر مردم همچنان روستانشین بودند، ولی گسترش زندگی شهری و دادوستد، اهمیت بازرگانان شهری را افزایش داد. ری، اصفهان، مرو و نیشابور از شهرهای مهم این دوره بودند.
کتاب درسی، صفحهٔ ۱۱۵
تنوع مذهبی و نقش حکومت
تنوع مذهبی و نقش حکومت
آیا بیشتر بودن پیروان یک مذهب یعنی همهٔ مردم پیرو همان مذهباند؟ در دورهٔ غزنویان، سلجوقیان و خوارزمشاهیان، بیشتر جمعیت شهری و روستایی ایران اهل تسنن بودند؛ اما جامعه از نظر اعتقادی یکدست نبود.
شیعیان دوازدهامامی نیز در شهرهای مختلف زندگی میکردند و در بعضی نقاط اکثریت داشتند. بیهق یا سبزوار، ری، گرگان، ساری و قم از مراکز مهم شیعهنشین بودند. اسماعیلیان نیز در شهرها و روستاها حضور داشتند. همچنین، گزارشهایی از زندگی مسیحیان، یهودیان و زرتشتیان در برخی شهرها وجود دارد.
نکتهٔ مهم، تفاوت میان تنوع مذهبی و درگیری مذهبی است. حضور گروههای گوناگون را نباید به معنای درگیری همیشگی دانست؛ اختلافها گاهی رخ میدادند. وقتی برخی سلاطین و وزیران غزنوی و سلجوقی از یک مذهب حمایت و با مذهبی دیگر دشمنی میکردند، تنشها بیشتر میشد. برای درک این رابطه، جمعی را تصور کن که داور آن به سود یک گروه جانبداری کند؛ چنین رفتاری میتواند اختلاف موجود را شدیدتر کند.
کتاب درسی، صفحهٔ ۱۱۶
اسماعیلیان؛ دژ و دعوت
اسماعیلیان؛ دژ و دعوت
اگر گروهی بخواهد در برابر حکومتی قدرتمند مقاومت کند، داشتن پناهگاهی امن چه کمکی به آن میکند؟ اسماعیلیان در دورهٔ سلجوقی به جریانی مذهبی و سیاسی نیرومند تبدیل شدند. حسن صباح و جانشینانش با ساختن یا تصرف دژهای کوهستانیِ دشوارگذر، پایگاههایی برای مبارزه با سلجوقیان و خلافت عباسی فراهم کردند. الموت نزدیک قزوین و گردکوه نزدیک دامغان از مهمترین این دژها بودند؛ رسیدن به چنین پایگاههایی برای نیروهای مهاجم آسان نبود.
اما فعالیت آنان فقط نظامی نبود. برای گسترش باورهای مذهبی و سیاسی خود، از افرادی به نام داعی کمک میگرفتند؛ یعنی کسانی که مردم را به اندیشههای اسماعیلی دعوت میکردند. ناصرخسرو، شاعر و متفکر ایرانی، از داعیان معروف بود و در این زمینه کتابهایی به فارسی نوشت.
پس برای بهخاطر سپردن روش آنان، دو واژه را کنار هم بگذار: دژ و دعوت؛ یکی برای مقاومت و دیگری برای گسترش اندیشه. مبارزات آنان در تضعیف سلجوقیان نقش داشت و سرانجام، قلعههایشان در حملهٔ هلاکوخان به دست مغولان افتاد.
کتاب درسی، صفحهٔ ۱۱۷
کشاورزی و دو روی اقطاع
کشاورزی و دو روی اقطاع
اگر حکومتی برای آباد کردن زمینها، آنها را به خدمتگزارانش واگذار کند، آیا همیشه قدرتش بیشتر میشود؟ پاسخ به رفتار دریافتکنندگان زمین هم بستگی دارد!
در دورهٔ غزنویان، سلجوقیان و خوارزمشاهیان، کشاورزی مهمترین فعالیت اقتصادی بود؛ پس شیوهٔ ادارهٔ زمینها بر درآمد و قدرت حکومت اثر زیادی داشت. بخش عمدهٔ زمینها دولتی یا دیوانی بود و مالکیت شخصی، محدود و در معرض مصادره قرار داشت.
اقطاع به شکلهای مختلف واگذاری زمین به نظامیان یا صاحبان مشاغل دیوانی گفته میشد. این شیوه پیشتر در دورهٔ آل بویه رواج داشت و نظامالملک آن را برای نظارت بر زمینها و آباد کردن زمینهای بایر گسترش داد. در آغاز، حکومت از نتیجه و درآمد این سیاست بهره برد.
اما پس از نظامالملک، صاحبان اقطاع بهتدریج خواهان استقلال شدند. در نتیجه، مناطقی از حکومت جدا شد و قدرت سلجوقیان کاهش یافت. مثل وقتی که مسئولیت بخشی از یک مجموعه را واگذار میکنی، اما مسئول آن بخش بعداً دیگر از مدیریت مرکزی پیروی نمیکند.
پس دو روی اقطاع را به یاد بسپار: ابتدا آبادانی و درآمد؛ بعدها استقلالخواهی و ضعف حکومت.
کتاب درسی، صفحهٔ ۱۱۸
راهها، بازارها و رونق تجارت
راهها، بازارها و رونق تجارت
تصور کن بازرگانی میخواهد پارچههایش را از شهری به شهر دیگر ببرد. اگر راه ناامن باشد یا حمل کالا دشوار شود، معامله پرهزینه و پرخطر خواهد بود. در دورهٔ سلجوقی، گسترش قلمرو، نظم و امنیت، راههای تازه، توسعهٔ حملونقل و دستگاه اداری کارآمد شرایط مناسبتری برای تجارت داخلی و خارجی فراهم کردند.
با رونق دادوستد، بازارها گسترش یافتند و شهرنشینی هم رشد کرد. کالاهایی مانند پارچه، سنگهای قیمتی، محصولات کشاورزی و ظروف فلزی، سفالی و شیشهای در داخل و خارج ایران خریدوفروش میشدند؛ بنابراین رونق تجارت با فعالیت پیشهوران نیز پیوند داشت.
اما جابهجایی کالا تنها بخشی از معامله بود؛ پرداخت پول و انجام مبادلات پولی هم اهمیت داشت. صرافان با انجام این کارها، مبادلهٔ کالا را آسانتر میکردند و در توسعهٔ تجارت خارجی نقش مهمی داشتند. پس رونق تجارت فقط نتیجهٔ تولید کالا نبود؛ راه مناسب، امنیت و خدمات مالی نیز به آن کمک میکردند.
کتاب درسی، صفحهٔ ۱۱۸
مثال حلشده
چگونه ممکن بود حکومت سلجوقی از یک سو به رونق زندگی شهری کمک کند و از سوی دیگر به تنشهای مذهبی دامن بزند؟
ابتدا دو حوزه را جدا میکنیم: سیاستهای اقتصادی حکومت و رفتار مذهبی برخی مقامهای آن.
در حوزهٔ اقتصادی، نظم و امنیت، گسترش راهها و دستگاه اداری کارآمد به رونق تجارت و رشد شهرها کمک میکرد.
در حوزهٔ مذهبی، حمایت برخی سلاطین و وزیران از یک مذهب و دشمنی با مذهبی دیگر، اختلافات موجود را شدیدتر میکرد.
نتیجه میگیریم که یک حکومت میتوانست در حوزههای مختلف، پیامدهای متفاوتی برای جامعه داشته باشد.
جواب: حمایت حکومت میتوانست با تأمین امنیت، راهها و ادارهٔ کارآمد به رشد تجارت کمک کند، اما جانبداری مذهبی آن میتوانست اختلافات را تشدید کند؛ پس پیامد دخالت حکومت به نوع سیاست آن بستگی داشت.
نکات مهم
با اینکه بیشتر مردم روستانشین بودند، رونق تجارت و رشد جمعیت شهری به گسترش شهر بیرونی و افزایش اهمیت بازرگانان انجامید.
جامعه تنوع مذهبی داشت، جانبداری برخی حاکمان به اختلافات دامن میزد و اسماعیلیان با مبارزهٔ نظامی و فعالیت فرهنگی با سلجوقیان و خلافت عباسی مقابله میکردند.
کشاورزی پایهٔ اقتصاد بود و اقطاع ابتدا به آبادانی کمک کرد اما بعدها به ضعف حکومت انجامید؛ امنیت، راهها، دیوانسالاری کارآمد و فعالیت صرافان نیز تجارت را رونق دادند.
درس ۱۴ · صفحهٔ ۱۱۸ تا ۱۱۹ · حدود ۱۵ دقیقه · تولید هوش مصنوعی
اوضاع اقتصادی
در این درس یاد میگیری … جایگاه کشاورزی و شکلهای زمینداری را بشناسی، پیامدهای گسترش اقطاع را توضیح بدهی و علتهای رونق تجارت و نقش پیشهوران و صرافان را در اقتصاد این دوره بیان کنی.
پیش از شروع
چطور ممکن است واگذاری زمین، ابتدا به سود یک حکومت باشد، اما بعدها به ضعیف شدن همان حکومت کمک کند؟
در دورهٔ سلجوقی، نظامالملک با گسترش اقطاع میخواست به آبادانی زمینها و نظارت بر آنها کمک کند. این سیاست ابتدا برای حکومت سودمند بود، اما پس از او، استقلالخواهی صاحبان اقطاع به جدایی برخی مناطق و ضعف حکومت کمک کرد.
کشاورزی و افول دهقانان
کشاورزی و افول دهقانان
اگر بازار شهری پر از کالا باشد، آیا میتوان نتیجه گرفت که تجارت مهمترین فعالیت اقتصادی مردم آن دوره بوده است؟ نه لزوماً! در روزگار غزنویان، سلجوقیان و خوارزمشاهیان، کشاورزی پایهٔ اصلی اقتصاد ایران بود؛ یعنی مهمترین فعالیت اقتصادی مردم، کشتوکار بود.
اما اهمیت کشاورزی به این معنا نبود که همهٔ گروههای وابسته به زمین، موقعیت نیرومندی داشتند. در همین دوره، جایگاه اقتصادی و اجتماعی دهقانان رو به ضعف رفت. دهقانان در این بحث تاریخی، گروهی از زمینداران بودند؛ پس نباید این واژه را صرفاً به معنای امروزیِ کشاورز بگیریم.
برای فهم تفاوت، تصور کن تولید یک محصول همچنان مهم باشد، اما نفوذ و موقعیت گروهی از صاحبان آن کاهش یابد. پس این دو نکته را کنار هم به خاطر بسپار: کشاورزی همچنان مهم بود، ولی موقعیت دهقانان افول میکرد.
کتاب درسی، صفحهٔ ۱۱۸
زمین در اختیار چه کسانی بود؟
زمین در اختیار چه کسانی بود؟
برای شناخت اقتصاد این دوره، فقط دانستن اینکه مردم کشاورزی میکردند کافی نیست؛ باید بپرسیم زمین در اختیار چه کسی بود؟
مهمترین شکل مالکیت زمین، مالکیت دولتی یا دیوانی بود؛ یعنی بخش عمدهٔ زمینها به حکومت تعلق داشت. این شیوه از دوران باستان در ایران سابقه داشت و در دوران اسلامی هم ادامه یافت.
در کنار آن، مالکیت شخصی نیز وجود داشت، اما محدود و ناپایدار بود. فرمانروایان و مأمورانشان ممکن بود املاک اشخاص را مصادره کنند؛ یعنی آنها را از اختیار صاحبشان بیرون بیاورند. پس داشتن زمین شخصی، لزوماً به معنی اطمینان از حفظ آن نبود. تصور کن باغی داشته باشی، اما مطمئن نباشی که حکومت آن را از تو نمیگیرد!
زمینهای وقفی هم بهتدریج گسترش یافتند. بنابراین، همهٔ زمینها یک نوع مالکیت نداشتند؛ نکتهٔ اصلی، غلبهٔ مالکیت دولتی و امنیت کمِ مالکیت شخصی است.
کتاب درسی، صفحهٔ ۱۱۸
اقطاع؛ از آبادانی تا جدایی
اقطاع؛ از آبادانی تا جدایی
چطور یک سیاست سودمند میتواند بعدها به زیان حکومت تمام شود؟ اقطاع نمونهٔ همین اتفاق است.
اقطاع به شکلهای مختلف واگذاری زمین به افراد نظامی یا صاحبان مشاغل دیوانی گفته میشد. این شیوه پیش از سلجوقیان، در دورهٔ آل بویه هم رواج داشت؛ اما نظامالملک آن را گسترش داد تا بر زمینهای بایر و بلااستفاده نظارت شود و این زمینها آباد شوند. این سیاست در آغاز برای حکومت سود و درآمد داشت.
اما پس از نظامالملک، صاحبان اقطاع کمکم به استقلال تمایل پیدا کردند. در نتیجه، مناطقی که زمینهای اقطاعی در آنها قرار داشت، از حکومت جدا شدند و این روند به ضعف و زوال سلجوقیان کمک کرد.
برای فهم ماجرا، تصور کن مسئولیت ادارهٔ چند بخش را واگذار کنی تا بهتر اداره شوند؛ اما مسئولان آن بخشها بعدها بخواهند مستقل از تو عمل کنند. پس باید هدف اولیهٔ اقطاع را از پیامد بعدی آن جدا بدانیم.
کتاب درسی، صفحهٔ ۱۱۸
چرا تجارت رونق گرفت؟
چرا تجارت رونق گرفت؟
فرض کن بازرگانی هستی که میخواهد بارش را از شهری به شهر دیگر ببرد. اگر راه ناامن باشد یا جابهجایی بار دشوار شود، آیا بهآسانی راهی سفر میشوی؟
در دورهٔ سلجوقی، چند عامل در کنار هم به رونق تجارت داخلی و خارجی کمک کردند:
گسترش قلمرو، زمینهٔ دادوستد در محدودهای وسیعتر را فراهم کرد.
نظم و امنیت، خطر سفر و حمل کالا را کاهش داد.
راههای جدید و گسترش حملونقل، رفتوآمد بازرگانان و جابهجایی بار را آسانتر کرد.
دستگاه اداری کارآمد، به سامان یافتن امور کمک کرد.
برای نمونه، منارهٔ خسروگرد در نزدیکی سبزوار راهنمای کاروانیان بود؛ پس امکانات مسیر هم در آسانتر شدن سفر نقش داشتند.
این رونق فقط به سود بازرگانان نبود. با بیشتر شدن دادوستد، شهرها و شهرنشینی نیز رشد کردند و بازارها توسعه یافتند. بنابراین، رونق تجارت حاصل یک عامل تنها نبود؛ مجموعهای از شرایط مناسب آن را ممکن کرد.
کتاب درسی، صفحهٔ ۱۱۸
کالاها، بازارها و صرافان
کالاها، بازارها و صرافان
تصور کن وارد بازار یکی از شهرهای دورهٔ سلجوقی شدهای؛ در یک دکان پارچه میفروشند و در دکان دیگر، ظرفهای سفالی و شیشهای. بازار محل پیوند تولید و تجارت بود: هم برخی محصولات پرطرفدار کشاورزی در آن مبادله میشد و هم ساختههای پیشهوران، یعنی کسانی که با مهارت خود کالا تولید میکردند.
سنگهای قیمتی، منسوجات، اشیای فلزی و ظرفهای سفالی و شیشهای فقط برای مشتریان داخل ایران نبودند؛ این کالاها در بیرون از مرزهای ایران هم خریدوفروش میشدند.
اما رساندن کالا به بازار کافی نبود؛ معامله به انجام کارهای پولی هم نیاز داشت. صرافان معاملات پولی را انجام میدادند و مبادلهٔ کالاها را آسانتر میکردند؛ به همین دلیل در گسترش تجارت خارجی نقش مهمی داشتند. پس نقشها را جدا کن: پیشهور کالا میساخت و صراف کار مبادله و پرداخت را تسهیل میکرد.
کتاب درسی، صفحهٔ ۱۱۸
مثال حلشده
دانشآموزی میگوید: «رونق تجارت در دورهٔ سلجوقی فقط نتیجهٔ داشتن زمینهای کشاورزی حاصلخیز بود.» با استفاده از مطالب درس، این ادعا را بررسی کن.
ابتدا به واژهٔ «فقط» دقت میکنیم؛ این ادعا همهٔ علتهای رونق تجارت را به یک عامل محدود کرده است.
کشاورزی بخشی از کالاهای قابلمبادله را فراهم میکرد، اما منسوجات، اشیای فلزی و ظروف سفالی و شیشهای نیز خریدوفروش میشدند.
برای جابهجایی و فروش این کالاها، امنیت، راههای مناسب و حملونقل اهمیت داشت؛ گسترش قلمرو و دستگاه اداری کارآمد نیز به تجارت کمک میکرد.
صرافان هم با انجام معاملات پولی، مبادله را آسانتر میکردند؛ بنابراین رونق تجارت نتیجهٔ همراهی چند عامل بود، نه فقط وضعیت زمینهای کشاورزی.
جواب: این ادعا درست نیست؛ حاصلخیزی زمین بهتنهایی رونق تجارت را توضیح نمیدهد و باید نقش امنیت، راهها، حملونقل، دستگاه اداری و خدمات صرافان را نیز در نظر گرفت.
نکات مهم
کشاورزی پایهٔ اقتصاد بود، اما موقعیت دهقانان افول کرد و در کنار برتری مالکیت دولتی، مالکیت شخصی ناپایدار بود و زمینهای وقفی گسترش مییافتند.
نظامالملک اقطاع را برای نظارت و آبادانی زمینها گسترش داد، اما استقلالخواهی بعدی صاحبان اقطاع به ضعف حکومت سلجوقی کمک کرد.
امنیت، راهها و دستگاه اداری کارآمد به رونق تجارت و شهرها کمک کردند و محصولات کشاورزی و ساختههای پیشهوران با کمک خدمات صرافان مبادله میشدند.
درس ۱۵ · صفحهٔ ۱۱۹ تا ۱۲۰ · حدود ۱۳ دقیقه · تولید هوش مصنوعی
زبان، علم و آموزش
در این درس یاد میگیری … عوامل شکوفایی زبان و ادب فارسی را توضیح دهی و روند تغییر جایگاه علوم و نقش نظامیهها را در دوران غزنویان، سلجوقیان و خوارزمشاهیان بررسی کنی.
پیش از شروع
آیا ممکن است مدرسهها بیشتر شوند، اما بعضی شاخههای دانش کمکم از رونق بیفتند؟
بله؛ در روزگار غزنویان، سلجوقیان و خوارزمشاهیان، افزایش مراکز آموزشی به معنای رشد یکسان همۀ دانشها نبود. علوم دینی از پشتیبانی بیشتری برخوردار شدند، در حالی که فلسفه و علوم طبیعی پس از تداوم رشد در آغاز این دوران، بهتدریج رو به افول رفتند.
فارسی؛ زبان اداره و نوشتن
فارسی؛ زبان اداره و نوشتن
تصور کن زبان کتابهای علمی و نامههای اداری با زبان آشنای تو یکی باشد؛ آن زبان فقط برای گفتوگوی روزمره نیست، بلکه ابزار نوشتن، آموختن و ادارۀ کشور هم میشود.
در عصر غزنوی، دیوانسالاران ایرانی، یعنی کارگزاران دستگاه اداری، تلاش کردند فارسی را جایگزین عربی در امور اداری کنند. این تغییر در دورۀ سلجوقی عملاً رسمیت یافت؛ پس نباید آغاز این تلاش و رسمیشدن آن را همزمان بدانیم.
از سوی دیگر، نویسندگان و دانشمندان نیز به فارسی مینوشتند. فردوسی با سرودن شاهنامه اثری ماندگار و نمادی از هویت ایرانی پدید آورد و ابوالفضل بیهقی تاریخ بیهقی را نوشت. آثاری در پزشکی، ریاضیات، نجوم و فلسفه نیز به فارسی نوشته شد.
بنابراین، رونق فارسی فقط حاصل شعر نبود؛ کاربرد اداری، ادبی و علمی در کنار هم به گسترش آن کمک کردند.
کتاب درسی، صفحهٔ ۱۱۹
زمینههای شکوفایی ادب فارسی
زمینههای شکوفایی ادب فارسی
اگر در شهری هم فرصت یادگیری بیشتر شود و هم نویسندگان پشتیبان پیدا کنند، چه اتفاقی برای ادبیات میافتد؟ در عصر سلجوقی، چند عامل در کنار هم چنین فرصتی ساختند:
رشد شهرها و گسترش مراکز آموزشی، فضای مناسبتری برای آموختن و فعالیت فرهنگی فراهم کرد.
نفوذ بیشتر دیوانسالاران ایرانی در حکومت، به گسترش زبان و ادب فارسی کمک کرد؛ یعنی کسانی که کارهای اداری حکومت را پیش میبردند، در این رونق نقش داشتند.
جذب شاعران و نویسندگان به دربارها، برای فعالیت ادبی آنان فرصت و پشتیبانی فراهم کرد.
برای مقایسه، انجمن ادبی مدرسهای را تصور کن که هم محل برگزاری داشته باشد و هم مسئولان مدرسه از نوشتههای اعضایش حمایت کنند؛ شرایط برای رشد آن مساعدتر میشود.
پس شکوفایی ادبی فقط نتیجهٔ استعداد شاعران نبود؛ شرایط اجتماعی، آموزشی و حکومتی هم اهمیت داشت. شعر فارسی، بهویژه در اواخر دورۀ سلجوقی، بسیار رونق گرفت. سنایی، انوری، خاقانی و عطار از چهرههای مشهور عصر سلجوقی و خوارزمشاهی بودند.
کتاب درسی، صفحهٔ ۱۱۹
دانشمندان بزرگ، روندی رو به افول
دانشمندان بزرگ، روندی رو به افول
آیا حضور چند دانشمند بزرگ کافی است تا بگوییم همۀ شاخههای دانش در یک دوره پیوسته شکوفا بودهاند؟ باید میان فعالیت دانشمندان و روند کلی علوم تفاوت بگذاریم.
در آغاز دوران غزنویان، سلجوقیان و خوارزمشاهیان، رشد فلسفه و علوم طبیعی ادامه داشت؛ اما این علوم سپس بهتدریج از رونق افتادند. «افول تدریجی» یعنی کاهش آرام رونق، نه ناپدید شدن ناگهانی دانش و دانشمندان.
در همین دوران، ابوریحان بیرونی در نجوم و جغرافیا فعالیت داشت. در عصر سلجوقی نیز خیام نیشابوری در ریاضیات و نجوم، سهروردی در فلسفه و سید اسماعیل جرجانی در پزشکی از چهرههای برجسته بودند. خیام، که امروز بیشتر با رباعیاتش شناخته میشود، در تنظیم تقویم جلالی هم نقش اساسی داشت.
برای مقایسه، ممکن است در مدرسهای چند ورزشکار درخشان حضور داشته باشند، اما فعالیت ورزشی مدرسه در مجموع کمرونقتر شود. پس وجود چهرههای برجسته، بهتنهایی نشانۀ رشد پیوستۀ یک حوزه نیست.
کتاب درسی، صفحهٔ ۱۱۹
چرا علوم دینی برتری یافت؟
چرا علوم دینی برتری یافت؟
اگر تعداد مدرسهها بیشتر شود، آیا حتماً همۀ رشتههای دانش به یک اندازه رشد میکنند؟ نه؛ مهم است که پشتیبانان مدرسهها از چه آموزشهایی حمایت کنند.
در دوران غزنویان و سلجوقیان، حمایت سلاطین و وزیران و جایگاه علمای مذهبی باعث شد علوم دینی نسبت به فلسفه و علوم طبیعی موقعیت برتری پیدا کند. حاکمان و دولتمردان از گسترش مراکز آموزشی پشتیبانی میکردند، اما بیشتر این مراکز به آموزش علوم دینی اختصاص داشتند.
برای مقایسه، تصور کن در مدرسهای بیشتر امکانات و پشتیبانیها به فعالیتهای ورزشی اختصاص یابد؛ زیاد شدن امکانات آن مدرسه لزوماً به معنای رشد یکسان ورزش و هنر نیست. در این دورۀ تاریخی نیز گسترش آموزش با رشد برابر همۀ علوم یکی نبود. البته برتری علوم دینی به این معنا نیست که دیگر هیچ دانشمندی در فلسفه یا علوم طبیعی فعالیت نمیکرد.
کتاب درسی، صفحهٔ ۱۱۹
نظامیهها؛ آموزش با جهتگیری مذهبی
نظامیهها؛ آموزش با جهتگیری مذهبی
اگر تعداد مدرسهها زیاد شود، آیا حتماً همۀ رشتههای دانش به یک اندازه رشد میکنند؟ برای پاسخ، باید ببینیم در آن مدرسهها چه چیزی آموزش داده میشود.
نظامیهها مدرسههایی بودند که به همت خواجه نظامالملک توسی در شهرهایی مانند بغداد، اصفهان و نیشابور ساخته شدند. آموزش در آنها بر فقه شافعی و دانشهای وابسته به آن متمرکز بود؛ شافعی یکی از مذهبهای اهل سنت است. پس گسترش این مدرسهها به معنی گسترش یکسان همۀ شاخههای دانش نبود.
برای مقایسه، تأسیس چند آموزشگاه تخصصی زبان در یک شهر، فرصت یادگیری زبان را بیشتر میکند، اما لزوماً آموزش زیستشناسی را گسترش نمیدهد.
نظامیهها بعدها برای بسیاری از نهادهای آموزشی دینی در دیگر سرزمینهای اسلامی و کشورهای غربی الگو شدند. امام محمد غزالی نیز از عالمان نامداری بود که هم در نظامیهها تحصیل کرد و هم در آنها درس داد. بنابراین، اهمیت نظامیهها هم در گسترش آموزش بود و هم در جهتگیری مذهبی مشخصِ آن آموزش.
کتاب درسی، صفحهٔ ۱۲۰
مثال حلشده
دانشآموزی میگوید: «چون در این دوران مراکز آموزشی گسترش یافتند، پس فلسفه و علوم طبیعی هم حتماً پیوسته شکوفاتر شدند.» چگونه با شواهد درس، استدلال او را بررسی میکنی؟
نخست ادعا را مشخص میکنیم: او افزایش مراکز آموزشی را دلیل رشد پیوستۀ فلسفه و علوم طبیعی میداند.
سپس موضوع آموزش را بررسی میکنیم: مراکز گسترشیافته بیشتر به علوم دینی اختصاص داشتند و نظامیهها بر فقه شافعی تمرکز میکردند.
روند علوم را جداگانه میسنجیم: فلسفه و علوم طبیعی ابتدا به رشد خود ادامه دادند، اما بعد بهتدریج افول کردند.
نتیجه میگیریم که برای داوری دربارۀ رشد یک علم، باید علاوه بر تعداد مدرسهها، به محتوای آموزش و میزان حمایت از آن علم توجه کنیم.
جواب: نه؛ گسترش مدرسهها لزوماً به معنای رونق یکسان همۀ علوم نیست، زیرا نوع درسها و جهت حمایت حکومت اهمیت دارد؛ در این دوران، مراکز آموزشی بیشتر در خدمت علوم دینی بودند.
نکات مهم
رواج فارسی در اداره و نگارش آثار، همراه با رشد شهرها، مراکز آموزشی و حمایت دربارها، به شکوفایی زبان و ادب فارسی کمک کرد.
فلسفه و علوم طبیعی در آغاز این دوران به رشد خود ادامه دادند، اما سپس بهتدریج افول کردند و علوم دینی از حمایت و جایگاه بیشتری برخوردار شدند.
نظامیهها به همت خواجه نظامالملک شکل گرفتند، بر فقه شافعی و دانشهای وابسته تمرکز داشتند و الگوی نهادهای آموزشی دیگر شدند.
درس ۱۶ · صفحهٔ ۱۲۰ تا ۱۲۴ · حدود ۱۵ دقیقه · تولید هوش مصنوعی
هنر و معماری
در این درس یاد میگیری … عوامل شکوفایی هنر سلجوقی را توضیح دهی، تفاوت مسجدهای شبستانی و چهارایوانی را بشناسی و ویژگیهای مهم معماری، فلزکاری، سفالگری و کاشیکاری این دوره را بیان کنی.
پیش از شروع
چطور یک مسجد میتواند هم الگوی ساخت مسجدهای دیگر شود و هم ردّ بیش از هزار سال تغییر در هنر و معماری را در خود نگه دارد؟
مسجد جامع عتیق اصفهان در دورههای گوناگون گسترش یافته و هر دوره نشانی از معماری و تزیینات خود در آن گذاشته است. شکل چهارایوانی این مسجد هم برای معماران دورههای بعد الگویی ماندگار شد.
زمینههای شکوفایی هنر
زمینههای شکوفایی هنر
اگر در شهری جمعیت و درآمد بیشتر شود و حکومت هم از ساختوساز حمایت کند، چه فرصتهایی برای معماران و هنرمندان پیش میآید؟
از روزگار غزنویان کاخها و بناهای برجمانندی باقی مانده که آرامگاه چهرههای مشهور بودهاند. پس هنر و معماری سلجوقی از هیچ آغاز نشد؛ اما در دورۀ سلجوقیان شرایط برای شکوفایی بیشتر آن فراهم شد.
قلمرو گسترده و حکومت فراگیر، همراه با رشد شهرنشینی و رونق اقتصاد، زمینهٔ ساخت بناهای بیشتری را فراهم میکرد. حمایت دولتمردان نیز پشتوانهای برای فعالیت معماران و هنرمندان بود. مثلاً شهری پُررونق را تصور کن که رفتوآمد بازرگانان در آن بیشتر شده است؛ چنین شهری به کاروانسرا نیاز بیشتری دارد و رونق اقتصادی میتواند امکان ساخت آن را فراهم کند.
معماران ایرانی در این دوره مسجد، مدرسه، کاروانسرا و آرامگاه میساختند. بنابراین، شکوفایی هنر فقط نتیجۀ مهارت هنرمندان نبود؛ شرایط سیاسی، شهری و اقتصادی هم به آن کمک میکرد.
کتاب درسی، صفحهٔ ۱۲۰
از سایبان تا شبستان
از سایبان تا شبستان
اگر قرار باشد زیر آفتاب سوزان نماز بخوانی، چه چیزی بیشتر به آسایشت کمک میکند؟ احتمالاً جایی سایهدار! در نخستین مسجد مسلمانان در زمان پیامبر، در سمت رو به قبله با تنه و برگ درختان نخل سایبانی ساختند تا نمازگزاران از آفتاب در امان باشند.
با بیشتر شدن نمازگزاران، سایبان را گسترش دادند و ستونهای بیشتری برای نگهداشتن آن برپا کردند. این فضای پوشیده و ستوندار، کمکم به بخش شناختهشدهای از معماری مسجد تبدیل شد و شبستان نام گرفت؛ پس شبستان را فقط با معنای «شب» به خاطر نسپار!
با گسترش اسلام، سازندگان مسجد در سرزمینهای دیگر از مسجد پیامبر در مدینه الگو گرفتند. چون بخش شاخص این الگو شبستان بود، این شیوۀ ساخت را سبک شبستانی نامیدند. مسجد تاریخانۀ دامغان و مسجد جامع نائین از نمونههای قدیمی این سبک در ایراناند.
کتاب درسی، صفحهٔ ۱۲۱
چهار ایوان، یک حیاط
چهار ایوان، یک حیاط
تصور کن وارد حیاط مسجدی شدهای؛ در میانۀ هر ضلع حیاط، ایوانی بلند و آراسته میبینی که از دهانههای کنارش بزرگتر است. این آرایش، نشانۀ اصلی مسجد چهارایوانی است.
در دورۀ سلجوقی، این سبک در نواحی کویری ایران رونق گرفت. ریشههای آن به معماری ساسانی میرسید و سازگاریاش با اقلیم ایران به گسترش آن کمک کرد. حیاط مرکزی، مستطیلشکل بود و در اطرافش طاقها یا طاقنماهایی در یک یا دو طبقه قرار داشتند؛ در میانۀ هر نما هم یک ایوان شاخص دیده میشد.
اما ایوانها فقط برای زیباتر کردن مسجد نبودند: آنها واسطۀ حیاطِ باز و شبستانِ بسته بودند. برای تصور این نقش، ایوان یک خانه را در نظر بگیر که میان حیاط و اتاق قرار دارد؛ در مسجد هم ایوان میان دو نوع فضا پیوند برقرار میکرد.
پس برای شناخت این سبک، فقط ایوانها را نشمار؛ جای آنها در اطراف حیاط و ارتباطشان با شبستان را هم در نظر بگیر.
کتاب درسی، صفحهٔ ۱۲۲
یک مسجد، چندین دوره
یک مسجد، چندین دوره
فرض کن خانهای قدیمی در هر نسل گسترش پیدا کند: اتاقی به آن اضافه شود یا بخشی از آن با تزیینات تازه بازسازی شود. چنین خانهای فقط یادگار زمان ساخت اولیهاش نیست؛ نشانههای دورههای بعد را هم نگه میدارد.
مسجد جامع عتیق اصفهان نیز به همین شکل، بهتدریج گسترش یافته است. بنای نخستین آن به دوران عباسیان برمیگردد، اما بخشها و تزییناتش همگی متعلق به آن دوران نیستند. این مسجد بیش از هزار سال تحول هنر ایرانیـاسلامی را نشان میدهد و برجستهترین آثار آن به دورۀ سلجوقی مربوط است.
گنبد نظامالملک، گنبد تاجالملک، صحن چهارایوانی و شبستانها از بخشهای این مجموعهاند. جامع عتیق هم نمونهای برجسته از مسجد چهارایوانی است و هم الگویی برای ساخت مسجدهای بعدی شد. پس هنگام شناخت یک بنای تاریخی، باید میان زمان آغاز ساخت و دورههای گسترش آن تفاوت بگذاریم.
کتاب درسی، صفحهٔ ۱۲۲
هنر در ظرف و کاشی
هنر در ظرف و کاشی
اگر در بازار شهر سلجوقی قدم میزدی، رونق هنر را فقط در ساختمانها نمیدیدی؛ ظرفهای فلزی و سفالی هم نشانههای آن را داشتند.
فلزکاری در این دوره بسیار شکوفا شد. هنرمندان با قلمزنی و قالبریزی، آثار پُرتزیینی تولید میکردند. تولید این آثار فراوان بود و گاهی به بیرون از قلمرو سلجوقی نیز صادر میشدند؛ پس هنر با دادوستد هم پیوند داشت. روشهای ساخت و تزیین این آثار بعدها به سرزمینهای غربی جهان اسلام راه یافت.
در سفالگری، نقشهای جانوری و گیاهی گسترش یافت. مراکز مهم این هنر بهتدریج از شرق ایران، مانند نیشابور و سمرقند، به مناطق مرکزی، مانند کاشان، منتقل شدند. البته گسترش سفالگری به این معنا نبود که کیفیت آن از دورۀ سامانی بالاتر رفته باشد.
کاشیکاری نیز همراه با معماری رونق گرفت. نقشهای انسانی، گیاهی، جانوری و هندسی، هم بناهای مذهبی و هم بناهای غیرمذهبی را میآراستند. بنابراین، تزیینات هنری تنها به مسجدها محدود نبود.
کتاب درسی، صفحهٔ ۱۲۳
مثال حلشده
راهنمای گردشگری میگوید: «مسجد جامع عتیق اصفهان فقط یک یادگار سلجوقی نیست؛ میتوان تاریخ تحول معماری را در آن دید.» چگونه با شواهد درس از این گفته پشتیبانی میکنی؟
نخست زمان آغاز بنا را بررسی میکنیم: بنای اولیۀ مسجد به دوران عباسیان بازمیگردد، پس تاریخ آن پیش از سلجوقیان شروع شده است.
سپس به روند ساخت توجه میکنیم: مسجد در دورههای بعد بهتدریج گسترش یافته و سبکهای معماری و تزیینی گوناگونی در آن کنار هم قرار گرفتهاند.
جایگاه دورۀ سلجوقی را مشخص میکنیم: برجستهترین تحولات معماری مسجد به این دوره مربوط است و صحن چهارایوانی و گنبدهای آن از بخشهای مهم مجموعهاند.
در پایان، اثرگذاری بنا را در نظر میگیریم: این مسجد الگوی معماران دورههای بعد شد؛ پس هم تغییرات گذشته را نشان میدهد و هم بر معماری پس از خود اثر گذاشته است.
جواب: مسجد جامع عتیق اصفهان شاهدی بر تداوم و تحول معماری است: بنای آن از دوران عباسیان آغاز شده، در دورههای بعد گسترش یافته و بخشهای برجستۀ سلجوقی را نیز در خود جای داده است؛ بنابراین، هم مجموعهای از آثار دورههای مختلف است و هم الگویی اثرگذار برای مسجدهای بعدی.
نکات مهم
گسترش قلمرو و حکومت فراگیر، رشد شهرنشینی و اقتصاد و حمایت دولتمردان، زمینههای شکوفایی هنر و معماری سلجوقی را فراهم کردند.
سبک شبستانی از مسجد پیامبر الگو گرفت؛ سبک چهارایوانی با ریشه در معماری ساسانی در ایران رونق یافت و مسجد جامع عتیق اصفهان نمونۀ برجستۀ آن شد.
شکوفایی هنر سلجوقی در فلزکاری پُرتزیین و صادرات آن، انتقال تدریجی مراکز سفالگری به ایران مرکزی و تنوع نقشهای کاشیکاری دیده میشود.
درس ۱۷ · صفحهٔ ۱۲۴ تا ۱۲۸ · حدود ۱۵ دقیقه · تولید هوش مصنوعی
الف) اوضاع سیاسی
در این درس یاد میگیری زمینهها و پیامدهای هجوم مغولان را توضیح بدهی و مسیر تشکیل، دگرگونی و فروپاشی حکومت ایلخانان را با توجه به نقش بزرگان ایرانی دنبال کنی.
پیش از شروع
چطور مغولانی که شهرهای ایران را ویران کردند، بعدها در همین سرزمین حکومتی با دین رسمی اسلام و وزیران اصلاحگر ایرانی داشتند؟
این تغییر یکباره رخ نداد؛ بزرگان و دیوانسالاران ایرانی کوشیدند فرمانروایان مغول را با فرهنگ ایرانی و شیوهٔ کشورداری آشنا کنند. با مسلمان شدن غازان و اصلاحاتی که با تلاش وزیرش رشیدالدین فضلالله انجام شد، حکومت ایلخانان وارد دورهٔ تازهای شد.
زمینه، بهانه و پیامد هجوم
زمینه، بهانه و پیامد هجوم
چرا یک حادثهٔ مرزی میتواند به جنگی بزرگ تبدیل شود؟ برای فهم هجوم مغولان باید زمینه را از بهانه جدا کنیم.
چنگیز قبایل مغول را متحد و قدرتمند کرده بود؛ اما شرایط نامساعد طبیعی سرزمینشان پاسخگوی نیازهای اقتصادی آنان نبود. مغولان برای تأمین معاش به سرزمینهای دیگر هجوم میبردند. در سوی دیگر، اختلاف حکومت خوارزمشاهی با خلافت عباسی، قدرت جهان اسلام را تضعیف کرده و سلطان محمد خوارزمشاه را از خطر مغولان غافل ساخته بود. اینها زمینههای هجوم بودند.
کشتار بازرگانان فرستادهٔ چنگیز در شهر مرزی اُترار، بهانهٔ صدور فرمان حمله شد؛ پس نباید آن را تنها علت هجوم بدانیم. مثل اختلافی که از قبل شکل گرفته و یک اتفاق تازه آن را آشکار میکند.
موج نخست هجوم در سالهای تا هجری قمری رخ داد. پیامد آن فقط شکست نظامی نبود: کشتار و مهاجرت مردم، ویرانی شهرها، اسارت صنعتگران و هنرمندان، زوال کشاورزی و تعطیلی مراکز علمی، زندگی بخش وسیعی از ایران را آشفته کرد.
کتاب درسی، صفحهٔ ۱۲۴
هولاکو و تشکیل حکومت ایلخانان
هولاکو و تشکیل حکومت ایلخانان
آیا همهٔ حملههای مغولان به فرمان چنگیز بود؟ نه؛ حدود سی سال پس از موج نخست، هولاکو، نوهٔ چنگیز، به ایران آمد. هدف او سامان دادن به سرزمینهای تصرفشده و گسترش فتوحات مغولان در غرب آسیا بود. او حکومت ایلخانان را در ایران تشکیل داد؛ «ایلخان» یعنی «خان تابع».
برای دنبال کردن رویدادها، سه ایستگاه را به خاطر بسپار:
قلعههای اسماعیلیان: هولاکو با فتح قلعههای مستحکم آنان، قدرتشان را از میان برد.
بغداد: در سال هجری قمری، شهر را تصرف کرد و با کشتن خلیفه، به حکومت عباسیان پایان داد. پس فقط شهری فتح نشد؛ یکی از قدرتهای مهم منطقه نیز از میان رفت.
عین جالوت در فلسطین: مغولان پس از بغداد به شام حمله کردند، اما در این محل از سپاه مملوکان مصر شکست خوردند و پیشرویشان متوقف شد.
پس تشکیل حکومت ایلخانان به معنای پیروزی بیپایان مغولان نبود؛ آنان هم با مانعی جدی روبهرو شدند.
کتاب درسی، صفحهٔ ۱۲۵
نقش بزرگان ایرانی
نقش بزرگان ایرانی
اگر فاتحان قدرت نظامی داشته باشند، اما با ادارهٔ شهرها آشنا نباشند، چه کسانی میتوانند بر شیوهٔ حکومتشان اثر بگذارند؟ در دورهٔ نامسلمانی ایلخانان، بزرگان ایرانی کوشیدند از راه دانش و تجربهٔ کشورداری بر فرمانروایان مغول تأثیر بگذارند.
این تلاش فقط کار یک گروه نبود؛ دیوانسالاران، فیلسوفان، شاعران و فقیهان در آن نقش داشتند. خواجه نصیرالدین توسی، شمسالدین محمد جوینی و برادرش عطاملک جوینی از چهرههای برجستهٔ این جریان بودند. آنان مغولان را با فرهنگ ایرانی و آداب ادارهٔ کشور آشنا میکردند تا خشونت و رفتارهای خودسرانهٔ آنان را مهار کنند و زمینهٔ مسلمان شدنشان را فراهم آورند.
برای نزدیک شدن به موضوع، مدیری تازهوارد را تصور کن که اختیار زیادی دارد، اما مجموعه را نمیشناسد؛ افراد باتجربه میتوانند او را با قواعد و روشهای اداره آشنا کنند. البته در ایران آن روز، مسئله بسیار دشوارتر بود: تلاش برای اثرگذاری بر فاتحان، نه پایان فوری خشونتها.
کتاب درسی، صفحهٔ ۱۲۵
غازان و دورهٔ اصلاحات
غازان و دورهٔ اصلاحات
آیا آشنایی فرمانروایان مغول با فرهنگ ایرانی و اسلام، در شیوهٔ حکومتشان هم اثری گذاشت؟ در زمان غازانخان، این دگرگونی وارد مرحلهٔ تازهای شد. او در سال مسلمان شد و همراه با او، بسیاری از شاهزادگان و بزرگان مغول نیز اسلام آوردند. سپس اسلام دین رسمی حکومت اعلام شد؛ به همین دلیل، آغاز دورهٔ مسلمانی ایلخانان را از فرمانروایی غازان میدانیم.
این تغییر فقط دینی نبود. رشیدالدین فضلالله همدانی، وزیر کاردان ایلخانان، برای اصلاح امور سیاسی، اقتصادی، اجتماعی و حقوقی تلاش کرد. اصلاح حکومت را میتوان به سامان دادن مدرسهای تشبیه کرد که تغییر مدیرش بهتنهایی کافی نیست؛ روش اداره و مقررات آن هم باید بهتر شود.
ایران پیشتر، با پایان خلافت عباسی و تشکیل حکومت ایلخانی، از نظر سیاسی و جغرافیایی منسجمتر شده بود. در عهد غازان، استقلال و اقتدار آن نیز افزایش یافت. پس برای شناخت این دوره، هم به تغییر دین رسمی توجه کن و هم به اصلاح شیوهٔ ادارهٔ کشور.
کتاب درسی، صفحهٔ ۱۲۶
فروپاشی ایلخانان و حکومتهای محلی
از حکومت مرکزی تا قدرتهای محلی
اگر در یک گروه، مسئول مشترکی نباشد و چند نفر همزمان بخواهند تصمیم نهایی را بگیرند، چه اتفاقی میافتد؟ پس از مرگ ابوسعید، آخرین ایلخان مغول، در سال هجری قمری، ایران هم با کشمکش مدعیان قدرت روبهرو شد. شاهزادگان خاندان چنگیز و سرداران مغول برای فرمانروایی با یکدیگر جنگیدند. حدود چهار دهه، تا قدرتگیری تیمور، آشفتگی سیاسی و نابسامانی نسبی اقتصادی و اجتماعی ادامه یافت.
در این میان، حکومتهای محلی غیرمغولی مانند سربداران، سادات مرعشی مازندران و آل مظفر نیز پدید آمدند؛ پس قدرت دیگر در یک مرکز متمرکز نبود.
سربداران چگونه شکل گرفتند؟ ستم سرداران مغول و زیادهخواهی مأموران، مردم ناحیهٔ سبزوار را به مقاومت کشاند. تعالیم شیخ خلیفه و شیخ حسن جوری نیز آنان را برای مبارزه با بیعدالتی آماده کرده بود. قیام از روستای باشتین آغاز شد و قیامکنندگان پس از شکست سپاه حاکم خراسان، در سبزوار حکومتی شیعهمذهب برپا کردند.
بنابراین، پراکندگی قدرت پس از مرگ ابوسعید زمینهٔ سیاسی پیدایش حکومتهای محلی بود؛ اما مقابله با ستم انگیزهٔ اصلی قیام سربداران بود.
کتاب درسی، صفحهٔ ۱۲۷
مثال حلشده
دانشآموزی میگوید: «برای فهم تاریخ ایلخانان، فقط باید پیروزیهای نظامی مغولان را بررسی کنیم.» با دو شاهد از درس نشان بده چرا این دیدگاه کافی نیست.
ابتدا تفاوتِ فتح سرزمین و ادارهٔ آن را در نظر بگیر: پیروزی نظامی نشان میدهد قدرت چگونه به دست آمد، اما بهتنهایی توضیح نمیدهد حکومت چگونه دگرگون شد.
شاهد نخست، تلاش بزرگانی مانند خواجه نصیرالدین توسی و برادران جوینی است که برای آشنا کردن مغولان با فرهنگ ایرانی و شیوهٔ کشورداری و مهار خشونت آنان کوشیدند.
شاهد دوم، عهد غازان است که در آن اسلام رسمی شد و با تلاش رشیدالدین فضلالله، اصلاحات سیاسی، اقتصادی، اجتماعی و حقوقی صورت گرفت.
پس برای شناخت این دوره، باید در کنار جنگها، تأثیر فرهنگ، دین و تدبیر دیوانسالاران ایرانی را نیز بررسی کنیم.
جواب: توان نظامی مغولان در پیروزیهایشان نقش داشت، اما برای توضیح دگرگونی حکومت ایلخانان کافی نیست؛ نقش بزرگان ایرانی، مسلمان شدن غازان و اصلاحات اداری نیز باید در نظر گرفته شود.
نکات مهم
نیازهای اقتصادی مغولان و ضعف سیاسی ناشی از اختلاف خوارزمشاهیان و عباسیان، زمینهٔ هجوم را فراهم کرد و واقعهٔ اُترار بهانهٔ حملهای ویرانگر شد.
با تشکیل حکومت ایلخانان به دست هولاکو، ساختار سیاسی منطقه تغییر کرد و سپس تلاش بزرگان ایرانی و اصلاحات عهد غازان به دگرگونی شیوهٔ فرمانروایی کمک کرد.
پس از مرگ ابوسعید، رقابت بر سر قدرت و پیدایش حکومتهای محلی به پراکندگی سیاسی انجامید و سربداران از دل مبارزه با ستم برخاستند.
درس ۱۸ · صفحهٔ ۱۲۸ تا ۱۲۹ · حدود ۱۲ دقیقه · تولید هوش مصنوعی
۳ـ ایران در عهد تیموریان
در این درس یاد میگیری چگونگی قدرتگیری و افول تیموریان را توضیح بدهی و روند آسیبدیدن و احیای شهرنشینی از هجوم مغول تا عصر تیموری را با علتهای آن پیوند دهی.
پیش از شروع
چطور ممکن است فرمانروایی هم شهرها را ویران کند و هم به شهرسازی علاقه داشته باشد؟
تیمور در لشکرکشیهایش ویرانی و کشتار فراوانی به بار آورد، اما برای آبادانی سمرقند، پایتخت خود، تلاش میکرد. او هنرمندان و صنعتگران شهرهای فتحشده را به سمرقند میفرستاد؛ پس آبادانی پایتختش به معنای توجه یکسان به همهٔ شهرها نبود.
از ماوراءالنهر تا سراسر ایران
از ماوراءالنهر تا سراسر ایران
اگر چند فرمانده برای رسیدن به قدرت با هم رقابت کنند، پیروزی یکی از آنها میتواند آغاز گسترش قلمرو او باشد. ماجرای قدرتگیری تیمور هم چنین مسیری داشت.
تقریباً همزمان با رو به زوال رفتن حکومت ایلخانان در ایران، فرمانروایان مغولیِ ماوراءالنهر نیز ضعیف شدند. در نتیجه، سران و فرماندهان قبایل برای بهدستآوردن قدرت به رقابت و جنگ پرداختند. تیمور گورکانی در این کشمکشها رقیبانش را شکست داد و در سال قمری فرمانروای ماوراءالنهر شد.
اما او به همان سرزمین بسنده نکرد. تیمور در سه مرحله لشکرکشی، سراسر ایران را زیر فرمان خود برد. این پیروزیها، مانند هجوم مغولها، با کشتار فراوان همراه بود؛ پس گسترش قلمرو او را نباید به معنای آبادانی و آرامش مردم دانست.
ترتیب رویدادها را به خاطر بسپار: ضعف فرمانروایان ماوراءالنهر ← رقابت فرماندهان ← پیروزی تیمور ← لشکرکشی به ایران.
کتاب درسی، صفحهٔ ۱۲۸
کشمکش و کوچکشدن قلمرو
کشمکش و کوچکشدن قلمرو
پس از مرگ تیمور، پسرش شاهرخ بر سراسر ایران حکومت کرد؛ اما پس از مرگ شاهرخ، شاهزادگان تیموری که هرکدام فرمانروای منطقهای بودند، بهجای همکاری، برای قدرت با یکدیگر جنگیدند.
برای فهم پیامد این اختلاف، گروهی را تصور کن که اعضایش بهجای انجام کار مشترک، با هم درگیر شوند؛ در چنین وضعی، رقیبان فرصت بیشتری پیدا میکنند. در ایران نیز دو اتحادیهٔ قبیلهای ترکمان، نخست قراقویونلو و سپس آققویونلو، حکومتهایی تشکیل دادند و نواحی غربی و مرکزی را تصرف کردند. در نتیجه، قلمرو تیموریان به شرق ایران محدود شد؛ پس کوچکشدن قلمرو، با پایان فوری حکومت یکی نبود.
سرانجام با قدرتگیری صفویان در ایران و تسلط ازبکان بر ماوراءالنهر، حکومت نوادگان تیمور در این سرزمینها پایان یافت. مدتی بعد، بابر، از شاهزادگان تیموری، در هند حکومت تازهای بنیان گذاشت که «گورکانیان هند» یا «مغولان کبیر» نام گرفت.
کتاب درسی، صفحهٔ ۱۲۸
چرا شهرنشینی آسیب دید؟
چرا شهرنشینی آسیب دید؟
برای فهم وضعیت شهرها در عصر تیموری، کمی به عقب، به آغاز هجوم مغول برگردیم. آسیب به شهرنشینی دو علت مهم داشت:
ویرانی و کاهش جمعیت: در حملات مغول، بسیاری از شهرها، بهویژه در ماوراءالنهر و خراسان، ویران شدند. شمار زیادی از مردم کشته شدند یا مهاجرت کردند. تصور کن محلهای هم ساختمانهایش را از دست بدهد و هم بسیاری از ساکنانش را؛ دیگر بازار و کارگاههایش مثل گذشته فعال نمیمانند.
ناسازگاری با زندگی یکجانشینی: یاسا، مجموعهٔ قوانین چنگیزخان، مغولها را به دوری از شهرنشینی توصیه میکرد. سپاهیان و قبایل بیابانگردی که به ایران آمدند نیز به قواعد زندگی یکجانشینی پایبند نبودند و زندگی را برای یکجانشینان دشوار میکردند.
پس تصرف شهر با پذیرفتن زندگی شهری یکی نبود؛ مغولها حتی پس از تسلط بر شهرهای آباد، همچنان از شهرنشینی رویگردان بودند.
کتاب درسی، صفحهٔ ۱۲۹
بازگشت رونق به شهرها
بازگشت رونق به شهرها
شهرهای آسیبدیده چگونه دوباره جان گرفتند؟ پس از استقرار حکومت ایلخانی، دیوانسالاران و فرهیختگان ایرانی کوشیدند رفتارهای آسیبزای مغولها را مهار کنند. دیوانسالاران همان کسانی بودند که کارهای اداری حکومت را سامان میدادند. تلاش آنان به بازگشت تدریجی رونق شهری کمک کرد.
مسلمانشدن مغولها و اصلاحات غازان برای بازسازی ویرانیها، این روند را سرعت بخشید. شهرها و شهرکهایی مانند سلطانیه، شام غازان و رَبع رشیدی ساخته شدند. رَبع رشیدی در تبریز، مرکزی برای فعالیتهای علمی بود.
رشد نسبی تجارت و دیگر فعالیتهای اقتصادی نیز به احیای شهرنشینی کمک کرد. تصور کن در محلهای آسیبدیده، هم ساختمانها تعمیر شوند و هم مغازهها و کارگاهها دوباره کار کنند؛ این دو تغییر در کنار هم به محله جان میدهند. پس رونق دوبارهٔ شهرها یکباره و با یک علت پدید نیامد؛ حاصل همراهی تلاشهای اداری، بازسازی و بهترشدن نسبی اقتصاد بود.
کتاب درسی، صفحهٔ ۱۲۹
ویرانی شهرها، آبادانی سمرقند
ویرانی شهرها، آبادانی سمرقند
به پرسش آغاز درس برگردیم: چطور ممکن است فرمانروایی هم ویرانگر باشد و هم به شهرسازی علاقه داشته باشد؟ پاسخ را باید در تفاوت رفتار تیمور با شهرهای فتحشده و پایتختش، سمرقند جستوجو کرد.
تیمور با وجود لشکرکشیها و کشتارهای فراوان، به آبادانی و زیبایی سمرقند علاقه داشت. او هنرمندان و صنعتگران شهرهای فتحشده را به پایتخت خود میفرستاد تا از مهارت آنان برای ساختن و آراستن شهر استفاده کند. بنابراین، علاقهٔ او به شهرسازی به معنای پرهیز از ویرانگری نبود؛ این دو رفتار در کنار هم وجود داشتند.
حالا معنای آن تعبیر طنزآمیز دربارهٔ ویرانکردن دنیا برای آبادکردن یک شهر روشنتر میشود: این تعبیر، تضاد میان آسیبزدن به شهرهای دیگر و توجه به آبادانی سمرقند را برجسته میکند. پس نباید از زیبایی پایتخت یک فرمانروا نتیجه بگیریم که رفتار او با همهٔ شهرها نیز سازنده بوده است.
کتاب درسی، صفحهٔ ۱۲۹
مثال حلشده
کسی میگوید: «بازگشت رونق به شهرها در دورهٔ ایلخانی فقط به دلیل مسلمانشدن مغولها بود.» چگونه با شواهد درس نشان میدهیم که این توضیح کافی نیست؟
ابتدا به واژهٔ «فقط» دقت میکنیم؛ این ادعا همهٔ علتهای دیگر را کنار میگذارد.
درس میگوید دیوانسالاران و فرهیختگان ایرانی برای مهار رفتار غیرمدنی مغولها تلاش کردند و شهرنشینی بهتدریج رونق گرفت.
مسلمانشدن مغولها و اصلاحات غازان برای بازسازی ویرانیها، این روند را سریعتر کرد؛ پس تغییر دین تنها عامل نبود.
رشد نسبی تجارت و دیگر فعالیتهای اقتصادی نیز به احیای شهرنشینی کمک کرد؛ در نتیجه باید مجموعهای از علتها را در نظر گرفت.
جواب: احیای شهرنشینی حاصل همکاری چند عامل بود: تلاش دیوانسالاران و فرهیختگان ایرانی، مسلمانشدن مغولها، اصلاحات غازان و رشد نسبی فعالیتهای اقتصادی؛ بنابراین آن را نمیتوان فقط نتیجهٔ تغییر دین فرمانروایان دانست.
نکات مهم
تیمور پس از تسلط بر ماوراءالنهر، ایران را با لشکرکشیهای خونین تصرف کرد؛ پس از شاهرخ، کشمکش شاهزادگان و قدرتگیری رقیبان به محدودشدن و سرانجام پایان حکومت تیموریان انجامید.
ویرانی شهرها، کشتهشدن یا مهاجرت ساکنان و دوری مغولها از زندگی شهری، شهرنشینی را تضعیف کرد؛ تلاش ایرانیان، مسلمانشدن مغولها، اصلاحات غازان و رونق نسبی اقتصاد به احیای آن کمک کرد.
در عصر تیموری شهرنشینی مانند آغاز دورهٔ مغول دچار زوال نشد، اما علاقهٔ تیمور به آبادانی سمرقند با ویرانگری لشکرکشیهای او همراه بود.
درس ۱۹ · صفحهٔ ۱۲۹ تا ۱۳۲ · حدود ۱۵ دقیقه · تولید هوش مصنوعی
ب) نظام اجتماعی و حقوقی
در این درس یاد میگیری … روند دگرگونی شهرنشینی، جایگاه گروههای اجتماعی و مبانی قانون و قضاوت در ایرانِ عصر مغول و تیموری را توضیح بدهی.
پیش از شروع
چطور ممکن است فرمانروایی شهرهای زیادی را ویران کند، اما همزمان به آباد کردن یک شهر علاقهٔ فراوان داشته باشد؟
تیمور چنین رفتاری داشت: با لشکرکشی به شهرها آسیب میزد، اما هنرمندان و صنعتگران آنها را به سمرقند میفرستاد تا پایتختش را آباد کنند. پس علاقهٔ یک فرمانروا به شهرسازی، لزوماً به معنای حفظ و آبادانی همهٔ شهرها نبود.
شهرها؛ از ویرانی تا رونق
شهرها؛ از ویرانی تا رونق
اگر ساختمانهای یک شهر دوباره ساخته شوند، آیا زندگی شهری هم فوراً به حالت قبل برمیگردد؟ برای رونق شهر، علاوه بر ساختمان، امنیت، جمعیت و فعالیت اقتصادی هم لازم است.
با هجوم مغول، بسیاری از شهرهای آباد، بهویژه در خراسان و ماوراءالنهر، ویران شدند. عدهٔ زیادی از مردم کشته شدند یا مهاجرت کردند. اما مشکل فقط ویرانی نبود: یاسا، مجموعهٔ قوانین چنگیزخان، مغولها را به دوری از شهرنشینی تشویق میکرد. مهاجران بیابانگرد نیز با قواعد زندگی یکجانشینی سازگار نبودند و زندگی را برای ساکنان دشوار میکردند.
پس چه چیزی تغییر کرد؟ با استقرار حکومت ایلخانی، دیوانسالاران و فرهیختگان ایرانی برای مهار رفتارهای آسیبزای مغولها کوشیدند. مسلمان شدن مغولها و اصلاحات غازان برای بازسازی ویرانیها، این روند را سرعت داد. شهرها و شهرکهایی مانند سلطانیه و ربع رشیدی ساخته شدند و گسترش تجارت نیز به بازگشت رونق کمک کرد.
مثل بازاری که پس از بازسازی، تنها با بازگشت فروشندگان و خریداران دوباره جان میگیرد، احیای شهرنشینی هم به بازسازی و هم به تغییر شرایط زندگی نیاز داشت.
کتاب درسی، صفحهٔ ۱۲۹
شهرسازی در عصر تیموری
شهرسازی در عصر تیموری
چطور یک فرمانروا میتوانست هم شهرها را ویران کند و هم به شهرسازی علاقه داشته باشد؟ تیمور چنین رفتاری داشت: با وجود لشکرکشیها و کشتارهای فراوان، برای زیبایی و آبادانی سمرقند، پایتخت خود، تلاش میکرد. او هنرمندان و صنعتگران شهرهای فتحشده را به سمرقند میفرستاد تا از مهارتشان در ساختن و آراستن آن استفاده کند. پس آبادانی پایتخت او به معنای آباد ماندن همهٔ شهرها نبود.
جانشینان تیمور مسیر دیگری در پیش گرفتند. آنان سیاست جنگ و کشورگشایی او را کنار گذاشتند و بیشتر به آبادانی و پشتیبانی از دانش، فرهنگ و هنر توجه کردند. در نتیجه، شهرهایی مانند هرات، شیراز، مشهد و یزد رونق چشمگیری یافتند. مجموعهٔ امیرچخماق یزد از یادگارهای همین دوره است.
برای فهم تفاوت، تصور کن همهٔ امکانات فقط صرف زیباسازی یک محله شود؛ این با رسیدگی به چند محله فرق دارد. تفاوت اصلی اینجا هم میان تمرکز تیمور بر پایتخت و رونق شهرهای بیشتر در روزگار جانشینانش است.
کتاب درسی، صفحهٔ ۱۳۰
جمعیت و جایگاه گروهها
جمعیت و جایگاه گروهها
اگر پس از یک رویداد، عدهای از ساکنان یک منطقه بروند و گروههای تازهای وارد شوند، ترکیب جمعیت آن تغییر میکند. هجوم مغول هم چنین اثری داشت: کشتار و مهاجرت، جمعیت را کاهش داد و ورود گروههای مغول و غیرمغول، بافت قومی ایران را دگرگون کرد. آسیبهای هجوم، موقعیت گروههایی مانند مالکان، عالمان، بازرگانان و دیوانسالاران را نیز تضعیف کرد.
اما تغییر جمعیت به معنای از میان رفتن تقسیمبندی اجتماعی نبود. جامعه همچنان دو دستهٔ کلیِ فرادست و فرودست داشت. همچنین، مردم بر پایهٔ شیوهٔ زندگی و تأمین معاش، در جامعههای عشیرهای، روستایی و شهری زندگی میکردند؛ این تقسیمبندی با فرادست و فرودست بودن تفاوت داشت.
در آغاز، رؤسای قبایل و فرماندهان سپاه، اشراف نظامیِ پرقدرت بودند. با مسلمان شدن مغولها و حمایت ایلخانان، بزرگان ایرانی، از جمله دیوانسالاران، عالمان و مشایخ صوفی، بهتدریج نفوذ خود را بازیافتند و برای مهار خودسری اشراف مغول کوشیدند. بازرگانان، صنعتگران و هنرمندان نیز مورد احترام قرار گرفتند.
کتاب درسی، صفحهٔ ۱۳۰
خاتونها و نفوذ اجتماعی
خاتونها و نفوذ اجتماعی
اگر نام کسی بر یک مسجد یا مدرسه مانده باشد، دربارهٔ نقش او در جامعه چه میتوان فهمید؟ گاهی این بناها نشانهٔ دسترسی او به ثروت و توان پشتیبانی از فعالیتهای فرهنگیاند.
در دورهٔ مغول و تیموری، نفوذ سیاسی و اقتصادی زنان افزایش یافت و خاتونها در کنار خانها جایگاهی مهم در میان فرادستان پیدا کردند. دقت کن: این موضوع به معنای یکسان شدن موقعیت همهٔ زنان جامعه نبود؛ اینجا دربارهٔ جایگاه خاتونهای صاحبنفوذ صحبت میکنیم.
گوهرشاد، همسر شاهرخ تیموری، نمونهای روشن است. او با حمایت از شاعران، دانشمندان، هنرمندان و معماران به شکوفایی فرهنگ و هنر کمک کرد. ساخت مسجد گوهرشاد در کنار حرم امام رضا و بناهایی مانند مدرسه و خانقاه در هرات نیز از کارهای او بود.
پس نقش گوهرشاد تنها داشتن نسبت خانوادگی با فرمانروا نبود؛ او از امکانات و نفوذ خود برای حمایت فرهنگی و آبادانی استفاده میکرد.
کتاب درسی، صفحهٔ ۱۳۱
قانون و داوری
قانون و داوری
اگر دو نفر بر سر حقوحقوقشان اختلاف پیدا میکردند، داوری بر چه اساسی انجام میشد؟ در ایران دوران اسلامی، قوانین دو سرچشمه داشتند: شریعت اسلام، یعنی احکام دینی، و عُرف، یعنی رسمها و قواعد پذیرفتهشده در جامعه. محاکم شرع، مظالم و حِسبه بر پایهٔ قوانین دینی و عرفی قضاوت میکردند.
مغولها پیش از مسلمان شدن، مجموعهقوانین خودشان، یعنی یاسا را داشتند. اختلافهای حقوقی آنان در دادگاه یَرغو و زیر نظر یَرغوچی رسیدگی میشد. برای بهخاطر سپردن، این سه را جدا کن: یاسا نام قانون، یرغو نام دادگاه و یرغوچی مسئول داوری بود.
با مسلمان شدن مغولها، یاسا و سنتهای مغولی کمرنگ شدند، اما یکباره از بین نرفتند؛ برخی بهویژه در امور سیاسی و لشکری تا دورهٔ تیموری ادامه یافتند. تیمور هم مجموعهقوانینی به نام تزوکات پدید آورد. بااینحال، در سراسر دورهٔ تیموری، پایهٔ زندگی اجتماعی و داوری حقوقی ایرانیان همچنان شریعت و عرف بود.
کتاب درسی، صفحهٔ ۱۳۱
مثال حلشده
دانشآموزی میگوید: «چون هجوم مغول شهرها را ویران و بزرگان ایرانی را ضعیف کرد، پس شهرنشینی و نفوذ بزرگان ایرانی تا پایان دورهٔ تیموری پیوسته کاهش یافت.» آیا این نتیجهگیری درست است؟
نخست، زمان رویدادها را جدا میکنیم: پیامدهای آغاز هجوم مغول لزوماً وضعیت همهٔ دورهٔ مغول و تیموری را نشان نمیدهد.
دربارهٔ شهرها، تلاش دیوانسالاران ایرانی، مسلمان شدن مغولها و اصلاحات غازان به رونق دوبارهٔ شهرنشینی کمک کرد؛ جانشینان تیمور نیز به آبادانی شهرها توجه کردند.
دربارهٔ گروههای اجتماعی، بزرگان ایرانی مانند دیوانسالاران و عالمان بهتدریج حمایت ایلخانان را به دست آوردند و موقعیت خود را بازیافتند.
پس ادعای کاهش پیوسته درست نیست؛ برای داوری تاریخی باید تغییر وضعیت در طول زمان را در نظر بگیریم.
جواب: نه؛ ویرانیهای آغاز هجوم مغول واقعیت داشت، اما وضعیت در سراسر این دوره ثابت نماند و بعدها شهرنشینی و نفوذ برخی گروههای ایرانی دوباره تقویت شد.
نکات مهم
شهرنشینی پس از آسیبهای هجوم مغول، با تلاش ایرانیان و اصلاحات ایلخانی احیا شد و در دورهٔ جانشینان تیمور شکوفایی بیشتری یافت.
هجوم مغول ترکیب جمعیت و جایگاه گروهها را تغییر داد، اما تقسیم فرادست و فرودست باقی ماند و بزرگان ایرانی و خاتونها نفوذ بیشتری یافتند.
با مسلمان شدن مغولها نفوذ یاسا کاهش یافت و با وجود تداوم برخی سنتهای مغولی، شریعت و عرف مبنای زندگی اجتماعی و داوری حقوقی ایرانیان بود.
درس ۲۰ · صفحهٔ ۱۳۲ تا ۱۳۴ · حدود ۱۵ دقیقه · تولید هوش مصنوعی
پ) وضعیت اقتصادی
در این درس یاد میگیری چرا کشاورزی و تجارت ایران در عصر مغول و تیموری سرنوشت متفاوتی داشتند، کشاورزی چگونه بهبود یافت و گزارش هرمز چه شواهدی از رونق تجارت به دست میدهد.
پیش از شروع
چطور ممکن است در روزگار مغول و تیمور، کشاورزی ایران آسیب ببیند، اما تجارت و زندگی بازرگانان رونق بیشتری داشته باشد؟
همهٔ بخشهای اقتصاد به یک شکل از رویدادها تأثیر نمیگیرند: هجوم مغولان به زمینهای کشاورزی و شبکههای آبیاری آسیب زد، اما یکپارچه شدن سرزمینهای وسیع، زمینهٔ گسترش تجارت را فراهم کرد. البته بعدها با نقشآفرینی دیوانسالاران ایرانی و انجام اصلاحات، وضعیت کشاورزی هم بهتر شد.
کشاورزی زیر فشار هجوم
کشاورزی زیر فشار هجوم
اگر یک مزرعه زمین حاصلخیز داشته باشد، اما آب به آن نرسد، چه اتفاقی برای محصولش میافتد؟ این پرسش کمک میکند اثر هجوم مغولان را بهتر بفهمیم.
اقتصاد ایران در دوران اسلامی، مانند دوران باستان، بیشتر بر کشاورزی و تجارت تکیه داشت. هجوم مغولان و ورود گروههای بیابانگرد، هم به فعالیتهای کشاورزی آسیب زد و هم نظام آبیاری را مختل کرد. در نتیجه، محصول کمتر شد و درآمد کشاورزی کاهش یافت. ماوراءالنهر و خراسان، با اینکه از مناطق حاصلخیز و آباد بودند، خسارتهای بسیار سنگینی دیدند.
مشکل فقط ویرانی نبود؛ مغولان با زندگی یکجانشینی و کار کشاورزی آشنایی کافی نداشتند. زیادهخواهی مأموران و مالیاتهای طاقتفرسا نیز فشار بر کشاورزان را بیشتر میکرد.
پس برای فهم این آسیب، یک زنجیره را به خاطر بسپار: هجوم و آسیب به کشاورزی و آبیاری ← کاهش تولید ← کاهش درآمد کشاورزی.
کتاب درسی، صفحهٔ ۱۳۲
راههای بهبود کشاورزی
راههای بهبود کشاورزی
آیا کشاورزی ایران پس از آسیبهای هجوم مغول، همیشه در همان وضعیت ماند؟ نه؛ با گذشت زمان، پذیرش اسلام و تأثیرپذیری مغولان از فرهنگ ایرانی، همراه با فعالتر شدن دیوانسالاران ایرانی در ادارهٔ حکومت، زمینهٔ بهبود را فراهم کرد. دیوانسالاران ایرانی با شیوههای ادارهٔ کشور آشنا بودند و به ساماندادن امور کمک کردند.
در این شرایط، غازانخان اصلاحاتی انجام داد که بخش مهمی از آن به کشاورزی مربوط بود:
اصلاح قوانین مالیاتی برای ساماندادن به دریافت مالیات؛
بازسازی قناتها و شبکههای آبیاری برای رساندن آب به زمینها؛
اصلاح نظام زمینداری برای ساماندادن به امور زمینهای کشاورزی.
برای درک اهمیت این کارها، مزرعهای را تصور کن که مسیر آبش خراب شده است. حتی اگر کشاورز آمادهٔ کار باشد، بدون آب نمیتواند محصول مناسبی برداشت کند. بازسازی مسیر آب، در کنار سامانیافتن مالیات و امور زمین، به بهتر شدن شرایط کشاورزی کمک میکرد. پس بهبود کشاورزی نتیجهٔ یک اقدامِ تنها نبود؛ چند اصلاح در کنار هم اثر داشتند.
کتاب درسی، صفحهٔ ۱۳۲
رونق راههای تجاری
رونق راههای تجاری
آیا آسیب دیدن کشاورزی یعنی همهٔ بخشهای اقتصاد به یک اندازه آسیب دیده بودند؟ نه؛ تجارت و اقتصاد شهری در عصر مغول و تیموری، در مقایسه با کشاورزی وضعیت بهتری داشتند.
کشورگشاییهای چنگیز و تیمور، سرزمینهای گستردهای از آسیا را از نظر سیاسی یکپارچه کرد. این یکپارچگی، زمینهٔ گسترش دادوستد میان سرزمینها را فراهم آورد. برای تصور موضوع، فروشندهای را در نظر بگیر که بتواند کالای خود را در شبکهای گستردهتر از بازارها عرضه کند؛ فرصتهای بیشتری برای معامله خواهد داشت.
کاروانها در جادهٔ ابریشم رفتوآمد میکردند و تجارت دریایی نیز پررونق بود. راههای دریایی از بندرها و جزیرههای ایرانی در خلیجفارس و دریای مکران، یعنی دریای عمان، به هند و چین میرسیدند.
پس هنگام مقایسه، باید میان بخشهای اقتصاد تفاوت بگذاریم: در همین روزگار، بازاریان و صنعتگران نسبت به مردم غیرشهری زندگی بهتری داشتند؛ نه اینکه همهٔ مردم به یک اندازه از رونق اقتصادی برخوردار باشند.
کتاب درسی، صفحهٔ ۱۳۲
هرمز؛ شاهدی بر تجارت گسترده
هرمز؛ شاهدی بر تجارت گسترده
تصور کن در بندری قدم میزنی که بازرگانانی از چین، مصر، هند و سرزمینهای دیگر کالاهایشان را عرضه میکنند. گزارش تاریخی صفحهٔ ۱۳۳، هرمز را چنین محل پررفتوآمدی معرفی میکند. این گزارش، شاهدی برای گستردگی ارتباطات تجاری ایران در عصر تیموری است، نه فقط توصیف یک بندر زیبا.
از گزارش میفهمیم که کالاهای متنوع از راه دریا به هرمز میرسید و بازرگانان هم با پول خریدوفروش میکردند و هم کالا را با کالا مبادله میکردند. حضور پیروان دینهای گوناگون نیز نشان میدهد که دادوستد به یک گروه محدود نبود.
نویسنده تأکید میکند که با مردم عادلانه رفتار میشد؛ به همین دلیل، هرمز را «دارالامان» مینامیدند. مثل بازاری که مشتری به انصاف فروشندگانش اعتماد دارد، چنین اعتباری میتوانست بازرگانان را به آمدن و معاملهکردن تشویق کند. پس برای شناخت رونق هرمز، هم گستردگی رفتوآمدها مهم است و هم اعتماد و رفتار عادلانه.
کتاب درسی، صفحهٔ ۱۳۳
مثال حلشده
دانشآموزی میگوید: «چون هرمز بندری پررونق بود، پس کشاورزان و بازرگانان در سراسر عصر مغول و تیموری به یک اندازه وضع خوبی داشتند.» آیا شواهد درس این نتیجه را تأیید میکند؟
ابتدا مشخص میکنیم گزارش هرمز دربارهٔ چه چیزی است: رفتوآمد بازرگانان و مبادلهٔ کالا در یک بندر تجاری.
سپس شواهد کشاورزی را جداگانه بررسی میکنیم: هجوم مغولان به کشاورزی و آبیاری آسیب زد و تولید و درآمد را کاهش داد.
روند بعدی را در نظر میگیریم: اصلاحات غازانخان به بهبود کشاورزی کمک کرد؛ بنابراین وضعیت آن در تمام دوره ثابت نبود.
نتیجه میگیریم که از رونق یک بندر نمیتوان رفاه یکسان کشاورزان و بازرگانان را در همهٔ مناطق و سراسر این دوره برداشت کرد.
جواب: خیر؛ رونق هرمز نشانهٔ گستردگی تجارت است، نه نشانهٔ رونق یکسان همهٔ بخشهای اقتصاد. کشاورزی از هجوم مغولان آسیب جدی دید و بعدها با اصلاحات بهبود یافت، در حالی که تجارت از یکپارچگی سیاسی سرزمینها بهره برد.
نکات مهم
هجوم مغولان با آسیب به کشاورزی و شبکههای آبیاری و فشار بر کشاورزان، تولید و درآمد کشاورزی را کاهش داد.
افزایش نقش دیوانسالاران ایرانی و اصلاحات غازانخان در مالیات، آبیاری و زمینداری به بهبود کشاورزی کمک کرد.
یکپارچگی سیاسی سرزمینهای وسیع زمینهٔ رونق تجارت زمینی و دریایی را فراهم کرد و گزارش هرمز شاهدی بر گستردگی این دادوستد است.
درس ۲۱ · صفحهٔ ۱۳۴ تا ۱۳۵ · حدود ۱۴ دقیقه · تولید هوش مصنوعی
۲ــ پول و مالیات
در این درس یاد میگیری آشفتگی و اصلاح نسبی مالیاتها و تغییرات پولی عصر مغول را توضیح دهی و نقش مدارای دینی و بزرگان ایرانی را در اسلامپذیری مغولان، در کنار تداوم زندگی فرهنگی ایران، بشناسی.
پیش از شروع
چطور ممکن است فرمانروایانی که ورودشان با ویرانی همراه بود، بعدها به اسلام گرایش پیدا کنند و در دوران حکومتشان زندگی فرهنگی ایران ادامه یابد؟
جامعۀ ایران در برابر آسیبهای حملۀ مغول از حرکت بازنماند. دیوانسالاران، عالمان و مشایخ صوفی از فرصت مدارا با دینهای گوناگون استفاده کردند و در مسلمان شدن فرمانروایان مغول نقش داشتند؛ در همین دوره، امور مالی و پولی نیز تا اندازهای سامان گرفت.
چرا مالیاتها آشفته شد؟
چرا مالیاتها آشفته شد؟
تصور کن برای استفاده از یک خدمت، مبلغ مشخصی پرداخت کردهای؛ اما هر بار فرد دیگری میآید و با عنوان تازهای از تو پول میخواهد. وقتی قاعدۀ روشنی رعایت نشود، پرداختها پیشبینیناپذیر میشوند.
پیش از مغولان، حکومتهای ایران شیوههای مالیاتیِ برگرفته از سنتهای ایرانی و اسلامی را پذیرفته بودند. اما در آغاز حکومت مغول، این نظم به هم خورد. چرا؟
اشراف نظامی مغول به بینظمی و زیادهخواهی گرایش داشتند.
حاکمان مغول به قوانین اسلامی توجه نمیکردند.
آنان با سنتهای ایرانی بیگانه بودند.
کنار هم قرار گرفتن این عوامل باعث شد مالیاتهای گوناگونی، با دهها عنوان، رواج پیدا کند. پس مسئله فقط زیاد شدن مبلغ مالیات نبود؛ شیوه و نظم مالیاتگیری هم آشفته شده بود. برای توضیح این وضعیت، باید هم خواستههای صاحبان قدرت را ببینیم و هم بیاعتنایی یا ناآشنایی آنان با قواعد پیشین را.
کتاب درسی، صفحهٔ ۱۳۴
اصلاح مالیات، نه پایان بینظمی
اصلاح مالیات، نه پایان بینظمی
آیا مسلمان شدن مغولها باعث شد تمام آشفتگیهای مالیاتی برطرف شود؟ نه؛ نکتهٔ مهم، تفاوت میان اصلاح نسبی و رفع کامل بینظمی است. پس از مسلمان شدن مغولها، نظام مالیاتی تا اندازهای اصلاح شد، اما بخشی از بینظمیهای گذشته همچنان باقی ماند.
برای درک این تفاوت، به مرتب کردن یک اتاق فکر کن: اگر بخشی از وسایل را سر جای خود بگذاری، اتاق مرتبتر شده است؛ ولی نمیتوان گفت دیگر هیچ بینظمیای ندارد!
در ادامه، گرفتن خراج از کشاورزان دوباره اهمیت بیشتری پیدا کرد. خراج در اینجا به مالیاتی مربوط است که از کشاورزان گرفته میشد. سه گونهٔ مالیات کشاورزی، بازرگانی و دامی نیز تا پایان دورهٔ تیموریان ادامه یافت.
پس دو نکته را جدا نگه دار: نظام مالیاتی تا حدی اصلاح شد؛ اما نه همهٔ بینظمیها از میان رفت و نه گرفتن مالیات متوقف شد.
کتاب درسی، صفحهٔ ۱۳۴
از سکه تا چاو
از سکه تا چاو
تصور کن بازرگانی هستی که کالاهایش را در چند شهر میفروشد؛ اگر پولهای رایج نظم بیشتری داشته باشند، دادوستد برایت آسانتر میشود. در عصر مسلمانشدن مغولها هم گسترش تجارت با منظمتر شدن نظام پولی همراه شد؛ البته این نظم کامل نبود و وزن و عیار سکهها همچنان تغییر میکرد.
در این دوره، سکههای نقره را هم «درهم» و هم «دینار» مینامیدند و اصطلاح «تومان» نیز در نظام پولی به کار رفت. پس نباید معنای این نامها را دقیقاً با کاربرد امروزی آنها یکی بدانیم.
اما پول فقط سکه نبود! پول کاغذی پیشتر در چین رواج داشت. در ایران نیز در زمان ایلخان گیخاتو، برای نخستین بار پول کاغذی با نام چاو به گردش درآمد، ولی رواج آن کوتاهمدت بود. بنابراین، پیدایش چاو را نباید به معنای کنار رفتن همیشگی سکهها بدانیم.
کتاب درسی، صفحهٔ ۱۳۴
فرهنگی که ادامه یافت
فرهنگی که ادامه یافت
آیا ویرانی شهرها یعنی پایان فرهنگ یک جامعه؟ آغاز فرمانروایی مغولان و تیموریان با جنگ و کشتار همراه بود و به زندگی مردم، اقتصاد و فرهنگ ایران آسیب شدیدی زد. اما آسیب دیدن فرهنگ با از میان رفتن آن یکی نیست.
فرهنگ فقط در ساختمانها و شهرها جای ندارد؛ دانش، اندیشه و مهارتهای هنری را انسانها هم با خود نگه میدارند و منتقل میکنند. برای نزدیک شدن به موضوع، مدرسهای را تصور کن که ساختمانش آسیب دیده است: این اتفاق آموزش را دشوار میکند، اما لزوماً دانستههای معلمان و شاگردان را از بین نمیبرد.
جامعۀ ایرانی نیز توانست از دل آشفتگیهای سیاسی و نظامی، زندگی فکری، فرهنگی و هنری خود را ادامه دهد. پس باید هر دو سوی ماجرا را ببینیم: نه ویرانیهای آغاز این دوران را نادیده بگیریم و نه تصور کنیم که پس از آن، فعالیت فرهنگی ایران کاملاً متوقف شد.
کتاب درسی، صفحهٔ ۱۳۵
مدارای دینی و اسلامپذیری
مدارای دینی و اسلامپذیری
مغولان در آغاز مسلمان نبودند؛ از آیین شمنی پیروی میکردند که روحانیانش «شَمَن» نام داشتند. در این آیین، پرستش جلوههای طبیعت رواج داشت و در کنار آن، به خدای بزرگ نیز اعتقاد داشتند.
اما مغولان در برابر دینهای دیگر تعصب چندانی نشان نمیدادند. این مدارای دینی بیشتر از شرایط زندگی آنان سرچشمه میگرفت، نه از آگاهی و شناخت عمیق نسبت به دینهای مختلف. در نتیجه، پیروان ادیان گوناگون میتوانستند در میان آنان باورهای خود را تبلیغ کنند.
برای فهم این رابطه، به گفتوگویی فکر کن که در آن افراد اجازۀ بیان نظرشان را دارند؛ چنین فضایی فرصت آشنایی با دیدگاههای تازه را فراهم میکند، هرچند پذیرش آنها حتمی نیست.
دیوانسالاران، عالمان و مشایخ صوفی ایرانی از همین فرصت برای دعوت ایلخانان و امیران مغول به اسلام استفاده کردند. پس مدارای دینی «زمینه» را فراهم کرد و بزرگان ایرانی در این زمینه نقش فعالی داشتند.
کتاب درسی، صفحهٔ ۱۳۵
مثال حلشده
دانشآموزی میگوید: «چون مالیاتها اصلاح شد و پول کاغذی هم رواج یافت، پس در عصر مغول نظم اقتصادی کامل و پایداری برقرار شد.» با استفاده از شواهد درس، استدلال او را بررسی کن.
ابتدا ادعا را مشخص میکنیم: او از دو تغییر اقتصادی، نتیجۀ «نظم کامل و پایدار» گرفته است.
شاهد مالیاتی را میسنجیم: پس از مسلمان شدن مغولان، اصلاحاتی انجام شد، اما بخشی از بینظمیها ادامه داشت؛ پس نظم کامل برقرار نشد.
شاهد پولی را میسنجیم: رواج چاو در زمان گیخاتو کوتاهمدت بود و وزن و عیار سکهها نیز ثبات کامل نداشت؛ پس نمیتوان از پایداری کامل سخن گفت.
نتیجه میگیریم که برای داوری تاریخی باید هم تغییرات را دید و هم محدودیتهای آنها را، نه اینکه یک نشانه را به سراسر یک دوره تعمیم داد.
جواب: خیر؛ این دو شاهد از تغییرات تدریجی و محدود خبر میدهند، نه نظمی کامل و همیشگی؛ همانطور که ویرانیهای آغازین نیز به معنای توقف کامل فرهنگ ایران نبود.
نکات مهم
زیادهخواهی و بینظمی اشراف نظامی مغول و بیگانگی با سنتهای ایرانی و قوانین اسلامی، مالیاتها را آشفته کرد؛ اصلاحات پس از اسلامپذیری نیز کامل نبود.
گسترش تجارت با منظمتر شدن نظام پولی همراه شد و چاو در روزگار گیخاتو برای مدتی کوتاه در ایران رواج یافت.
زندگی فکری و هنری ایران با وجود ویرانیهای آغازین ادامه یافت و بزرگان ایرانی از مدارای دینی مغولان برای گسترش اسلام در میان آنان بهره بردند.
درس ۲۲ · صفحهٔ ۱۳۵ تا ۱۳۸ · حدود ۱۵ دقیقه · تولید هوش مصنوعی
دین و اعتقادات
در این درس یاد میگیری زمینهها و پیامدهای اسلامپذیری مغولان را توضیح بدهی و رابطۀ گسترش تصوف با افزایش قدرت اجتماعی، اقتصادی و سیاسی طریقتهای صوفیانه را تحلیل کنی.
پیش از شروع
چگونه مغولانی که با جنگ و ویرانی وارد ایران شدند، به فرمانروایانی مسلمان تبدیل شدند و چرا برخی مشایخ صوفی بعدها به فکر گرفتن قدرت افتادند؟
کمتعصبی دینی مغولان فرصتی فراهم کرد تا بزرگان ایرانی و گروههای مختلف مسلمان، آنان را به اسلام دعوت کنند؛ این تغییر دین بر حکومت و رابطۀ آن با مردم اثر گذاشت. از سوی دیگر، رویآوردن مردم به تصوف و افزایش پیروان و دارایی خانقاهها، قدرت بعضی طریقتها را چنان افزایش داد که وارد رقابت سیاسی شدند.
فرصت دعوت به اسلام
فرصت دعوت به اسلام
مغولان چگونه با اسلام آشنا شدند؟ برای پاسخ، باید به رفتار دینی آنان نگاه کنیم. آنان در آغاز پیرو آیین شَمَنی بودند؛ آیینی که شَمَنها، یعنی روحانیان آن، ادارهاش میکردند و پرستش جلوههای طبیعت در آن جای داشت.
مغولان در مسائل دینی تعصب چندانی نداشتند و معمولاً با پیروان دینهای دیگر مدارا میکردند. این تسامح و تساهل دینی بیشتر از شرایط زندگی آنان برمیآمد، نه از آگاهی و شناخت عمیق دینهای مختلف. پس کمتعصبی آنان را نباید با مسلمانبودنشان یکی دانست.
برای فهم این رابطه، جمعی را تصور کن که در آن به افراد با دیدگاههای متفاوت فرصت صحبت داده میشود؛ در چنین فضایی، آشنایی با باورهای دیگر آسانتر است. مدارای مغولان هم فرصت تبلیغ را برای پیروان ادیان گوناگون فراهم کرد. دیوانسالاران، عالمان و مشایخ صوفی ایرانی از این فرصت برای دعوت ایلخانان و امیران مغول به اسلام استفاده کردند.
کتاب درسی، صفحهٔ ۱۳۵
تغییر دین، تغییر حکومت
تغییر دین، تغییر حکومت
آیا مسلمانشدن یک فرمانروا فقط اعتقاد شخصی او را تغییر میدهد؟ در حکومت ایلخانان، این دگرگونی بر شیوۀ ادارۀ کشور و رابطۀ مردم با حکومت هم اثر گذاشت.
پس از هجوم مغول، اهل تسنن، شیعیان و صوفیان اختلافها و رقابتهای پیشین را کنار گذاشتند و برای مسلمانشدن مغولان همکاری کردند. با اسلامآوردن مغولان، دین حکومت با دین مردم هماهنگتر شد و شریعت اسلامی بر یاسای چنگیزی، یعنی قوانین و مقررات منسوب به چنگیزخان، برتری یافت. در نتیجه، حکومت ایلخانی هویتی ایرانیـاسلامی پیدا کرد و مردم کمتر با آن احساس بیگانگی کردند.
از سوی دیگر، نفوذ ایرانیان در دربار و ادارۀ کشور افزایش یافت و فرصت بیشتری برای بازسازی و اصلاح امور فراهم شد. برای درک این رابطه، گروهی را تصور کن که مدیر تازهاش با قواعد و ارزشهای اعضا همراه میشود؛ این همراهی میتواند راه همکاری را بازتر کند. البته اسلامآوردن مغولان به معنای پایان فوری همۀ مشکلات نبود؛ زمینۀ اصلاحات را فراهم کرد.
کتاب درسی، صفحهٔ ۱۳۶
گسترش تشیع و همزیستی مذهبی
گسترش تشیع و همزیستی مذهبی
آیا مذهب فرمانروا همیشه تعیین میکند که پیروان مذاهب دیگر چقدر آزادی داشته باشند؟ برای شناخت این دوره، باید مذهب حاکمان را از شیوۀ برخورد آنان با دیگران جدا کنیم.
در دورۀ ایلخانان، کوششهای علمی و فرهنگی خواجه نصیرالدین طوسی به گسترش تشیع کمک کرد. نفوذ تشیع چنان افزایش یافت که اُلجایتو، جانشین غازان، نیز شیعه شد.
در دورۀ بعد، تیمور و جانشینانش مسلمان و فرمانروایان تیموری پیرو مذهب تسنن بودند؛ بااینحال، شیعیان و صوفیان میتوانستند آزادانه فعالیت کنند. در این دوره، مدرسهها، مسجدها و خانقاههای بسیاری نیز ساخته شد.
برای مقایسه، در یک جمع ممکن است افراد دیدگاههای متفاوتی داشته باشند، اما این تفاوت مانع همکاری و احترام متقابل نشود. در اینجا هم سنیبودن حکومت به معنای محدودکردن شیعیان و صوفیان نبود. همزیستی پیروان مذاهب اسلامی و معتقدان به دینهای دیگر، از ویژگیهای برجستۀ عصر مغول و تیموری بود.
کتاب درسی، صفحهٔ ۱۳۷
خانقاه؛ پناه روزگار آشوب
خانقاه؛ پناه روزگار آشوب
وقتی زندگی پر از ترس و نگرانی میشود، آدمها کجا به دنبال آرامش میگردند؟ شاید خودت هم هنگام نگرانی، بیشتر به یک جمع صمیمی یا محیطی آرام پناه ببری. برای فهم گسترش تصوف پس از هجوم مغول، باید به حالوهوای مردم آن روزگار توجه کنیم.
جنگ و ویرانی، فقط خانهها و شهرها را آسیبزده نکرد؛ احساس امنیت و امید مردم را هم کاهش داد. در چنین شرایطی، بسیاری به تصوف و خانقاهها روی آوردند. خانقاه محل گردآمدن و فعالیت صوفیان بود و برای این مردم میتوانست پناهی معنوی در روزگار آشوب باشد.
این رویآوردن، به رشد طریقتهای صوفیانه، یعنی گروههایی با راهوروش و رهبران مشخص در تصوف، کمک کرد. در عصر ایلخانان و تیموریان، طریقتهایی مانند صفویه، نعمتاللهیه و نقشبندیه پدید آمدند یا فعالیتشان گستردهتر شد. پس برای توضیح این گسترش، فقط نام طریقتها را حفظ نکن؛ رابطۀ میان آشفتگی زندگی مردم و جستوجوی پناه معنوی را به خاطر بسپار.
کتاب درسی، صفحهٔ ۱۳۷
از نفوذ اجتماعی تا رقابت سیاسی
از نفوذ اجتماعی تا رقابت سیاسی
اگر گروهی پیروان فراوان و منابع مالی زیادی داشته باشد، چه چیزی به نفوذش اضافه میشود؟ برای مشایخ صوفی، این دو پشتوانه راهِ اثرگذاری بیشتر بر جامعه و حتی ورود به سیاست را باز کرد.
با افزایش مریدان، رهبران طریقتها نفوذ اجتماعی بیشتری پیدا کردند و فرمانروایان و مقامهای حکومتی نیز به آنان احترام میگذاشتند. از سوی دیگر، مردم اموال و زمینهایی را نذر یا وقف خانقاهها میکردند؛ این داراییها، قدرت اقتصادی مشایخ را افزایش میداد. مثل انجمنی که هم هواداران بیشتری پیدا کند و هم امکانات بیشتری برای فعالیت داشته باشد، طریقتها نیز توان اثرگذاری بیشتری یافتند.
در قرن نهم هجری، دو تغییر بهتدریج رخ داد: صوفیان بیشتر به تشیع گرایش یافتند و برخی طریقتها، مانند صفویه، برای دستیابی به حکومت وارد رقابت سیاسی شدند. پس نباید تصور کنیم همۀ طریقتهای صوفیانه به دنبال حکومت بودند؛ این تحول فقط در برخی از آنها رخ داد.
کتاب درسی، صفحهٔ ۱۳۷
مثال حلشده
پژوهشگری میگوید: «قدرت مشایخ صوفی در عصر مغول و تیموری فقط معنوی بود و به جامعه، اقتصاد و سیاست ارتباطی نداشت.» با شواهد درس، آیا این برداشت پذیرفتنی است؟
ابتدا ادعا را جدا کن: واژۀ «فقط» یعنی پژوهشگر هرگونه قدرت اجتماعی، اقتصادی و سیاسی مشایخ را رد میکند.
شاهد اجتماعی را بررسی کن: افزایش شمار مریدان، نفوذ و جایگاه اجتماعی رهبران طریقتها را بالا برد.
شاهد اقتصادی را اضافه کن: نذر و وقف اموال و املاک برای خانقاهها، پشتوانۀ مالی مشایخ را تقویت کرد.
شاهد سیاسی را در نظر بگیر: در قرن نهم هجری، برخی طریقتها، مانند صفویه، برای کسب حکومت به رقابت برخاستند؛ پس ادعای پژوهشگر پذیرفتنی نیست.
جواب: خیر؛ نفوذ مشایخ فقط معنوی نبود: شمار فراوان مریدان به آنان قدرت اجتماعی و اموال وقفی به آنان توان اقتصادی میداد؛ برخی طریقتها نیز بعدها برای کسب قدرت سیاسی وارد رقابت شدند.
نکات مهم
مدارای دینی مغولان و کوشش مشترک بزرگان ایرانی و گروههای مسلمان، راه اسلامپذیری آنان را هموار کرد و این تحول به تقویت هویت ایرانیـاسلامی حکومت و فراهمشدن زمینۀ بازسازی کمک کرد.
تشیع در دورۀ ایلخانان گسترش یافت و در عصر تیموری نیز، با وجود سنیبودن فرمانروایان، شیعیان و صوفیان امکان فعالیت آزادانه داشتند.
آشفتگی پس از هجوم مغول به گسترش تصوف کمک کرد و افزایش مریدان و دارایی خانقاهها، همراه با گرایش بیشتر صوفیان به تشیع، زمینهساز ورود برخی طریقتها به رقابت سیاسی شد.
درس ۲۳ · صفحهٔ ۱۳۸ تا ۱۴۰ · حدود ۱۳ دقیقه · تولید هوش مصنوعی
هنر و معماری
در این درس یاد میگیری زمینههای رونق نگارگری و کتابآرایی در دورههای ایلخانی و تیموری را توضیح بدهی و نمونههای برجستهٔ آثار، هنرمندان و حامیان آنها را بشناسی.
پیش از شروع
چطور فتوحات ویرانگر مغول، در دورههای بعد به فراهم شدن زمینهٔ آفرینش شاهنامههای نفیس و مصور کمک کرد؟
فتوحات مغول باعث پیوند هنرمندان و سنتهای هنری سرزمینهای گوناگون شد. بعدها، شکلگیری مراکز فرهنگی و کتابخانهها و پشتیبانی فرمانروایان و بزرگان، زمینه را برای شکوفایی نگارگری و کتابآرایی در دورههای ایلخانی و تیموری فراهم کرد.
زمینههای شکوفایی هنر
زمینههای شکوفایی هنر
چطور پس از فتوحات ویرانگر مغول، زمینهٔ رونق هنر فراهم شد؟ نکته این است که ویرانی، خودش هنر نمیآفریند؛ باید ببینیم پس از فتحها چه ارتباطهایی شکل گرفت.
سرزمینهای زیر فرمان مغولها، از چین تا دریای مدیترانه، پیشینههای هنری پرباری داشتند. با قرار گرفتن این سرزمینها در قلمرویی گسترده، هنرمندان و سنتهای هنری آنها با یکدیگر پیوند یافتند. این ارتباط، فرصتی برای آشنایی با تجربهها و شیوههای متفاوت هنری فراهم کرد؛ شبیه وقتی که دانشآموزان با مهارتهای گوناگون برای ساختن یک نشریهٔ مدرسه همکاری میکنند.
در کنار این پیوندها، مراکز فرهنگی و هنری و کتابخانههای بزرگ در شهرهایی مانند مراغه، تبریز، شیراز، هرات و سمرقند شکل گرفتند. این مراکز نیز به رونق هنر در دورههای ایلخانی و تیموری کمک کردند. پس برای توضیح این شکوفایی، هم ارتباط میان سنتهای هنری مهم است و هم وجود مراکز پشتیبان فرهنگ و هنر.
کتاب درسی، صفحهٔ ۱۳۸
نگارگری در خدمت کتاب
نگارگری در خدمت کتاب
وقتی کتابی را باز میکنی، تصویرها چگونه به فهم نوشتهها کمک میکنند؟ در دورهٔ ایلخانان هم کتاب یکی از مهمترین جاهایی بود که هنر نقاشان در آن دیده میشد. نگارگری این دوره ترکیبی از سنتهای نقاشی ایرانی و چینی بود؛ یعنی هنرمندان از سنتهای هر دو سرزمین بهره میگرفتند.
کار نگارگران فقط تصویرسازی داستانها و شعرها نبود. آنها برای کتابهای تاریخی و همچنین کتابهای پزشکی، جانورشناسی و نجوم هم تصویر میساختند. پس نگارگری را نباید فقط هنری برای آراستن دیوارها یا تصویر کردن داستانهای ادبی بدانیم؛ این هنر در کتابهای گوناگون حضور داشت.
ایلخانان از تهیهٔ شاهنامههای مصور حمایت میکردند. یکی از نمونههای باقیمانده، «شاهنامهٔ بزرگ ایلخانی» است که به «دموت» شهرت دارد. دقت کن: دموت نام نقاش یا سفارشدهندهٔ شاهنامه نیست؛ نام فروشندهٔ این اثر در دورهای بسیار بعد است.
کتاب درسی، صفحهٔ ۱۳۸
شکوفایی کتابآرایی تیموری
شکوفایی کتابآرایی تیموری
اگر برای یک کار هنری، هم ابزار مناسب داشته باشی و هم کسی از کارت پشتیبانی کند، فرصت بیشتری برای بهتر انجام دادنش داری. رونق کتابآرایی در روزگار جانشینان تیمور نیز چنین زمینههایی داشت.
در زمان شاهرخ و نوادگانش، از جمله بایسنقر میرزا، نگارگری در سراسر ایران، بهویژه خراسان، گسترش یافت. کتابهای مصور، از آثار نجومی تا شاهنامه و دیوانهای شعر، هم بیشتر شدند و هم کیفیت بهتری پیدا کردند؛ همچنین کتابهایی با قطع بزرگ پدید آمد.
کاغذ مرغوب و فراوان و موادی مانند رنگ و طلا به هنرمندان کمک میکرد آثار نفیستری بسازند. در کنار این امکانات، پشتیبانی شاهزادگان هنرپرور نیز اهمیت داشت. نمونهٔ برجسته، شاهنامهٔ بایسنقری است که به دستور بایسنقر، پسر شاهرخ، خوشنویسی و تصویرسازی شد.
پس این شکوفایی را فقط نتیجهٔ مهارت هنرمندان ندان؛ حمایت هنری و فراهم بودن مواد مناسب هم در آن نقش داشتند.
کتاب درسی، صفحهٔ ۱۳۸
هرات؛ کانون هنرمندان
هرات؛ کانون هنرمندان
اگر چند هنرمند ماهر در یک شهر باشند، آیا آن شهر حتماً به مرکز بزرگ هنری تبدیل میشود؟ هرات در روزگار شاهرخ تیموری و جانشینانش نشان میدهد که مهارت هنرمندان، همراه با امکانات و پشتیبانی، زمینهٔ شکوفایی را فراهم میکند. این شهر ثروت فراوان و کتابخانههای بزرگ داشت و هنرمندان نامداری در آن فعالیت میکردند.
حمایت از هنر فقط کار پادشاهان و شاهزادگان نبود؛ امیرعلیشیر نوایی، شاعر و وزیر سلطان حسین میرزا بایقرا، نیز از پشتیبانان جدی هنرمندان بود.
برای تصور همکاری هنرمندان، ساخت یک کتاب نفیس را در نظر بگیر: خوشنویس متن را مینوشت، نگارگر تصویرها را میآفرید، تذهیبکار صفحهها را میآراست و جلدساز جلد را آماده میکرد. پس کتابآرایی حاصل مهارتهای گوناگون بود، نه کار یک نفر.
در این محیط هنری، کمالالدین بهزاد نامدارترین نقاش عصر تیموری بود؛ آثار و شیوهٔ نگارگری او آغازگر تحولی بزرگ در نقاشی شد.
کتاب درسی، صفحهٔ ۱۳۹
مثال حلشده
چرا شاهنامهٔ بایسنقری را میتوان نشانهای از فراهم بودن چند زمینهٔ شکوفایی هنر در دورهٔ تیموری دانست؟
نخست حامی اثر را مشخص میکنیم: این شاهنامه به دستور بایسنقر میرزا، شاهزادهای هنرمند و هنرپرور، تهیه شد؛ پس حمایت بزرگان در پدید آمدن آن نقش داشت.
سپس به شیوهٔ ساخت آن توجه میکنیم: کتاب هم خوشنویسی و هم مصور شد؛ بنابراین چند مهارت هنری در ساخت آن به کار رفت.
در پایان، شرایط دوره را در نظر میگیریم: فراوانی و کیفیت مناسب کاغذ، رنگ و طلا به هنرمندان برای ساخت کتابهای مصور نفیس کمک میکرد.
جواب: شاهنامهٔ بایسنقری فقط نشانهٔ مهارت یک نقاش نیست؛ این اثر حاصل همراه شدن حمایت بایسنقر میرزا، امکانات مناسب و هنر خوشنویسی و نگارگری است.
نکات مهم
پیوند سنتهای هنری سرزمینهای فتحشده و گسترش مراکز فرهنگی و کتابخانهها، زمینهٔ شکوفایی هنر در دورههای ایلخانی و تیموری را فراهم کرد.
نگارگری ایلخانی از سنتهای ایرانی و چینی بهره گرفت و در کتابهای مصور جلوه یافت؛ دموت نمونهٔ ایلخانی و شاهنامهٔ بایسنقری نمونهٔ برجستهٔ تیموری است.
هرات با امکانات فراوان، حمایت بزرگان و همکاری هنرمندان به کانون هنر تبدیل شد و کمالالدین بهزاد نامدارترین نقاش عصر تیموری بود.
درس ۲۴ · صفحهٔ ۱۴۰ تا ۱۴۳ · حدود ۱۵ دقیقه · تولید هوش مصنوعی
۲ــ معماری
در این درس یاد میگیری … علت رونق دوبارهٔ معماری پس از حملهٔ مغول را توضیح بدهی و آثار شاخص و ویژگیهای معماری ایلخانی و تیموری، از بناهای عظیم تا تزیینات زرینفام، را بشناسی.
پیش از شروع
چطور جانشینان مهاجمانی که شهرهای ایران را ویران کردند، خودشان به سازندگان بناهایی مثل گنبد سلطانیه تبدیل شدند؟
جانشینان چنگیز بهتدریج از فرهنگ و هنر ایرانی ــ اسلامی تأثیر گرفتند و با راهنمایی فرهیختگان ایرانی به بازسازی و ساختوساز روی آوردند. در دورهٔ تیموریان نیز حمایت برخی فرمانروایان و مهارت معماران ایرانی، زمینهٔ شکوفایی معماری را فراهم کرد.
از ویرانی تا بازسازی
از ویرانی تا بازسازی
چطور جانشینان ویرانکنندگان شهرها، خودشان حامی ساختوساز شدند؟ برای فهم این تغییر، باید دو مرحله را از هم جدا کنیم.
مرحلهٔ نخست، ویرانی و رکود بود. حملهٔ چنگیز بسیاری از شهرها و آثار فرهنگی و هنری ایران را از بین برد. در چنین شرایطی، فعالیتهای معماری هم برای مدتی متوقف شد یا کاهش یافت.
مرحلهٔ بعد، گرایش به بازسازی بود. جانشینان چنگیز بهتدریج از فرهنگ و هنر ایرانی ــ اسلامی تأثیر پذیرفتند. فرهیختگان ایرانی نیز با راهنمایی و تشویق آنان، در این تغییر نقش داشتند. در نتیجه، حاکمان به حمایت از هنر، بازسازی شهرها و ساخت بناهای تازه روی آوردند.
پس نکته فقط این نیست که «زمان گذشت و ساختوساز دوباره آغاز شد»؛ تأثیر فرهنگ ایرانی ــ اسلامی و نقش فرهیختگان ایرانی به تغییر نگرش حاکمان کمک کرد. البته این بازسازیها به معنای جبران همهٔ خسارتهای حمله نبود.
کتاب درسی، صفحهٔ ۱۴۰
شکوفایی در عصر تیموری
شکوفایی در عصر تیموری
آیا یک فرمانروای جنگطلب میتواند همزمان پشتیبان معماری هم باشد؟ تیمور چنین وضعیتی داشت: لشکرکشیهای او با کشتار همراه بود، اما هنرمندان و معماران برجستهٔ سرزمینهای فتحشده را در سمرقند، پایتخت خود، گرد آورد و از توانایی آنان برای آبادانی آن استفاده کرد. پس توجه او به ساختوساز را نباید به معنای بیآسیب بودن کشورگشاییهایش دانست.
پس از تیمور، حمایت از معماری ادامه یافت. بهویژه در زمان شاهرخ و همسرش گوهرشادبیگم، معماری ایرانی بسیار شکوفا شد. قوامالدین و غیاثالدین شیرازی و محمدبنمحمود اصفهانی از معماران برجستهٔ این دوره بودند.
برای فهم این رونق، یک گروه هنری را تصور کن: کنار هم قرار گرفتن افراد ماهر فرصت همکاری ایجاد میکند، اما پشتیبانی از کارشان هم مهم است. در این دوره نیز گردآمدن استادان و حمایت فرمانروایان، زمینهٔ رونق معماری را فراهم کرد.
کتاب درسی، صفحهٔ ۱۴۰
بناها و سازندگانشان
بناها و سازندگانشان
اگر بناهای این دوره را روی یک نقشه علامت بزنیم، فقط مسجد نمیبینیم؛ رصدخانه، مدرسه، بازار و آبانبار هم پیدا میکنیم. برای شناخت هر اثر، سه پرسش کمکمان میکند: در کدام دوره؟ به حمایت کدام حاکم؟ برای چه کاری؟ نام حاکم در جدول کتاب، به معنای معمار بودن او نیست.
در دورهٔ ایلخانان:
رصدخانهٔ مراغه با حمایت هولاکوخان، جایی برای رصد آسمان و فعالیت علمی بود.
گنبد سلطانیه از آثار دورهٔ الجایتو است.
مجموعهٔ شَنب غازان در تبریز، بناهایی مانند مسجد، مدرسه، بیمارستان و کتابخانه داشت؛ پس نیازهای گوناگون شهر را پاسخ میداد.
در دورهٔ تیموریان:
مسجد گوهرشاد مشهد با حمایت گوهرشاد بیگم ساخته شد و کارکرد عبادی داشت.
مجموعهٔ امیرچخماق یزد از آثار دورهٔ شاهرخ میرزا بود و بازار، تکیه، مسجد و آبانبار را دربر میگرفت.
مثل محلهای که امروز هم مدرسه دارد، هم درمانگاه و بازار، شهرهای آن روز نیز به بناهایی با کارکردهای متفاوت نیاز داشتند. پس رونق معماری فقط به ساخت عبادتگاه محدود نبود.
کتاب درسی، صفحهٔ ۱۴۱
نشانههای معماری این دوره
نشانههای معماری این دوره
فرض کن روبهروی بنایی تاریخی ایستادهای؛ برای شناخت معماری آن، هم به اندازه و شکل بنا نگاه کن و هم به تزییناتش. معماران عصر ایلخانی و تیموری با دانش و خلاقیت خود، در هر دو زمینه پیشرفت کردند.
در شکل کلی ساختمانها، عظمت بنا و بلندی گنبدها، طاقها، ایوانها و منارهها چشمگیر بود. ارگ علیشاه نمونهای از بناهای عظیم است و سردر و منارههای مسجد جامع یزد، با ارتفاع متر، نمونهای از توجه به بلندی و شکوه ساختماناند.
در تزیینات نیز گچبری، کاشیکاری و ترکیب آجر و کاشی به بناها جلوه میداد. برای نمونه، محراب الجایتو در مسجد جامع اصفهان، هنر گچبری دورهٔ ایلخانی را نشان میدهد.
پس هنگام بررسی یک تصویر، شواهد را جدا کن: بلندی مناره به شکل ساختمان مربوط است؛ نقشهای گچی محراب به تزیین آن. این نشانهها ویژگیهای شاخص این دورهاند، نه اینکه هر بنا حتماً همهٔ آنها را داشته باشد.
کتاب درسی، صفحهٔ ۱۴۱
راز درخشش کاشیها
راز درخشش کاشیها
آیا هر کاشی که طلایی میدرخشد، از طلا ساخته شده است؟ زرینفام یعنی دارای جلوه و رنگ طلایی؛ پس نباید ظاهر طلایی کاشی را با جنس آن یکی بدانیم.
در دورهٔ ایلخانی، کاشیهای رنگارنگ به فضای درون بناها شکوه میدادند. برای ساخت کاشی زرینفام، هنرمندان لایههای نازکی از فلز را روی لعابِ از پیش پختهشده مینشاندند. ذرات نقره و مس در لعاب، طیفهایی از رنگ طلایی پدید میآوردند. مثل بعضی ظرفهای تزیینی که ظاهر براقشان با جنس اصلی ظرف متفاوت است، اینجا هم جلوهٔ سطح با مادهٔ اصلی یکی نبود.
خاندان ابی طاهر در کاشان از هنرمندان برجستهٔ این هنر بودند. چهار نسل از این خانواده به سفالگری پرداختند. یکی از آثار مشهورشان محراب زرینفام «درب بهشت» است که یوسفبن علی ساخته و اکنون در موزهٔ ملی ایران نگهداری میشود. این آثار نشان میدهند که شکوه معماری فقط به بزرگی بنا نبود؛ مهارت هنرمندان در تزیینات هم اهمیت داشت.
کتاب درسی، صفحهٔ ۱۴۲
نکات مهم
تأثیر فرهنگ ایرانی ــ اسلامی و راهنمایی فرهیختگان ایرانی به بازسازی پس از حملهٔ مغول کمک کرد و حمایت تیمور و جانشینانش، بهویژه شاهرخ و گوهرشاد، رونق معماری را ادامه داد.
آثاری مانند گنبد سلطانیه و رصدخانهٔ مراغه در دورهٔ ایلخانی و مسجد گوهرشاد و مجموعهٔ امیرچخماق در دورهٔ تیموری، تنوع بناهای این دو دوره را نشان میدهند.
بناهای عظیم، گنبدها و منارههای بلند و تزیینات گچبری، آجر و کاشی از نشانههای معماری این دورهاند و خاندان ابی طاهر نیز در ساخت آثار زرینفام شهرت داشتند.
درس ۲۵ · صفحهٔ ۱۴۳ تا ۱۴۵ · حدود ۱۴ دقیقه · تولید هوش مصنوعی
علم و ادب
در این درس یاد میگیری چگونه ادب فارسی و تاریخنگاری در عصر ایلخانان و تیموریان رونق گرفت و مهمترین منظومهها، کتابهای تاریخی و پدیدآورندگانشان را بشناسی.
پیش از شروع
چطور پس از هجوم ویرانگر مغولان، هم شعر فارسی رونق گرفت و هم برخی از برجستهترین کتابهای تاریخی به زبان فارسی نوشته شد؟
ویرانیهای هجوم مغولان برای مدتی فعالیتهای علمی و ادبی را کمرونق کرد، اما این وضعیت پایدار نماند. با استقرار ایلخانان، گرایش آنان به اسلام و افزایش نفوذ وزیران ایرانی، زمینهٔ احیای این فعالیتها فراهم شد؛ حمایت از ادب فارسی و علاقه به ثبت رویدادها نیز به شکوفایی شعر و تاریخنگاری کمک کرد.
از ویرانی تا احیا
از ویرانی تا احیا
اگر مدرسهای ویران شود، کتابخانهاش از بین برود و معلمانش ناچار به ترک شهر شوند، آیا آموزش میتواند مثل گذشته ادامه پیدا کند؟ هجوم مغولان چنین ضربهای به زندگی علمی و ادبی ایران زد. کشتهشدن یا مهاجرت دانشمندان و تخریب و تعطیلی مراکز آموزشی باعث شد این فعالیتها برای مدتی دچار رکود شوند؛ یعنی از رونق بیفتند، نه اینکه برای همیشه نابود شوند.
اما شرایط کمکم تغییر کرد. با تشکیل حکومت ایلخانان، گرایش مغولان به اسلام و افزایش قدرت سیاسی وزیران ایرانی، زمینه برای ازسرگیری فعالیتهای علمی و آموزشی فراهم شد. پس احیا نتیجهٔ یک تغییر ناگهانی نبود؛ چند تحول در کنار هم به آن کمک کردند.
مسیر اصلی را به خاطر بسپار: ویرانی و رکود ← تغییر شرایط سیاسی و دینی ← فراهمشدن زمینهٔ احیا.
کتاب درسی، صفحهٔ ۱۴۳
فارسی؛ زبان هویت و شعر
فارسی؛ زبان هویت و شعر
زبان فقط وسیلهٔ گفتوگو نیست؛ میتواند خاطرهها، داستانها و احساسِ تعلق مردم را هم زنده نگه دارد. مثلاً وقتی داستانی از گذشتهٔ سرزمینت را به زبان خودت میخوانی، پیوندت با آن گذشته بیشتر میشود. در دورهٔ ایلخانان نیز رشد نظم، یعنی شعر، و نثر فارسی به زندهشدن و تقویت هویت ایرانی کمک کرد.
در عصر تیموری، شعر و شاعری گستردهتر شد. شاهرخ، سلطان حسین بایقرا و وزیر شاعر او، امیرعلیشیر نوایی، از زبان و ادب فارسی و اهل آن پشتیبانی میکردند. این حمایت، پشتوانهای برای فعالیت شاعران و ادیبان بود.
اما رونق شعر فقط به دربار محدود نماند؛ مردم عادی هم در آن نقش داشتند و شاعران از قشرهای گوناگون جامعه برخاستند. پس برای فهم گسترش شعر در این دوره، باید هم حمایت بزرگان را دید و هم حضور مردم را.
کتاب درسی، صفحهٔ ۱۴۳
تاریخ در قالب حماسه
تاریخ در قالب حماسه
اگر قرار باشد ماجرای یک نبرد را روایت کنی، میتوانی آن را به نثر بنویسی یا در قالب شعر بیان کنی. در عصر مغول و تیموری، روایتهای حماسی در قالب شعر رواج داشتند. منظومه اثری است که به شعر سروده شده؛ پس منظومهٔ حماسی تاریخی را نباید با یک کتاب تاریخیِ منثور یکی دانست.
چهار نمونهٔ مهم را با سرایندگانشان به خاطر بسپار:
چنگیزنامه یا شهنشاهنامه: احمد تبریزی
غازاننامه: نوری اژدری
ظفرنامه: حمدالله مستوفی
خاوراننامه: ابن حسام خوسفی؛ دربارهٔ جنگهای امام علی (ع)
برای یادگیری، هر عنوان را کنار نام سرایندهاش روی یک کارت کوچک بنویس؛ بعد یک طرف را بپوشان و طرف دیگر را به یاد بیاور. دقت کن که همهٔ این آثار دربارهٔ فرمانروایان مغول نیستند؛ موضوع خاوراننامه نمونهای روشن از تفاوت موضوعهای آنهاست.
کتاب درسی، صفحهٔ ۱۴۳
چرا تاریخنگاری رونق گرفت؟
چرا تاریخنگاری رونق گرفت؟
اگر کسی بخواهد موفقیتش سالها بعد هم به یاد بماند، چه میکند؟ یکی از راهها این است که شرح آن را بنویسد یا از دیگران بخواهد ثبتش کنند. ایلخانان و فرمانروایان تیموری نیز میخواستند کشورگشاییها و پیروزیهای سیاسی و نظامیشان فراموش نشود؛ پس علاقهٔ آنان به ثبت این رویدادها، به رونق تاریخنویسی کمک کرد.
اما این فقط خواست فرمانروایان نبود. خودآگاهی رجال ایرانی نیز نقش داشت؛ یعنی بزرگان و صاحبمنصبان ایرانی به هویت و گذشتهٔ خود توجه داشتند و اهمیت ثبت تاریخ را درک میکردند.
پس دو انگیزه را کنار هم ببین: ماندگار کردن موفقیتهای فرمانروایان و توجه رجال ایرانی به هویت و گذشتهٔ خود. با تأثیر این عوامل، تاریخنگاری در عصر ایلخانان و تا حدودی تیموریان پیشرفت چشمگیری کرد و آثار برجستهای به زبان فارسی پدید آمد.
کتاب درسی، صفحهٔ ۱۴۳
کتابها و تاریخنگاران برجسته
اگر این آثار را در قفسهٔ یک کتابخانه ببینی، چطور نام کتاب و نویسندهاش را به هم پیوند میدهی؟ بهتر است آنها را بهصورت جفتهای مرتبط یاد بگیری، نه دو فهرست جداگانه.
سه جفت مهم این روزگار عبارتاند از:
تاریخ جهانگشا ← عطاملک جوینی
جامعالتواریخ ← خواجه رشیدالدین فضلالله همدانی
تاریخ گزیده ← حمدالله مستوفی
در کنار اینها، تاریخ وصّاف نوشتهٔ وصّاف، تاریخ بَناکَتی نوشتهٔ بَناکَتی و مجمعالانساب نوشتهٔ محمدبن علی شبانکارهای قرار دارند. مجمعالانساب دربارهٔ تاریخ عمومی ایران است.
برای شناخت تاریخ عصر تیموری نیز چند نام راهنما داریم: ظفرنامهٔ شامی نوشتهٔ نظامالدین شامی و ظفرنامهٔ شرفالدین علی یزدی به فتوحات و زندگی تیمور میپردازند. زبدةالتواریخ اثر حافظ ابرو، مطلع سعدین و مجمع بحرین اثر عبدالرزاق سمرقندی و روضةالصفا اثر میرخواند نیز از آثار برجستهاند.
نکتهٔ مهم: عنوان «ظفرنامه» بهتنهایی کافی نیست؛ ظفرنامهٔ حمدالله مستوفی در فهرست منظومههای حماسی آمده، اما ظفرنامههای شامی و یزدی را در میان آثار تاریخی مربوط به تیمور میشناسیم. پس همیشه نام نویسنده را کنار عنوان کتاب به خاطر بسپار.
کتاب درسی، صفحهٔ ۱۴۴
مثال حلشده
دانشآموزی با دیدن عنوان «ظفرنامهٔ شامی یا تاریخ فتوحات امیر تیمور گورکانی» نتیجه میگیرد: «پس همهٔ رونق تاریخنگاری این دوره فقط برای ستایش پیروزیهای فرمانروایان بود.» چگونه با شواهد درس، نتیجهٔ او را بررسی کنیم؟
ابتدا شاهد را مشخص میکنیم: موضوع این کتاب، فتوحات تیمور است؛ پس به ثبت موفقیتهای نظامی فرمانروا ارتباط دارد.
بخش درست نظر را جدا میکنیم: علاقهٔ ایلخانان و فرمانروایان تیموری به ماندگار کردن کشورگشاییها، واقعاً به رشد تاریخنگاری کمک کرد.
عامل نادیدهگرفتهشده را پیدا میکنیم: درس، خودآگاهی رجال ایرانی را نیز از عوامل مهم شکوفایی تاریخنگاری میداند.
نتیجه میگیریم که موضوع یک کتاب میتواند شاهدی برای یک عامل باشد، اما برای توضیح تمام رونق تاریخنگاری کافی نیست.
جواب: این توضیح ناقص است: علاقهٔ فرمانروایان به ثبت پیروزیهایشان یکی از عوامل رونق تاریخنگاری بود، اما خودآگاهی رجال ایرانی نیز نقش مهمی داشت؛ تاریخنگاری این دوره حاصل هر دو عامل بود.
نکات مهم
پس از رکود ناشی از هجوم مغولان، تشکیل حکومت ایلخانان، گرایش مغولان به اسلام و قدرت گرفتن وزیران ایرانی زمینهٔ احیای علم و ادب را فراهم کرد.
رشد فارسی به تقویت هویت ایرانی کمک کرد و در کنار رواج منظومههای حماسی تاریخی، حمایت بزرگان و مشارکت قشرهای مختلف مردم به گسترش شعر در عصر تیموری انجامید.
تمایل فرمانروایان به ماندگار کردن پیروزیها و خودآگاهی رجال ایرانی به رونق تاریخنگاری و پدید آمدن آثاری چون تاریخ جهانگشا، جامعالتواریخ و تاریخ گزیده کمک کرد.
درس ۲۶ · صفحهٔ ۱۴۵ تا ۱۴۷ · حدود ۱۲ دقیقه · تولید هوش مصنوعی
دانشهای دیگر
در این درس یاد میگیری … رونق دانش در دورههای ایلخانی و تیموری را با توجه به نقش خواجه نصیرالدین طوسی، مراکز علمی و دستاوردهای غیاثالدین جمشید کاشانی توضیح بدهی.
پیش از شروع
پس از هجوم مغولان و فرار بسیاری از دانشمندان، چطور رصدخانهٔ مراغه به محل گردهمایی و فعالیت علمی آنان تبدیل شد؟
خواجه نصیرالدین طوسی بسیاری از دانشمندان گریخته از هجوم مغولان را به ایران بازگرداند و در رصدخانهٔ مراغه گرد هم آورد. این کار زمینهای فراهم کرد تا آنان دوباره به فعالیت علمی بپردازند.
مراغه؛ گردهمایی دوبارهٔ دانشمندان
مراغه؛ گردهمایی دوبارهٔ دانشمندان
اگر دانشمندان بر اثر جنگ پراکنده شوند، برای شروع دوبارهٔ پژوهش چه چیزی لازم دارند؟ فقط بازگشت به سرزمین خود کافی نیست؛ جایی برای گردهمایی و کار علمی هم اهمیت دارد. خواجه نصیرالدین طوسی به فراهمشدن چنین فرصتی کمک کرد.
در دورهٔ ایلخانان، دانشهایی مانند ریاضیات، نجوم، پزشکی، فلسفه، عرفان و فقه رونق داشتند و آثار مهمی در این زمینهها نوشته شد. پس فعالیت علمی این دوره را نباید فقط به شناخت ستارگان محدود کنیم.
خواجه نصیر بسیاری از دانشمندانی را که از هجوم مغولان گریخته بودند، به ایران بازگرداند و آنان را در رصدخانهٔ مراغه گرد آورد. به این ترتیب، شرایط فعالیت علمی آنان فراهم شد؛ رصدخانه فقط محل رصد آسمان نبود، بلکه مرکزی برای حضور و کار دانشمندان هم بود.
مثل یک گروه پژوهشی مدرسه که اعضایش پراکنده شدهاند: کنار هم جمعشدن اعضا، فرصت ازسرگرفتن کار مشترک را فراهم میکند.
کتاب درسی، صفحهٔ ۱۴۵
هرات و سمرقند؛ مقصد طالبان علم
هرات و سمرقند؛ مقصد طالبان علم
اگر بخواهی برای یادگیری به شهری دیگر بروی، چه چیزی تو را جذب میکند؟ احتمالاً جایی را انتخاب میکنی که استادان آگاه و منابع خوبی برای مطالعه داشته باشد. در زمان جانشینان تیمور، هرات و سمرقند چنین جایگاهی داشتند: مراکز علمی و کتابخانههای فعال این دو شهر، طالبان علم را از سراسر ایران و جهان اسلام جذب میکردند. «طالبان علم» در اینجا یعنی کسانی که در پی آموختن دانش بودند.
در عصر تیموری، دانشهای گوناگون رونق داشتند، اما معارف دینی با توجه و استقبال بیشتری روبهرو بودند. پس نباید توجه بیشتر به معارف دینی را به معنای کنار رفتن دیگر دانشها بدانیم. وجود دانشمندان بسیاری که در رشتههای مختلف مهارت داشتند، نشانهٔ همین رونق علمی است.
برای بهخاطر سپردن این دوره، این پیوند را به یاد بیاور: مراکز علمی و کتابخانههای فعال ← جذب جویندگان دانش از سرزمینهای گوناگون.
کتاب درسی، صفحهٔ ۱۴۵
کاشانی؛ از محاسبه تا اختراع
کاشانی؛ از محاسبه تا اختراع
اگر بخواهی پیشرفت علمی یک دوره را بشناسی، فقط شمردن دانشمندان کافی نیست؛ باید ببینی چه کارهایی انجام دادهاند. غیاثالدین جمشید کاشانی، ریاضیدان و منجم عصر تیموری و مدیر رصدخانهٔ سمرقند، نمونهٔ خوبی است.
فعالیت او چند جنبه داشت: کتاب زیج خاقانی را برای تکمیل زیج ایلخانی نوشت و ابزار رصدی «طَبَقالمناطق» را اختراع کرد. پس هم دانش پیشینیان را ادامه داد و هم برای رصد، ابزار تازهای ساخت.
کاشانی در محاسبه نیز توانمند بود: در رسالهٔ «محیطیه»، مقدار عدد و در رسالهٔ «وتر و جیب»، سینوس زاویهٔ را با دقت بسیار محاسبه کرد. همچنین کسرهای دهگانی را دوباره رواج داد؛ نه اینکه نخستین ابداعکنندهٔ آنها باشد.
برای مقایسه، در یک پژوهش مدرسهای هم میتوانی گزارشهای قبلی را کامل کنی، وسیلهای بسازی و اندازهگیری دقیقتری انجام دهی. دستاوردهای کاشانی نیز نشان میدهند رونق علمی عصر تیموری، فقط به حضور دانشمندان محدود نبود؛ آثار، ابزارها و روشهای علمی هم پیشرفت میکردند.
کتاب درسی، صفحهٔ ۱۴۶
مثال حلشده
کرهٔ برنجی باقیمانده از رصدخانهٔ مراغه و کتاب زیج خاقانیِ کاشانی، هر کدام چگونه به شناخت فعالیت علمی دورههای ایلخانی و تیموری کمک میکنند؟
ابتدا نوع شاهدها را مشخص میکنیم: کرهٔ برنجی یک شیء و منبع غیرنوشتاری است؛ زیج خاقانی یک اثر علمی نوشتاری است.
کرهٔ برنجی با نقش صورتهای فلکی نشان میدهد که در رصدخانهٔ مراغه ابزار مرتبط با دانش نجوم ساخته میشد.
کاشانی زیج خاقانی را برای تکمیل زیج ایلخانی نوشت؛ بنابراین، کار او نشانهای از توجه به آثار علمی پیشین و تکمیل آنهاست.
نتیجه میگیریم که برای شناخت رونق دانش، هم میتوان از ابزارهای باقیمانده استفاده کرد و هم از آثار نوشتاری دانشمندان.
جواب: کرهٔ برنجی شاهدی غیرنوشتاری از ساخت ابزار نجومی در رصدخانهٔ مراغه است؛ زیج خاقانی نیز اثری نوشتاری است که تکمیل یک اثر علمی پیشین در عصر تیموری را نشان میدهد. کنار هم گذاشتن این دو، نشانههایی از فعالیت علمی در هر دو دوره و پیوند میان دستاوردهای آنها به دست میدهد.
نکات مهم
در دورهٔ ایلخانان، خواجه نصیرالدین طوسی با بازگرداندن دانشمندان و گردآوردن آنان در رصدخانهٔ مراغه، به رونق فعالیت علمی کمک کرد.
در عصر تیموری، علوم گوناگون و بهویژه معارف دینی رونق داشتند و مراکز علمی و کتابخانههای هرات و سمرقند طالبان علم را جذب میکردند.
غیاثالدین جمشید کاشانی با تألیف آثار، اختراع ابزار رصد و انجام محاسبات دقیق، نمونهای برجسته از پیشرفت ریاضی و نجوم در عصر تیموری بود.
درس ۲۷ · صفحهٔ ۱۴۷ تا ۱۴۹ · حدود ۱۵ دقیقه · تولید هوش مصنوعی
زمینههای تشکیل حکومت صفویان
در این درس یاد میگیری چگونه زمینههای اجتماعی و مذهبی، گسترش طریقت صفوی، نیروی قزلباش و پراکندگی سیاسی ایران به تشکیل حکومت صفوی انجامید و رسمیشدن تشیع چه نقشی در انسجام پشتیبانان آن داشت.
پیش از شروع
چطور پیروان یک طریقت صوفیانه توانستند به نیرویی تبدیل شوند که حکومت ایران را به دست بگیرد؟
صفویان از نفوذ معنوی و شبکۀ مریدان خود آغاز کردند و بهتدریج وارد فعالیتهای سیاسی و نظامی شدند. همراهی قزلباشها و نبود حکومت مرکزی نیرومند، به آنان فرصت داد تا به قدرت برسند.
زمینۀ اجتماعی و مذهبی
زمینۀ اجتماعی و مذهبی
چطور یک طریقت صوفیانه میتوانست پشتیبانان زیادی پیدا کند؟ برای فهمیدن این موضوع، باید به وضعیت جامعه پیش از تشکیل حکومت صفوی نگاه کنیم.
هجوم مغولان فقط حکومتها را تغییر نداد؛ زندگی اجتماعی و مذهبی مردم هم دگرگون شد. در دوران مغولان و تیموریان، تصوف گسترش یافت؛ یعنی افراد بیشتری به طریقتهای صوفیانه و مشایخ، یا رهبران معنوی آنها، روی آوردند.
از سوی دیگر، پس از سقوط خلافت عباسی، تشیع هم گسترش بیشتری پیدا کرد؛ تا جایی که شیعیان در بخشهایی از ایران حکومت تشکیل دادند. تصوف و تشیع یکی نبودند، اما پیوند میان آنها روزبهروز بیشتر شد.
برای درک نقش این زمینه، به یک انجمن فکر کن: وقتی افراد بیشتری به فعالیت و اندیشههای آن علاقهمند باشند، امکان گسترشش بیشتر میشود. به همین ترتیب، افزایش گرایش به تصوف و تشیع و نزدیکشدن آنها، زمینۀ اجتماعی و مذهبی مناسبی برای رشد صفویان فراهم کرد؛ نه اینکه بهتنهایی تشکیل حکومت را تضمین کند.
کتاب درسی، صفحهٔ ۱۴۷
از شیخ صفی تا گسترش طریقت
از شیخ صفی تا گسترش طریقت
صفویان پیش از آنکه یک خاندان پادشاهی باشند، پیروان یک طریقت صوفیانه بودند؛ یعنی گروهی که از راهنماییهای معنوی یک شیخ پیروی میکردند. این طریقت در دورۀ ایلخانان شکل گرفت و نامش را از شیخ صفیالدین اردبیلی گرفت. خود شیخ صفی نیز شاگرد و مرید شیخ زاهد گیلانی بود.
پس از شیخ صفی، جانشینانش دامنۀ نفوذ طریقت را گسترش دادند. مریدان آن در سرتاسر ایران و آسیای صغیر پراکنده شدند و بهویژه افراد بسیاری از قبایل ترک به آن پیوستند. به این ترتیب، صفویان پایگاه اجتماعی گستردهای پیدا کردند؛ یعنی جمعیت زیادی به رهبرانشان باور و وابستگی داشتند.
برای درک موضوع، گروهی محلی را تصور کن که کمکم در شهرهای دیگر هم هوادار پیدا میکند؛ حالا ارتباط و نفوذش دیگر محدود به محل آغاز فعالیتش نیست. پس یادت باشد: آغاز صفویان با رهبری معنوی بود، نه با پادشاهی.
کتاب درسی، صفحهٔ ۱۴۷
از طریقت تا جنبش سیاسی
از طریقت تا جنبش سیاسی
چطور جمعی از مریدان یک طریقت، به نیرویی برای کسب قدرت تبدیل شدند؟ در قرن نهم هجری، طریقت صفوی ابتدا به تشیع گرایش یافت و سپس به جنبشی سیاسی و مذهبی تبدیل شد. داشتن پیروان فراوان، با آمادگی برای حکومتکردن یکسان نبود؛ رهبران صفوی به فعالیت سیاسی و نظامی هم روی آوردند، در حالی که در تصوف، دوری از امور دنیوی ترویج میشد.
شیخ جنید و پس از او شیخ حیدر، همراه مریدانشان وارد نبرد شدند. حیدر برای متمایزکردن و تقویت همبستگی پیروانش، کلاه قرمزِ دوازدهترک را برگزید. پیروان او به همین دلیل قزلباش، یعنی سرخسر، نام گرفتند؛ بیشترشان از ایلات ترک بودند. مثل لباس مشترک یک گروه که نشانۀ تعلق اعضاست، این کلاه هم نشانۀ هویت مشترک آنان بود.
فعالیتهای سیاسی و نظامی، صفویان را با قراقویونلوها و آققویونلوها درگیر کرد. هرچند چند رهبر صفوی در این رقابتها کشته شدند، این مبارزات تجربهای برای کسب قدرت سیاسی فراهم کرد.
کتاب درسی، صفحهٔ ۱۴۸
فرصت سیاسی برای اسماعیل
فرصت سیاسی برای اسماعیل
داشتن نیروی وفادار مهم است؛ اما وضعیت رقیبان هم در پیروزی نقش دارد. در آستانۀ تشکیل حکومت صفوی، حکومت مرکزی نیرومندی در ایران وجود نداشت. هر بخش در دست حاکم یا خاندانی بود و این فرمانروایان با یکدیگر رقابت و دشمنی داشتند؛ بنابراین قدرت در یک مرکز جمع نشده بود.
از طرف دیگر، آققویونلوها که بر بخشهایی از غرب و جنوب ایران حکومت میکردند، بسیار ضعیف شده بودند. این وضعیت برای اسماعیل، پسر شیخ حیدر، فرصت مناسبی فراهم کرد. او با سپاهی از ایلات و طوایف قزلباش، آققویونلوها را شکست داد، تبریز را تصرف کرد و در همان شهر به عنوان پادشاه ایران تاجگذاری کرد.
پس برای فهم این پیروزی، دو سوی ماجرا را کنار هم ببین: پراکندگی و ضعف رقیبان، فرصت ایجاد کرد؛ نیروی قزلباش به اسماعیل امکان داد از آن فرصت استفاده کند. آشفتگی سیاسی بهتنهایی حکومت تازهای نمیساخت؛ رهبری و نیروی پشتیبان نیز لازم بود.
کتاب درسی، صفحهٔ ۱۴۹
رسمیتیافتن تشیع
رسمیتیافتن تشیع
اسماعیل حکومت را تشکیل داده بود؛ حالا دولت تازه به پشتیبانانی منسجم نیاز داشت. مهمترین اقدام او پس از پادشاهشدن، رسمیکردن مذهب شیعۀ دوازدهامامی بود؛ یعنی این مذهب، مذهب رسمی حکومت شد.
اما تشیع با فرمان شاه اسماعیل وارد ایران نشد! از کارتهای پیش به یاد داری که شیعیان از مدتها پیش در ایران حضور داشتند. تغییر تازه، رسمیتیافتن مذهب آنان در حکومت بود.
این اقدام باعث شد بسیاری از شیعیان در خدمت دولت نوپای صفوی قرار بگیرند و زیر چتر آن، منسجم و متحد شوند. برای درک این تفاوت، به افرادی فکر کن که هدف مشترکی دارند، اما جداگانه فعالیت میکنند؛ گردآمدن در یک مجموعۀ مشترک، هماهنگی آنها را بیشتر میکند.
پس در اینجا رابطۀ علت و نتیجه چنین است: رسمیتیافتن تشیع ← گردآمدن و انسجام بسیاری از شیعیان در خدمت دولت صفوی.
کتاب درسی، صفحهٔ ۱۴۹
مثال حلشده
دانشآموزی میگوید: «صفویان فقط به این دلیل حکومت تشکیل دادند که آققویونلوها ضعیف شده بودند.» چگونه با شواهد درس، توضیح او را کامل میکنی؟
بخش درست گفته را پیدا کن: ضعف آققویونلوها و نبود حکومت مرکزی نیرومند، فرصت پیشروی را فراهم کرده بود.
پشتوانۀ اجتماعی را اضافه کن: طریقت صفوی پیشتر در ایران و آسیای صغیر گسترش یافته و مریدان بسیاری جذب کرده بود.
آمادگی سیاسی و نظامی را بررسی کن: رهبران صفوی از رقابتها تجربه اندوخته بودند و قزلباشان نیروی جنگی آنان را فراهم میکردند.
علتها را به هم پیوند بده: اسماعیل با استفاده از این پشتوانهها و فرصت ضعف رقیبان، آققویونلوها را شکست داد و در تبریز تاجگذاری کرد.
جواب: ضعف رقیبان فرصتی مهم بود، اما بهتنهایی تشکیل حکومت صفوی را توضیح نمیدهد؛ صفویان با تکیه بر پایگاه مذهبی و اجتماعی، تجربۀ سیاسی و نظامی و سپاه قزلباش توانستند از این فرصت استفاده کنند.
نکات مهم
گسترش تصوف و تشیع و پیوند آنها، همراه با افزایش مریدان طریقت صفوی در ایران و آسیای صغیر، پایگاه اجتماعی و مذهبی صفویان را تقویت کرد.
ورود رهبران صفوی به رقابتهای سیاسی و نظامی و پشتیبانی قزلباشان، در کنار پراکندگی قدرت و ضعف آققویونلوها، راه را برای پیروزی و تاجگذاری اسماعیل در تبریز باز کرد.
رسمیشدن تشیع دوازدهامامی به فرمان شاه اسماعیل، بسیاری از شیعیان را در خدمت دولت تازه گرد آورد و به انسجام آنان کمک کرد.
درس ۲۸ · صفحهٔ ۱۴۹ تا ۱۵۰ · حدود ۱۲ دقیقه · تولید هوش مصنوعی
تأسیس حکومت صفوی
در این درس یاد میگیری چگونه شاه اسماعیل حکومت صفوی را تأسیس و تقویت کرد، رسمی شدن تشیع چه پیامدهایی داشت و چرا صفویان در نبرد چالدران شکست خوردند.
پیش از شروع
آیا سپاهی که شجاعانه میجنگد، حتماً پیروز میشود؟ پس چرا سپاهیان شاه اسماعیل در چالدران شکست خوردند؟
در چالدران، شجاعت سپاهیان صفوی برای پیروزی کافی نبود؛ عثمانیها از توپخانه و جنگافزارهای آتشین بهره میبردند. برای فهمیدن اهمیت این نبرد، ابتدا میبینیم شاه اسماعیل چگونه در ایرانِ پراکنده آن روزگار، حکومتی تازه تشکیل داد.
از پراکندگی تا تأسیس حکومت
از پراکندگی تا تأسیس حکومت
اگر قدرت در یک کشور میان چند فرمانروای رقیب تقسیم شده باشد، آیا تشکیل حکومتی تازه آسانتر میشود؟ ایران در آغاز سدۀ دهم هجری چنین وضعی داشت: حکومت مرکزی نیرومندی وجود نداشت و خاندانهای مختلف بر بخشهای کشور فرمان میراندند. آققویونلوها هم که بر قسمتهایی از غرب و جنوب ایران حکومت داشتند، بسیار ضعیف شده بودند.
این پراکندگی برای اسماعیل فرصت قدرتگیری فراهم کرد؛ چون در برابر او، یک حکومت نیرومند و یکپارچه قرار نداشت. البته فرصت بهتنهایی کافی نبود: او به نیروی نظامی نیاز داشت و با سپاهی از ایلات و طوایف مختلف قزلباش وارد میدان شد.
اسماعیل آققویونلوها را شکست داد، تبریز را تصرف کرد و در همان شهر، در سال شمسی، برابر با میلادی، به عنوان پادشاه ایران تاجگذاری کرد.
پس مسیر تأسیس حکومت صفوی را اینطور به خاطر بسپار: پراکندگی قدرت و ضعف رقیب ← فرصت قیام؛ پشتیبانی قزلباشها ← نیروی پیروزی و تأسیس حکومت.
کتاب درسی، صفحهٔ ۱۴۹
یک تصمیم، دو پیامد
یک تصمیم، دو پیامد
شاه اسماعیل پس از تاجگذاری، مذهب شیعۀ دوازدهامامی را رسمی کرد. برای فهم اهمیت این تصمیم، دو جهت را در نظر بگیر: درون ایران و بیرون از ایران.
درون ایران: بسیاری از شیعیان به خدمت حکومت تازهتأسیس صفوی درآمدند و در سایۀ آن، منسجم و متحد شدند. یعنی این تصمیم به گرد آمدن شیعیان پیرامون دولت کمک کرد؛ مانند یک نقطۀ مشترک که اعضای یک گروه را به هم پیوند میدهد.
بیرون از ایران: رسمی شدن تشیع، ایران را از همسایگان مسلمانش، بهویژه عثمانی در غرب و ازبکان و گورکانیان هند در شرق، متمایز کرد. دقت کن: تفاوت بر سر مسلمان بودن یا نبودن نبود؛ ایران و این همسایگان همگی مسلمان بودند.
پس برای به خاطر سپردن پیامدها، این دو عبارت را کنار هم بگذار: اتحاد شیعیان در داخل، تمایز مذهبی از همسایگان در خارج.
کتاب درسی، صفحهٔ ۱۴۹
یکپارچگی ایران و نبرد در شرق
یکپارچگی ایران و نبرد در شرق
تاجگذاری در تبریز به این معنا نبود که سراسر ایران فوراً زیر فرمان شاه اسماعیل قرار گرفته است. هنوز مدعیان داخلی، بهویژه حاکمان محلی، قدرت داشتند. او با لشکرکشی و کنار زدن این رقیبان، زمینهٔ وحدت سیاسی و جغرافیایی ایران را فراهم کرد؛ یعنی بخشهای مختلف کشور زیر فرمان یک حکومت قرار گرفتند، نه چند فرمانروای رقیب.
پس از مقابله با مدعیان داخلی، نوبت به دشمنان خارجی رسید. ازبکان به خراسان حمله کرده بودند و مردم آنجا را غارت میکردند. شاه اسماعیل در سال هجری قمری آنان را شکست داد. در پی این پیروزی، بخش وسیعی از سرزمینهای شرق ایران تا رود جیحون یا آمویه زیر حاکمیت صفویان درآمد.
پس این دو اقدام را از هم جدا کن: کنار زدن رقیبان داخلی، به یکپارچگی حکومت کمک کرد؛ شکست ازبکان، قلمرو آن را در شرق گسترش داد.
کتاب درسی، صفحهٔ ۱۵۰
چالدران؛ شجاعت در برابر توپخانه
چالدران؛ شجاعت در برابر توپخانه
آیا شجاعت بهتنهایی برای پیروزی کافی است؟ نبرد چالدران نشان داد که باید به تجهیزات دو سپاه هم توجه کرد.
سلطان سلیم، پادشاه عثمانی، فعالیت مریدان صفوی در قلمرو خود را بهانۀ حمله به ایران قرار داد؛ اما علت اصلی لشکرکشی، نگرانی او از شکلگیری حکومت قدرتمند صفوی بود. پس هنگام توضیح این جنگ، بهانهٔ اعلامشده را با علت اصلی یکی ندانیم.
دو سپاه در دشت چالدران، نزدیک خوی، در سال قمری روبهرو شدند. سپاهیان شاه اسماعیل شجاعانه جنگیدند، اما در برابر توپخانه و دیگر جنگافزارهای آتشین عثمانی شکست خوردند. پس از نبرد نیز تبریز برای مدتی به اشغال عثمانیها درآمد.
برای فهم این تفاوت، مسابقهای را تصور کن که یک طرف، با وجود تلاش فراوان، امکانات ضعیفتری دارد؛ تلاش مهم است، اما تنها عامل نتیجه نیست. در بررسی چالدران نیز شکست سپاه صفوی را نباید نشانۀ بیشجاعتی آن دانست.
کتاب درسی، صفحهٔ ۱۵۰
مثال حلشده
دانشآموزی میگوید: «چون حکومت مرکزی نیرومندی وجود نداشت، تأسیس و تقویت حکومت صفوی خودبهخود اتفاق افتاد.» با تکیه بر رویدادهای درس، نظر او را بررسی کن.
ابتدا شرایط را مشخص میکنیم: قدرت میان حکومتهای رقیب پراکنده بود و آققویونلوها ضعیف شده بودند؛ پس مانع یکپارچه و نیرومندی در برابر اسماعیل وجود نداشت.
سپس نقش نیروهای پشتیبان را میسنجیم: اسماعیل با سپاه قزلباش، آققویونلوها را شکست داد و با تصرف تبریز تاجگذاری کرد؛ بنابراین از فرصت موجود با اقدام نظامی استفاده کرد.
در ادامه، اقدامهای تقویتکننده را بررسی میکنیم: رسمی شدن تشیع به اتحاد شیعیان پیرامون دولت کمک کرد و کنار زدن حکام محلی، وحدت سیاسی و جغرافیایی را افزایش داد.
نتیجه میگیریم که ضعف رقیبان فقط زمینۀ مساعد بود؛ شکلگیری و تقویت دولت به پشتیبانی نیروها و اقدامهای شاه اسماعیل نیز وابسته بود.
جواب: پراکندگی قدرت فرصت آغاز کار صفویان را فراهم کرد؛ اما پشتیبانی قزلباشها، شکست دادن رقیبان و تصمیمهای شاه اسماعیل بود که این فرصت را به تأسیس و تقویت حکومت تبدیل کرد.
نکات مهم
پراکندگی قدرت و ضعف آققویونلوها، همراه با پشتیبانی قزلباشها، زمینۀ تأسیس حکومت صفوی به دست شاه اسماعیل در تبریز را فراهم کرد.
رسمی شدن تشیع دوازدهامامی، شیعیان را پیرامون دولت صفوی متحد و ایران را از همسایگان مسلمانش متمایز کرد.
شاه اسماعیل پس از کنار زدن مدعیان داخلی و شکست ازبکان، با عثمانیِ نگران از قدرت صفویان روبهرو شد و در چالدران در برابر برتری جنگافزارهای آتشین شکست خورد.
درس ۲۹ · صفحهٔ ۱۵۰ تا ۱۵۱ · حدود ۱۴ دقیقه · تولید هوش مصنوعی
فعّالیت ۲
در این درس یاد میگیری با مقایسهٔ شواهد نبرد چالدران، نقش شجاعت و تجهیزات را تشخیص بدهی و توضیح بدهی شاه تهماسب چگونه با مهار آشفتگی داخلی و مقابله با دشمنان خارجی، حکومت صفوی را تثبیت کرد.
پیش از شروع
آیا ممکن است سپاهی در آغاز نبرد برتر باشد، اما در پایان شکست بخورد؟ برای فهمیدن علت، در گزارشهای تاریخی باید دنبال چه شواهدی بگردیم؟
گزارش نخستِ نبرد چالدران، سوارهنظام ایران را در آغاز برتر میداند، اما ورود توپخانهٔ عثمانی را عامل تغییر نتیجه معرفی میکند. پس شجاعت و پیروزی اولیه، بهتنهایی پیروزی نهایی را تضمین نمیکنند؛ باید تجهیزات و شرایط نبرد را هم بررسی کرد.
شواهد چه میگویند؟
شواهد چه میگویند؟
آیا برتری در آغاز نبرد، پیروزی نهایی را تضمین میکند؟ دو گزارش چالدران را مثل دو روایت از یک مسابقه بخوان: ممکن است هر روایت، بخش متفاوتی از رویداد را برجسته کند.
گزارش نخست میگوید سوارهنظام ایران در آغاز، صف نیروهای مقدم عثمانی را به هم ریخت. اما ورود توپخانه، مسیر نبرد را تغییر داد: صدای شلیکها اسبهای ایرانیان را رم داد و نظم سوارهنظام را برهم زد. پس در این گزارش، برتری آغازین ایرانیان با پیروزی نهایی آنان یکی نیست؛ تجهیزات آتشین به برتری عثمانیها کمک کرد.
گزارش دوم بر دلاوری شاه اسماعیل و سواران همراهش هنگام حمله تأکید میکند، اما دربارهٔ نقش توپخانه توضیحی نمیدهد.
بنابراین، نقطهٔ مشترک دو گزارش، شجاعت ایرانیان است؛ نقش تعیینکنندهٔ توپخانه را گزارش نخست روشن میکند. هنگام مقایسهٔ منابع، هم بپرس «هر دو چه میگویند؟» و هم «هر کدام چه نکتهٔ متفاوتی دارند؟»
کتاب درسی، صفحهٔ ۱۵۰
آغاز دشوار شاه تهماسب
آغاز دشوار شاه تهماسب
تصور کن مسئولیت یک گروه را زمانی به تو بدهند که اعضایش با هم اختلاف دارند و همزمان باید با رقیبان بیرونی هم روبهرو شوی. آغاز پادشاهی شاه تهماسب نیز چنین وضع دشواری داشت.
پس از مرگ شاه اسماعیل اول، پسرش تهماسب در دهسالگی به پادشاهی رسید. حکومت او از دو سو زیر فشار بود:
در داخل: سران قزلباش خودسری و نافرمانی میکردند و با یکدیگر درگیر بودند؛ بنابراین، فرمانبرداری از شاه و هماهنگی در حکومت آسیب دیده بود.
در مرزها: ازبکان از شرق و عثمانیها از غرب به ایران حمله میکردند.
نکتهٔ مهم، همزمانیِ مشکلات داخلی و خارجی است. وقتی سران حکومت با هم کشمکش دارند، گردآوردن نیرو و هماهنگی برای دفاع از مرزها دشوارتر میشود. پس برای شناخت وضعیت آغاز سلطنت تهماسب، نباید فقط حملهٔ دشمنان یا فقط اختلافهای داخلی را ببینیم؛ باید هر دو را کنار هم قرار دهیم.
کتاب درسی، صفحهٔ ۱۵۱
از آشفتگی تا تثبیت
از آشفتگی تا تثبیت
شاه تهماسب برای استوار کردن حکومت، باید هم آشفتگی داخل را مهار میکرد و هم جلوی حملههای خارجی را میگرفت. او بهتدریج سران قزلباش را مطیع کرد؛ سپس ازبکان را شکست داد و از خراسان عقب راند. در برابر حملههای پیاپی عثمانی هم از تدبیرهای دفاعی کمک گرفت.
یکی از این تدبیرها، انتقال پایتخت از تبریز به قزوین بود. قزوین از مرز عثمانی دورتر بود؛ بنابراین مرکز حکومت کمتر در معرض حمله قرار میگرفت. تدبیر دیگر، سیاست زمینسوخته بود: از بین بردن یا دور کردن آذوقه و امکانات در مسیر پیشروی دشمن، تا تأمین نیازهای سپاه مهاجم دشوار شود. البته این روش میتوانست برای مردم همان مناطق هم خسارتبار باشد.
پس دفاع فقط جنگیدن در میدان نبود؛ گاهی دور کردن مرکز حکومت از خطر و دشوار کردن پیشروی دشمن هم مؤثر بود. تثبیت حکومت یعنی استوار شدن پایههای آن؛ نه اینکه دیگر هیچ تهدیدی وجود نداشته باشد.
کتاب درسی، صفحهٔ ۱۵۱
مثال حلشده
دانشآموزی میگوید: «هر دو گزارش چالدران ثابت میکنند که ایرانیان در آغاز نبرد برتر بودند.» آیا شواهد هر دو گزارش برای این داوری کافی است؟
ابتدا ادعا را دقیق میکنیم: موضوع، برتری در آغاز نبرد است، نه صرفاً شجاعت در جنگ.
در گزارش نخست، درهمشکستن صفوف مقدم سپاه عثمانی به دست سوارهنظام ایران، شاهدی برای برتری آغازین ایرانیان است.
گزارش دوم از حملهٔ شاه و جنگاوران دلیر سخن میگوید، اما مشخص نمیکند که در آغاز نبرد کدام سپاه برتر بوده است.
پس میان «شاهد دلاوری» و «شاهد برتری آغازین» فرق میگذاریم و ادعا را فقط دربارهٔ گزارش نخست میپذیریم.
جواب: نه؛ گزارش نخست برتری آغازین ایرانیان را تأیید میکند، اما گزارش دوم بر دلاوری آنان تأکید دارد و بهتنهایی اثباتکنندهٔ برتری آغازین نیست.
نکات مهم
دو گزارش چالدران بر دلاوری ایرانیان تأکید دارند، اما گزارش نخست نقش توپخانهٔ عثمانی را در تغییر نتیجهٔ نبرد برجسته میکند.
شاه تهماسب در آغاز پادشاهی با دو نوع تهدید روبهرو بود: کشمکش سران قزلباش در داخل و تهاجم ازبکان و عثمانیها از بیرون.
شاه تهماسب با مهار سرکشیهای داخلی و مقابلهٔ همراه با تدبیر با دشمنان خارجی، پایههای حکومت صفوی را استوار کرد.
درس ۳۰ · صفحهٔ ۱۵۱ تا ۱۵۶ · حدود ۱۵ دقیقه · تولید هوش مصنوعی
عصر اقتدار و شکوفایی (۹۹۶ـ۱۰۳۸ق)
در این درس یاد میگیری چگونه اصلاحات شاه عباس اول به اقتدار و شکوفایی صفویان انجامید و چرا ضعف حکومت و افزایش نارضایتی در دورهٔ جانشینانش زمینهٔ سقوط آن را فراهم کرد.
پیش از شروع
چطور حکومت صفوی که در زمان شاه عباس اول دشمنان قدرتمندش را عقب راند، بعدها نتوانست در برابر شورش گروهی از مردم قلمرو خودش مقاومت کند؟
قدرت یک حکومت فقط به بزرگی قلمرو یا پیروزیهای گذشتهاش وابسته نیست. شاه عباس با ساماندادن به حکومت، سپاه و اقتصاد، صفویان را قدرتمند کرد؛ اما در دورهٔ جانشینانش، ضعف فرمانروایی، اختلافهای داخلی و نارضایتی مردم زمینهٔ سقوط را فراهم کرد.
ساماندادن به حکومت و سپاه
ساماندادن به حکومت و سپاه
تصور کن اعضای یک تیم بهجای پیروی از مربی، هرکدام فقط به حرف سرگروه خودشان گوش کنند؛ آیا تیم میتواند هماهنگ عمل کند؟ شاه عباس اول در آغاز پادشاهی با مشکلی شبیه این روبهرو بود: سران قزلباش نیروهای ایلی خود را داشتند و گاهی منافع طایفهشان را بر فرمان شاه ترجیح میدادند.
شاه عباس برای تغییر این وضع، سران سرکش قزلباش را مهار کرد و قدرت آنان را کاهش داد. سپس سپاهی دائمی و حرفهای تشکیل داد؛ یعنی نیرویی که خدمت نظامی کار اصلیاش بود و پیوسته در خدمت حکومت قرار داشت. وفاداری این سپاه به شخص شاه بود، نه به سران ایلها.
بیشتر افراد سپاه تازه از جوانان تازهمسلمان گرجی، ارمنی و چرکسی انتخاب شدند. دستههای تفنگچی و توپخانه نیز به آن افزوده شد. شاه برای پرداخت حقوق و تأمین تجهیزات این نیرو، زمینهای فراوانی را به املاک خاصهٔ پادشاهی تبدیل کرد.
پس نکته فقط داشتن سرباز بیشتر نبود؛ فرماندهی و وفاداری سپاه به سود حکومت مرکزی تغییر کرد.
کتاب درسی، صفحهٔ ۱۵۲
آبادانی و رونق اقتصادی
آبادانی و رونق اقتصادی
اگر تاجری پارچهٔ مرغوبی داشته باشد، اما راه مناسبی برای رساندن آن به بازار نداشته باشد، آیا کارش رونق میگیرد؟ تولید، راههای ارتباطی و تجارت به یکدیگر وابستهاند. اقدامات اقتصادی شاه عباس اول را هم باید در پیوند با یکدیگر دید.
او با ایجاد کارگاههای بافندگی به تولید کمک کرد. ساخت جاده، پل و کاروانسرا نیز رفتوآمد و جابهجایی کالا را آسانتر میکرد. ساخت سد و قنات برای تأمین آب اهمیت داشت و گسترش روابط اقتصادی با همسایگان و کشورهای اروپایی، فرصت بیشتری برای تجارت فراهم میکرد.
در همین برنامهٔ آبادانی، شاه عباس پایتخت را از قزوین به اصفهان برد؛ تصمیمی که انگیزههای سیاسی، نظامی و اقتصادی داشت. او با توجه به مهندسی و شهرسازی، پایتخت تازه را گسترش داد. همچنین گروهی از ارامنه را در اصفهان ساکن کرد و از مهارتهای فنی و تجربهٔ اقتصادی و تجاری آنان بهره گرفت.
پس شکوفایی این دوره فقط به ساخت بناهای زیبا محدود نبود؛ تولید، زیرساخت و دادوستد همزمان مورد توجه قرار گرفتند.
کتاب درسی، صفحهٔ ۱۵۳
مقابلهٔ حسابشده با دشمنان
مقابلهٔ حسابشده با دشمنان
اگر برای دو کار دشوار، همزمان به نیرو و تمرکزت نیاز داشته باشی، گاهی بهتر است اول یکی را پیش ببری و بعد سراغ دیگری بروی. شاه عباس هم میدانست که جنگیدن در دو جبهه، توان سپاه را تقسیم میکند.
او پس از برقراری نظم در داخل کشور، ابتدا با عثمانیها صلح کرد تا بتواند بر مقابله با ازبکان در شرق تمرکز کند. سپس به خراسان لشکر کشید و ازبکان را عقب راند. پس از آن، سپاهش را به آذربایجان برد و با غافلگیرکردن نیروهای عثمانی، سرزمینهای اشغالی شمال غرب ایران را آزاد کرد؛ عراق و عتبات عالیات نیز به قلمرو صفوی افزوده شد.
در خلیج فارس، مسئله متفاوت بود: ایران نیروی دریایی نداشت. سپاه صفوی با کمک کشتیهای انگلیسی توانست پرتغالیها را از سواحل و جزایر ایرانی بیرون براند.
پس کلید این موفقیتها فقط قدرت سپاه نبود؛ ترتیبدادن به رویاروییها و فراهمکردن امکانات لازم هم اهمیت داشت.
کتاب درسی، صفحهٔ ۱۵۳
فرسایش قدرت از درون
فرسایش قدرت از درون
آیا پیروزیهای بزرگ یک حکومت، آیندهٔ آن را هم تضمین میکند؟ پس از شاه عباس اول، صفویان بهتدریج توان ادارهٔ کشور را از دست دادند؛ این ضعف یکباره پدید نیامد.
شاه صفی، نوه و جانشین شاه عباس، دستور کشتن امامقلیخان، حاکم کاردان فارس، را داد. با حذف چنین افرادی، حکومت از تجربه و توان مدیرانش محروم میشد. در دورهٔ او قندهار نیز از ایران جدا شد. شاه عباس دوم قندهار را پس گرفت، اما این موفقیت نتوانست روند کلی ضعف حکومت را متوقف کند.
در زمان شاه سلیمان، ناآشنایی شاه با کشورداری و دخالت اعضای حرمسرا در ادارهٔ حکومت، اوضاع را بدتر کرد. نفوذ همین افراد در انتخاب حسینمیرزا به جانشینی نیز نقش داشت.
برای درک این روند، گروهی را تصور کن که اعضای باتجربهاش کنار گذاشته شوند و تصمیمها بهجای توانایی افراد، بر پایهٔ نفوذ و رابطه گرفته شود. حتی اگر این گروه گاهی موفق شود، توان کار جمعیاش بهتدریج کاهش مییابد.
کتاب درسی، صفحهٔ ۱۵۵
از نارضایتی تا سقوط
از نارضایتی تا سقوط
اگر اعضای یک گروه با هم درگیر باشند و کارها را نیمهکاره بگذارند، آن گروه حتی در برابر مشکلی کوچک هم آسیبپذیر میشود. حکومت صفوی در دوران شاه سلطان حسین نیز از درون ضعیف شده بود.
اختلاف میان مقامهای کشوری و لشکری، ادارهٔ کشور را مختل میکرد. همزمان، کشاورزی، صنعت و تجارت از رونق افتاده بود. افزایش تعصبات مذهبی و فشار بر اقلیتهای دینی هم نارضایتی بخشهایی از مردم را بیشتر میکرد. بنابراین، آشفتگی سیاسی، رکود اقتصادی و نارضایتی مردم یکدیگر را تشدید میکردند.
در این وضعیت، گروهی از افغانهای قندهار شورش کردند. آنان با آگاهی از ضعف حکومت به سوی اصفهان رفتند و با تصرف پایتخت، در سال شمسی به حکومت صفوی پایان دادند.
نکتهٔ مهم این است که قندهار در آن زمان جزو قلمرو صفوی بود؛ پس این رویداد شورش درون قلمرو حکومت بود، نه حملهٔ کشوری خارجی. برای فهم سقوط صفویان، نباید فقط به حرکت شورشیان نگاه کنیم؛ باید ضعفهای درونی حکومت را هم ببینیم.
کتاب درسی، صفحهٔ ۱۵۵
مثال حلشده
شاه عباس دوم قندهار را پس گرفت؛ پس چرا نمیتوان نتیجه گرفت که ضعف حکومت صفوی در زمان او پایان یافته بود؟
ابتدا دو موضوع را جدا میکنیم: پیروزی در یک رویداد نظامی و توانایی ادارهٔ حکومت در بلندمدت.
بازپسگیری قندهار نشاندهندهٔ یک موفقیت نظامی در دورهٔ شاه عباس دوم بود.
برای داوری دربارهٔ پایان ضعف حکومت، باید دید آیا روند کلی ناتوانی حکومت متوقف شده است؛ یک پیروزی بهتنهایی چنین چیزی را ثابت نمیکند.
طبق مطالب درس، شاه عباس دوم با وجود شجاعت و لیاقت بیشتر نسبت به پدرش، نتوانست روند ضعف صفویان را متوقف کند.
جواب: بازپسگیری قندهار موفقیتی نظامی بود، اما بهتنهایی نشانهٔ برطرفشدن ضعفهای حکومت نبود؛ بنابراین با ادامهٔ روند انحطاط منافاتی نداشت.
نکات مهم
شاه عباس با مهار سران سرکش قزلباش و تشکیل سپاه دائمی، حکومت مرکزی را تقویت کرد و با آبادانی و گسترش تجارت به رونق کشور کمک کرد.
سامانیافتن اوضاع داخلی و مقابلهٔ مرحلهبهمرحله با دشمنان، زمینهٔ موفقیتهای نظامی شاه عباس را فراهم کرد.
پس از شاه عباس، ضعف فرمانروایان، دخالت درباریان، رکود اقتصادی و افزایش نارضایتی، حکومت را در برابر شورش داخلی افغانها آسیبپذیر کرد.
درس ۳۱ · صفحهٔ ۱۵۶ تا ۱۵۷ · حدود ۱۵ دقیقه · تولید هوش مصنوعی
اوضاع اقتصادی
در این درس یاد میگیری پایههای اقتصاد صفوی، انواع مالکیت زمین، نقش بازار و مالیات و جایگاه تجارت خارجی را توضیح بدهی.
پیش از شروع
اگر در عصر صفوی کشاورز، دامدار یا فروشندهٔ بازار بودی، امنیت کشور چه تغییری در کار و درآمدت ایجاد میکرد؟
امنیت و ثبات دورهٔ صفوی به رونق کار در روستاها و شهرها کمک کرد. کشاورزی و دامداری پایههای مهم اقتصاد بودند و بازار و تجارت خارجی هم رونق داشتند؛ دولت نیز از فعالیتهای اقتصادی مالیات میگرفت.
امنیت و رونق اقتصاد
امنیت و رونق اقتصاد
تصور کن کشاورزی هستی که پس از چند ماه زحمت، محصولش آماده شده است. اگر از امنیت روستا و مسیر رفتوآمد مطمئن نباشی، برنامهریزی برای کشت و رساندن محصول به خریدار دشوار میشود. دامدار هم برای نگهداری و جابهجایی گلهاش به امنیت نیاز دارد.
در عصر صفوی، کشاورزی و دامداری از پایههای مهم اقتصاد بودند. ثبات حکومت و امنیت سیاسی و اجتماعی کمک میکرد مردم با آسودگی بیشتری کار کنند؛ در نتیجه، فعالیتهای اقتصادی هم در روستاها و هم در شهرها رونق میگرفت.
پس رابطهٔ اصلی را اینطور به خاطر بسپار: امنیت فقط برای حفظ جان نبود؛ به کار و تولید هم کمک میکرد. رونق اقتصاد صفوی را نباید جدا از شرایط سیاسی و اجتماعی آن دوره دید.
کتاب درسی، صفحهٔ ۱۵۶
زمین در اختیار چه کسی بود؟
زمین در اختیار چه کسی بود؟
در دورهٔ صفوی، همهٔ زمینها صاحب و وضعیت یکسانی نداشتند. برای شناخت چهار دستهٔ زمین، به این توجه کن که زمین در اختیار چه کسی بود و درآمدش چه کاربردی داشت:
اراضی ممالک: در اختیار و مالکیت والیان ایالتها بود و آنان این زمینها را میان زیردستان خود تقسیم میکردند.
اراضی خاصه: به شخص شاه تعلق داشت. بهویژه از زمان شاه عباس، درآمد این زمینها برای ادارهٔ سپاه خرج میشد.
اراضی وقفی: مردم یا شاه آنها را وقف میکردند. گاهی مردم برای جلوگیری از دستاندازی حاکمان، زمین خود را وقف میکردند.
املاک خصوصی: سهم بسیار کمی داشتند و همواره خطر مصادره، یعنی گرفتهشدن ملک از صاحب آن، تهدیدشان میکرد.
فرض کن دو مزرعه کنار هم باشند؛ یکی متعلق به والی و دیگری متعلق به شخص شاه. اولی «ممالک» و دومی «خاصه» است. پس جای زمین یا نوع محصول، ملاک این دستهبندی نیست؛ مالکیت و وضعیت زمین اهمیت دارد.
کتاب درسی، صفحهٔ ۱۵۷
بازار، اصناف و مالیات
بازار، اصناف و مالیات
اگر در بازار یک شهر صفوی قدم میزدی، هر بخش را محل کار گروهی از صاحبان حرفه میدیدی: زرگرها در یک راسته و آهنگران یا کلاهدوزان در راستههای دیگر. صنف یعنی گروهی از افراد که حرفهای مشترک دارند؛ راسته هم بخشی از بازار بود که یک صنف در آن فعالیت میکرد.
بازار فقط محل خرید نبود؛ پیشهوران و صنعتگران هم در آن کار میکردند و کالاهایشان را میفروختند. به همین دلیل، بازار را میتوان مرکز فعالیت اقتصادی شهر دانست. بازارهای اصفهان و کرمان از نمونههای باشکوه آن دوره بودند.
مالیات فقط مخصوص بازاریان نبود. دولت برای ادارهٔ امور از کشاورزان و دامداران نیز مالیات میگرفت؛ مالیات دامداران «چوپان بیگی» نام داشت. بازاریان هم در برابر حفظ امنیت، مالیات میپرداختند. برای نمونه، آهنگر برای کار و فروش به محیطی امن نیاز داشت؛ پس میان فعالیت اقتصادی بازار و تأمین امنیت آن ارتباط وجود داشت.
کتاب درسی، صفحهٔ ۱۵۷
تجارت و سکهها
تجارت و سکهها
اقتصاد صفوی فقط به تولید روستاها و خریدوفروش در بازارهای شهر محدود نبود؛ تجارت با سرزمینهای دیگر نیز رونق فراوان داشت. گسترش این دادوستدها باعث شد ایران یکی از کانونهای مهم تجارت در آسیا شود. پس برای شناخت اقتصاد این دوره، باید هم فعالیتهای داخل کشور را ببینیم و هم ارتباط تجاری با بیرون را.
در این دادوستدها، مردم از سکههای گوناگون استفاده میکردند. کتاب آنها را با توجه به ارزششان چنین نام میبرد: عباسی، محمودی، شاهی، بیستی و غازبکه؛ غازبکه سکهای مسی بود. برای بهخاطرسپردن موضوع، به خریدهای امروز فکر کن: همانطور که پولها ارزش یکسانی ندارند، سکههای آن زمان هم همارزش نبودند. بنابراین، تعداد سکهها بهتنهایی ارزش یک پرداخت را نشان نمیداد؛ نوع سکه هم مهم بود.
کتاب درسی، صفحهٔ ۱۵۷
مثال حلشده
فرض کن کشاورزی محصولش را برای فروش به بازار شهر میبرد. توضیح بده چرا امنتر شدن راهها میتوانست هم به کار او و هم به فعالیت بازاریان کمک کند.
ابتدا تولیدکننده را مشخص میکنیم: کشاورز در روستا محصول تولید میکند و برای فروش آن به خریدار نیاز دارد.
سپس نقش راه را بررسی میکنیم: امنیت بیشتر میتواند خطر جابهجایی محصول تا شهر را کاهش دهد.
حالا به بازار میرسیم: رسیدن محصول به بازار، امکان خرید و فروش آن را برای بازاریان فراهم میکند.
نتیجه میگیریم که فعالیت اقتصادی روستا و شهر به هم پیوند دارد و امنیت میتواند به رونق هر دو کمک کند.
جواب: امنیت راهها میتوانست رساندن محصول روستا به بازار شهر را آسانتر کند و به فروش و دادوستد رونق بدهد؛ بنابراین اثر امنیت هم به تولیدکنندهٔ روستایی میرسید و هم به فروشندهٔ شهری.
نکات مهم
کشاورزی و دامداری از پایههای مهم اقتصاد صفوی بودند و ثبات و امنیت به رونق اقتصادی شهرها و روستاها کمک میکرد.
زمینها به چهار دستهٔ ممالک، خاصه، وقفی و خصوصی تقسیم میشدند و دولت از کشاورزان، دامداران و فعالان بازار مالیات میگرفت.
بازار مرکز اقتصاد شهری بود و رشد تجارت خارجی، همراه با کاربرد سکههای گوناگون در دادوستد، از ویژگیهای اقتصاد صفوی به شمار میرفت.
درس ۳۲ · صفحهٔ ۱۵۷ تا ۱۶۲ · حدود ۱۵ دقیقه · تولید هوش مصنوعی
روابط خارجی
در این درس یاد میگیری … علتها و ویژگیهای روابط صفویان با عثمانی، ازبکان، گورکانیان هند و دولتهای اروپایی را توضیح بدهی و نقش جنگ، صلح، تجارت و فرهنگ را در این روابط مقایسه کنی.
پیش از شروع
اگر چند دولت اروپایی به شاه صفوی پیشنهاد میدادند علیه عثمانی متحد شوند، آیا پذیرفتن این پیشنهاد همیشه به سود ایران بود؟
نه لزوماً؛ در یکی از گزارشهای تاریخی این دوره، ایران پیشنهاد اتحاد علیه عثمانی را نپذیرفت، چون حفظ پیمان صلح را مهمتر میدانست. سیاست خارجی صفویان فقط جنگ با دشمنان نبود؛ تجارت، روابط فرهنگی و سنجیدن سود و زیان اتحادها هم در آن نقش داشت.
عثمانی؛ از رقابت تا صلح
عثمانی؛ از رقابت تا صلح
چرا ظهور یک حکومت قدرتمند در ایران برای عثمانی نگرانکننده بود؟ هنگام تشکیل دولت صفوی، عثمانی در حال گسترش قلمرو خود بود؛ سپاهش در اروپا پیشروی میکرد و فرمانروایانش ادعای رهبری تمام مسلمانان را داشتند. ایرانِ قدرتمند مانعی در برابر این توسعهطلبی بود؛ پس اختلاف دو حکومت را نباید فقط اختلاف مذهبی دانست، رقابت سیاسی و نظامی هم اهمیت داشت.
سلطان سلیم برای از میان بردن حکومت نوپای صفوی به ایران لشکر کشید و سپاه ایران را در چالدران شکست داد. اما این شکست به معنای پایان حکومت صفوی یا تسلیم همیشگی ایران نبود. شاهان بعدی عثمانی نیز بارها حمله کردند و صفویان متناسب با شرایط، به شیوههای گوناگون مقاومت کردند.
نتیجه فقط ادامهٔ جنگ نبود: مقاومت ایران باعث شد برخی فرمانروایان عثمانی از جنگ دست بکشند و پیمانهای صلحی میان دو دولت بسته شود. پس مسیر این رابطه را اینطور به خاطر بسپار: توسعهطلبی عثمانی ← درگیری با صفویان ← مقاومت ایران و انعقاد پیمانهای صلح.
کتاب درسی، صفحهٔ ۱۵۸
ازبکان؛ تهدید در شرق
ازبکان؛ تهدید در شرق
صفویان فقط با تهدید عثمانی در غرب روبهرو نبودند؛ در شرق نیز ازبکان به قلمرو ایران حمله میکردند. ازبکان طایفهای از مغولان بودند که همزمان با روی کار آمدن صفویان، بر ماوراءالنهر حکومت داشتند.
نکتهٔ مهم، رابطهٔ دوستانه و هماهنگی ازبکان با عثمانی بود. برای درک اهمیت این موضوع، تصور کن هنگام مراقبت از دو ورودی یک محل، مهاجمان دو طرف با هم هماهنگ باشند؛ در این صورت نمیتوانی همهٔ توجه و نیروی خود را فقط به یک سمت اختصاص بدهی. صفویان نیز باید به تهدیدهای شرق و غرب توجه میکردند.
ازبکان در دوران شاه اسماعیل اول، شاه تهماسب و شاه عباس اول بارها به خراسان حمله کردند. سپاهیان صفوی هر بار آنان را قاطعانه شکست دادند. پس شکست ازبکان در یک حمله، به معنای پایان همیشگی تهدید آنان نبود؛ حملهها تکرار میشد و دفاع از مرزهای شرقی همچنان اهمیت داشت.
کتاب درسی، صفحهٔ ۱۵۹
هند؛ اختلاف در کنار دوستی
هند؛ اختلاف در کنار دوستی
آیا دو همسایه میتوانند بر سر موضوعی اختلاف داشته باشند، اما همچنان با یکدیگر دادوستد و رفتوآمد کنند؟ روابط ایران صفوی و گورکانیان هند چنین وضعی داشت.
گره اصلی اختلاف، قندهار بود. این شهر موقعیت اقتصادی و نظامی مهمی داشت؛ برای ایران، هم در حفاظت از مناطق شرقی نقش داشت و هم درآمد گمرکی فراهم میکرد. به همین دلیل، دو حکومت برای تسلط بر آن رقابت میکردند.
اما این اختلاف، تمام رابطه را تعیین نمیکرد. در مجموع، مناسبات سیاسی و تجاری دو حکومت دوستانه و گسترده بود. شاهان گورکانی به زبان و فرهنگ فارسی علاقه داشتند. مهاجرت شاعران، دانشمندان، معماران و هنرمندان ایرانی به هند نیز به شکوفایی فرهنگ و هنر فارسی در آنجا کمک کرد؛ طراحی و ساخت تاجمحل به دست معماران ایرانی، نمونهای از این پیوند بود.
پس هنگام بررسی روابط دو کشور، فقط به درگیریهایشان نگاه نکن؛ اختلاف بر سر یک منطقه میتواند در کنار همکاری در زمینههای دیگر وجود داشته باشد.
کتاب درسی، صفحهٔ ۱۵۹
اروپا؛ سیاست و تجارت
اروپا؛ سیاست و تجارت
چرا دولتهای اروپایی به گسترش رابطه با ایران صفوی علاقه داشتند؟ برای پاسخ، دو انگیزه را کنار هم بگذاریم: امنیت و تجارت.
انگیزهٔ سیاسی و نظامی: ارتش عثمانی در اروپا پیشروی میکرد. دولتهای اروپایی امیدوار بودند با نزدیکشدن به ایران، که رقیب عثمانی بود، متحدی پیدا کنند و فشار حملههای عثمانی به سرزمینهایشان را کاهش دهند. شبیه زمانی که دو گروه برای مقابله با رقیبی مشترک، به همکاری با یکدیگر علاقهمند میشوند.
انگیزهٔ اقتصادی و تجاری: اروپاییان مسیرهای دریایی تازهای به سوی ایران، هند و شرق آسیا یافته بودند. این مسیرها فرصتهای تازهای برای تجارت فراهم میکرد؛ البته فعالیتهای استعماری آنان نیز به دنبال این اکتشافات آغاز شد. پرتغالیها نخستین اروپاییانی بودند که از این راهها به اقیانوس هند و خلیجفارس رسیدند؛ سپس انگلیسیها، فرانسویها و هلندیها آمدند.
پس گسترش روابط را فقط نتیجهٔ دشمنی مشترک با عثمانی ندان؛ منافع تجاری هم عامل مهمی بود.
کتاب درسی، صفحهٔ ۱۶۰
رابطه با اروپا، با تصمیم ایران
رابطه با اروپا، با تصمیم ایران
آیا دوستی با یک دولت یعنی پذیرفتن همۀ خواستههای آن؟ صفویان میکوشیدند از روابط خارجی برای هدفهای خود استفاده کنند، نه اینکه تابع خواستههای اروپاییان شوند.
شاه عباس اول برای رونق تجارت خارجی و بهرهگیری از دانش نظامی و فنی اروپا، روابط دوستانه با دولتهای اروپایی را گسترش داد. او به انگلیسیها، فرانسویها و هلندیها اجازۀ ایجاد پایگاه تجاری در خلیجفارس داد. تجارت ابریشم نیز از درآمدهای مهم خزانۀ او بود؛ بازرگانان ارمنیِ ایرانی زیر نظر شاه آن را انجام میدادند و اروپاییان از مشتریان اصلی بودند.
اما همکاری، به معنی همراهیِ همیشگی نبود. در گزارش سانسون، نمایندگان چند دولت اروپایی پیشنهاد اتحاد علیه عثمانی را مطرح کردند؛ پاسخ دربار ایران این بود که شاه به پیمان صلح خود با عثمانی وفادار میماند. این شاهد نشان میدهد که حفظ استقلال تصمیمگیری و احترام به پیمان صلح میتوانست بر پیشنهاد اتحاد نظامی ترجیح داده شود.
کتاب درسی، صفحهٔ ۱۶۰
مثال حلشده
در گزارش سانسون، نمایندگان چند دولت اروپایی پیشنهاد اتحاد علیه عثمانی را مطرح کردند، اما پاسخ ایران بر پایبندی به وعدۀ صلح با عثمانی تأکید داشت. از این تصمیم چه برداشتی دربارۀ سیاست خارجی صفویان میتوان داشت؟
ابتدا خواست نمایندگان اروپایی را مشخص میکنیم: آنها میخواستند ایران در مقابله با عثمانی با دولتهایشان متحد شود.
سپس دلیل اعلامشدۀ ایران را پیدا میکنیم: شاه به حفظ صلح با عثمانی وعده داده بود و بر محترم شمردن آن تأکید داشت.
میان دو نوع رابطه تفاوت میگذاریم: داشتن روابط دوستانه یا تجاری با اروپا، ایران را به پذیرش هر پیشنهاد نظامی ملزم نمیکرد.
نتیجه میگیریم که این تصمیم نمونهای از استقلال در تصمیمگیری و اهمیت دادن به حفظ صلح و تعهد سیاسی بود، نه نشانۀ قطع همۀ روابط با اروپا.
جواب: این تصمیم نشان میدهد که صفویان پیشنهاد دولتهای اروپایی را بیچونوچرا نمیپذیرفتند و برای حفظ صلح و تعهد سیاسی خود اهمیت قائل بودند؛ بنابراین، رابطۀ دوستانه با اروپا الزاماً به معنای اتحاد نظامی علیه عثمانی نبود.
نکات مهم
توسعهطلبی عثمانی و حملههای ازبکان از چالشهای صفویان بود، اما مقاومت ایران در برابر عثمانی به پیمانهای صلح نیز انجامید.
روابط صفویان با گورکانیان هند، با وجود اختلاف بر سر قندهار، در زمینههای سیاسی، فرهنگی و تجاری گسترده و در مجموع دوستانه بود.
مقابله با عثمانی و منافع اقتصادی به گسترش روابط ایران و اروپا کمک کرد و صفویان میکوشیدند از این روابط با حفظ استقلال تصمیمگیری بهره ببرند.
درس ۳۳ · صفحهٔ ۱۶۲ تا ۱۶۳ · حدود ۱۴ دقیقه · تولید هوش مصنوعی
درس ۱۴: فرهنگ و تمدن در عصر صفوی
در این درس یاد میگیری زمینههای شکوفایی فرهنگی عصر صفوی را توضیح بدهی و وضعیت معارف دینی، ادبیات، علوم و مراکز آموزشی آن دوره را با تکیه بر شواهد مقایسه کنی.
پیش از شروع
آیا ممکن است در یک دوره، هنر و معماری شکوفا شوند، اما علوم تجربی و ریاضیات رو به افول بروند؟ عصر صفوی چه پاسخی به این پرسش میدهد؟
در عصر صفوی، هنر و معماری رونق گرفتند، اما علوم تجربی و ریاضیات رو به افول رفتند. پس برای شناخت وضعیت فرهنگی و علمی یک دوره، باید رشتهها و زمینههای مختلف را جداگانه بررسی کنیم.
زمینههای شکوفایی فرهنگ و هنر
زمینههای شکوفایی فرهنگ و هنر
برای ساختن یک بنای هنری، فقط داشتن معمار ماهر کافی است؟ معمار به امنیت، هزینه و پشتیبانی هم نیاز دارد. شکوفایی فرهنگ و هنر عصر صفوی نیز حاصل همراهی چند عامل بود:
وحدت و انسجام: یکپارچگی کشور و انسجام اجتماعی، زمینۀ مناسبتری برای فعالیتهای فرهنگی فراهم کرد.
رسمیت تشیع دوازدهامامی: آموزههای شیعی بر آموزش، فرهنگ و هنر اثر گذاشت و به آنها جلوههای تازهای داد.
حمایت حکومت: شاهان و مقامها با تشویق عالمان و هنرمندان و سفارش آثار هنری، از فعالیت آنان پشتیبانی کردند.
گسترش وقف: شاهان و ثروتمندان بخشی از دارایی خود را به امور مذهبی، علمی، آموزشی و هنری اختصاص دادند. مثلاً درآمد یک داراییِ وقفی میتوانست پشتوانۀ هزینههای یک مرکز آموزشی باشد.
توانایی و میراث ایرانیان: علمدوستی و ذوق هنری ایرانیان، همراه با میراث دورههای پیشین، بهویژه عصر تیموری، پشتوانۀ این شکوفایی بود.
پس این رونق را نباید فقط نتیجۀ استعداد هنرمندان یا حمایت شاهان دانست؛ زمینههای اجتماعی، مذهبی و مالی در کنار تواناییهای ایرانیان اثرگذار بودند.
کتاب درسی، صفحهٔ ۱۶۲
معارف شیعی و ادبیات فارسی
معارف شیعی و ادبیات فارسی
اگر بشنوی «ادبیات یک دوره رو به افول بوده»، برای پذیرفتن آن دنبال چه شواهدی میگردی؟ وجود شاعران برجسته و حمایت از آنان، شواهدیاند که باید بررسی کنی.
در آغاز حکومت صفوی، عالمان و مراکز علمی شیعی در ایران کم بودند. شاهان برای گسترش معارف شیعه و پاسخگویی به نیازهای مذهبی و حقوقی جامعه، عالمانی را از جبل عامل لبنان، عراق و بحرین دعوت کردند. ورود آنان به گسترش آموزش علوم دینی، بهویژه معارف شیعی، کمک کرد.
اما آموزش فقط به علوم دینی محدود نبود؛ ادبیات، حکمت و فلسفه هم در مراکز مختلف آموزش داده میشد. وحشی بافقی، محتشم کاشانی و صائب تبریزی از شاعران شاخص این دوره بودند و برخی شاهان صفوی نیز شعر میگفتند و پشتیبان شاعران بودند.
پس باید در داوری دقت کنیم: پژوهشهای جدید، نظرِ «افول ادبیات فارسی در عصر صفوی» را قطعی نمیدانند. این تردید به معنای اثبات شکوفایی همهجانبۀ ادبیات نیست؛ یعنی برای داوری، باید شواهد بیشتری را سنجید.
کتاب درسی، صفحهٔ ۱۶۲
وضعیت علوم تجربی و ریاضیات
وضعیت علوم تجربی و ریاضیات
آیا شکوفایی هنر در یک دوره، یعنی همۀ دانشها هم پیشرفت کردهاند؟ در عصر صفوی، وضعیت همۀ شاخههای دانش یکسان نبود. همزمان با تحولات بزرگ علمی در اروپا، علوم تجربی و ریاضیات در ایران رو به افول رفتند.
البته افول به معنای تعطیلی کامل آموزش نبود. در مدارس همچنان برخی آثار کهن، مانند *قانون ابنسینا* در پزشکی و متنهای قدیمی ریاضی و نجوم، تدریس میشدند. پس باید میان ادامۀ آموزش دانش گذشته و پیشرفت علمی تفاوت بگذاریم؛ همانطور که خواندن یک کتاب قدیمی با انجام پژوهشی تازه یکی نیست.
در نجوم نیز بررسی آسمان با باورهای خرافی درآمیخته بود. مردم عادی و بزرگان به سعد و نحس، یعنی خوشیمن یا بدیمن بودن زمانها، باور داشتند. مثلاً نسبتدادن موفقیت یک کار به خوشیمن بودن زمان آغاز آن، با شناخت علمی حرکت ستارگان تفاوت دارد.
کتاب درسی، صفحهٔ ۱۶۳
تداوم تاریخنگاری
تداوم تاریخنگاری
اگر فعالیتی نسبت به گذشته کمرونق شود، یعنی کاملاً از بین رفته است؟ تاریخنگاری عصر صفوی نمونهای است که نشان میدهد افول با توقف فرق دارد. تاریخنگاری این دوره نسبت به عصر مغول و تیموری تا حدی افت کرد، اما همچنان در سه حوزه ادامه داشت:
تاریخ عمومی: روایت رویدادهای تاریخی در گسترهای وسیع.
تاریخ محلی: پرداختن به تاریخ یک شهر یا منطقه.
تکنگاری: تمرکز بر موضوعی مشخص، مانند یک فرمانروا یا خاندان.
برای تصور تفاوت این حوزهها، نوشتن تاریخ کشور، تاریخ شهر خودت و گزارشی دربارهٔ یک شخصیت را در نظر بگیر؛ دامنهٔ موضوع این نوشتهها یکسان نیست.
از آثار مشهور این دوره، حبیبالسیر نوشتهٔ غیاثالدین خواندمیر در زمان شاه اسماعیل اول، احسنالتواریخ نوشتهٔ حسن بیگ روملو در زمان شاه تهماسب اول و تاریخ عالمآرای عباسی نوشتهٔ اسکندر بیگمنشی دربارهٔ دورهٔ شاه عباس اول است. پس برای ارزیابی تاریخنگاری صفوی باید هم افت نسبی آن را دید و هم تداوم نگارش آثار تاریخی را.
کتاب درسی، صفحهٔ ۱۶۳
مدرسه و راههای دیگر یادگیری
مدرسه و راههای دیگر یادگیری
اگر مدرسهای ساخته شود، هزینههای ادامهٔ کارش از کجا میآید؟ در عصر صفوی، مقامهای حکومتی، شخصیتهای مذهبی و نیکوکاران مدرسه میساختند و از آن حمایت میکردند. بیشتر مدارس موقوفاتی داشتند؛ یعنی درآمد داراییهای وقفشده صرف مخارج مدرسه میشد. برای تصور این سازوکار، باغی را در نظر بگیر که درآمد محصولش به هزینههای یک مدرسه اختصاص یافته باشد. وقفنامهها نشان میدهند زنان ثروتمند نیز در تأمین هزینهٔ مدارس اصفهان نقش داشتند.
مدرسه محل آموزش معارف دینی و علوم دیگر بود. به معلم «مدرّس» میگفتند و دستیارانی به نام «خلیفه» یا «مُعید» به او کمک میکردند. مدرسهٔ چهارباغ اصفهان از نمونههای مشهور این دوره است.
اما یادگیری فقط در مدرسه نبود: برخی زنان و دختران در خانه، زیر نظر والدین یا معلمان خصوصی آموزش میدیدند. هنر و صنعت نیز مستقیماً از استاد به شاگرد منتقل میشد؛ شبیه یادگرفتن یک مهارت عملی در کارگاه، با دیدن کار استاد و تمرین زیر نظر او.
کتاب درسی، صفحهٔ ۱۶۳
مثال حلشده
دانشآموزی میگوید: «چون عصر صفوی دورۀ شکوفایی هنر و معماری بود، پس همۀ شاخههای دانش نیز پیشرفت کردند.» با استفاده از شواهد درس، این ادعا را ارزیابی کن.
ابتدا ادعا را روشن میکنیم: دانشآموز از رونق هنر و معماری، پیشرفت همۀ دانشها را نتیجه گرفته است.
شواهد علوم را بررسی میکنیم: علوم تجربی و ریاضیات رو به افول رفتند و تدریس برخی متون قدیمی ادامه داشت.
شاهد دیگری میآوریم: تاریخنگاری ادامه یافت و آثار مهمی پدید آمد، اما نسبت به دورۀ مغول و تیموری افت نسبی داشت.
نتیجه میگیریم که برای داوری دربارۀ فرهنگ و تمدن یک دوره، باید وضعیت هر حوزه را جداگانه بررسی کنیم.
جواب: این ادعا درست نیست؛ رونق هنر و معماری نشانۀ پیشرفت یکسان همۀ دانشها نبود، زیرا در همان دوره علوم تجربی و ریاضیات افت کردند و تاریخنگاری نیز با وجود تداوم، نسبت به دورۀ مغول و تیموری افول نسبی داشت.
نکات مهم
شکوفایی فرهنگی و هنری صفوی حاصل همراهی وحدت سیاسی و اجتماعی، رسمیت تشیع، حمایت حکومت، وقف و میراث و تواناییهای ایرانیان بود.
در عصر صفوی، معارف شیعی گسترش یافت و ادبیات و تاریخنگاری ادامه داشت، اما علوم تجربی و ریاضیات رو به افول رفت.
مدارس با حمایت بانیان و درآمد موقوفات اداره میشدند و در کنار آنها، آموزش خانگی و شاگردی نزد استاد نیز راههای یادگیری بودند.
درس ۳۴ · صفحهٔ ۱۶۳ تا ۱۶۵ · حدود ۱۵ دقیقه · تولید هوش مصنوعی
مراکز علمی و آموزشی
در این درس یاد میگیری مراکز و شیوههای آموزش در عصر صفوی را توضیح بدهی، شواهد مربوط به وضعیت مدارس را بررسی کنی و نقش دانشمندان برجستهٔ این دوره را بشناسی.
پیش از شروع
اگر در عصر صفوی مدرسهای شهریه نمیگرفت، هزینهٔ ادارهٔ آن و حقوق مدرّسانش از کجا تأمین میشد؟ زنان ثروتمند چه نقشی در این میان داشتند؟
بسیاری از مدارس از درآمد موقوفات استفاده میکردند؛ یعنی اموال و داراییهایی که برای هدفی مانند ادارهٔ مدرسه اختصاص یافته بود. بعضی از زنان ثروتمند نیز بخش بزرگی از دارایی خود را وقف مدارس اصفهان کرده بودند.
دانشها در یک مسیر نبودند
دانشها در یک مسیر نبودند
آیا میشود در یک دوره کتابهای تاریخی نوشته شوند، اما علوم تجربی رونق کمتری داشته باشند؟ بله؛ برای شناخت دانش در عصر صفوی، نباید همهٔ رشتهها را در یک وضعیت ببینیم.
در این دوره، همزمان با دگرگونیهای بزرگ علمی در اروپا، علوم تجربی و ریاضیات در ایران رو به افول رفتند. هنوز بعضی متنهای قدیمی پزشکی، ریاضی و نجوم تدریس میشدند؛ اما تدریس آثار گذشته را نباید با پیشرفت علمی یکی دانست. نجوم نیز با باورهای خرافی، مانند خوشیمن یا بدیمن دانستن زمانها، آمیخته شده بود.
در مقابل، تاریخنگاری ادامه داشت؛ هرچند نسبت به دورهٔ مغول و تیموری تا حدی کمرونقتر شده بود. تاریخنویسان، تاریخ عمومی، تاریخ محلی و آثاری دربارهٔ موضوعی مشخص مینوشتند. «تاریخ عالمآرای عباسی» نوشتهٔ اسکندر بیگمنشی از آثار مشهور این دوره است.
مثل مدرسهای که وضعیت همهٔ درسهایش یکسان نیست، دربارهٔ یک دورهٔ تاریخی هم باید هر حوزهٔ دانش را جداگانه بررسی کنیم.
کتاب درسی، صفحهٔ ۱۶۳
مدرسه چگونه اداره میشد؟
مدرسه چگونه اداره میشد؟
یک مدرسه برای ادامهٔ کار، هم به پول نیاز دارد و هم به کسانی که آموزش را پیش ببرند. در عصر صفوی، مقامهای حکومتی، شخصیتهای مذهبی و بعضی از ثروتمندان نیکوکار، مدرسه میساختند و از آن حمایت میکردند.
وقف، راهی برای تأمین هزینههای مدرسه بود. مثلاً تصور کن درآمد یک باغ برای مخارج مدرسه کنار گذاشته شود؛ در این صورت، درآمد آن باغ به ادارهٔ مدرسه کمک میکند. بیشتر مدارس صفوی موقوفاتی داشتند. برخی وقفنامهها نیز نشان میدهند که زنان ثروتمند، بخش بزرگی از دارایی خود را برای ادارهٔ مدارس اصفهان وقف کرده بودند.
اما پول بهتنهایی آموزش را پیش نمیبرد! به معلم مدرسه مدرّس میگفتند. او دستیارانی به نام خلیفه یا مُعید داشت که در آموزش کمکش میکردند. پس برای شناخت ادارهٔ این مدارس، دو بخش را کنار هم ببین: پشتیبانی مالیِ بانیان و موقوفات و کار آموزشیِ مدرّسان و دستیارانشان.
کتاب درسی، صفحهٔ ۱۶۳
مدرسه از نگاه مسافران
مدرسه از نگاه مسافران
فرض کن دربارهٔ مدرسهای میشنوی که ساختمان زیبایی دارد؛ آیا همین خبر ثابت میکند که روش تدریس آن هم عالی است؟ برای شناخت مدرسههای صفوی هم باید گزارشها را از هم تفکیک کنیم.
شاردن از احترام ایرانیان به دانش و توجه آنان به پژوهش سخن میگوید. این گزارش، نگاه یک مسافر اروپایی به جایگاه علم در ایران را نشان میدهد؛ اما بهتنهایی ثابت نمیکند که همهٔ رشتههای علمی پیشرفت میکردند.
کمپفر دو جنبهٔ دیگر را توصیف میکند: نخست، شکوه ساختمان مدارس ایران در مقایسه با مدارس سرزمین خودش؛ دوم، کافیبودن حقوق مدرّسان و پرداخت منظم آن. گزارش او دربارهٔ حقوق، نشانهای از پشتیبانی مالی از آموزش است، نه مدرکی کافی برای داوری دربارهٔ کیفیت تدریس.
پس هنگام خواندن سفرنامه، بپرس: نویسنده دقیقاً دربارهٔ کدام جنبه سخن میگوید؟ احترام به دانش، زیبایی بنا و نظم پرداخت حقوق، شواهد متفاوتی هستند؛ نباید یکی را جای دیگری گرفت.
کتاب درسی، صفحهٔ ۱۶۴
راههای دیگر یادگیری
راههای دیگر یادگیری
اگر کودکی در عصر صفوی میخواست خواندن بیاموزد، تنها راهش رفتن به مدرسه نبود. مکتبخانه محل آموزش مقدماتی کودکان بود؛ در آن آموزشهای دینی، اخلاقی و ادبی میدادند. کودکان روخوانی قرآن، احکام، مقدمات زبان عربی و آثاری مانند گلستان و بوستان سعدی را میآموختند. روش اصلی یادگیری، حفظ کردن و تکرار مطالب بود؛ مثلاً کودک عبارتی را بارها میخواند تا آن را به خاطر بسپارد.
خانه هم میتوانست محل آموزش باشد. برخی زنان و دختران زیر نظر والدین یا معلمان خصوصی در خانه درس میخواندند؛ پس نباید تصور کنیم همهٔ افراد در یک محیط و به یک شیوه آموزش میدیدند.
برای آموختن هنرها و صنایع نیز شاگرد مستقیماً نزد استاد آموزش میدید. مثلاً یادگیری یک مهارت دستی را تصور کن: شاگرد کنار استاد قرار میگیرد و کار را از او میآموزد. بنابراین، برای شناخت آموزش آن دوره باید علاوه بر مدرسه، مکتبخانه، خانه و محل کار استاد را هم در نظر بگیریم.
کتاب درسی، صفحهٔ ۱۶۴
دانشمندان و اندیشههای تازه
دانشمندان و اندیشههای تازه
دانش در عصر صفوی فقط یک چهره نداشت؛ عالمان این دوره در زمینههای گوناگونی فعالیت میکردند. برای شناختن آنها، بهتر است هر نام را به حوزهٔ فعالیت یا اثرش پیوند بدهی:
محمدتقی مجلسی در فقه و حدیث آثاری نوشت و فرزندش محمدباقر مجلسی پدیدآورندهٔ مجموعهٔ بزرگ حدیثی بحارالانوار بود.
میرداماد از بنیانگذاران مکتب فلسفی اصفهان بود.
شیخ بهایی در دانشهای دینی، عقلی و طبیعی زمان خود صاحبنظر بود؛ پس فعالیتش به یک رشته محدود نمیشد.
ملاصدرا، شاگرد شیخ بهایی و میرداماد، مکتب فلسفی حکمت متعالیه را بنیان گذاشت. او از چهار جریانِ مشاء، اشراق، کلام و عرفان بهره گرفت و آنها را در نظام فلسفی تازهای به هم پیوند داد.
مثل وقتی که برای نوشتن یک متن تازه از چند منبع کمک میگیری، استفاده از اندیشههای پیشین الزاماً به معنای تکرار آنها نیست. اهمیت کار ملاصدرا نیز در ساختن چارچوبی تازه از میراث فکری پیشین بود.
کتاب درسی، صفحهٔ ۱۶۵
مثال حلشده
شاردن از احترام فراوان به دانش در ایران صفوی سخن میگوید، اما در همین درس از افول علوم تجربی و ریاضیات میخوانیم. آیا این دو گزارش الزاماً یکدیگر را نقض میکنند؟
موضوع هر گزارش را جدا میکنیم: شاردن دربارهٔ جایگاه و احترام دانش سخن میگوید؛ گزارش دیگر دربارهٔ وضعیت دو شاخهٔ مشخص دانش است.
میان احترام اجتماعی به دانش و پیشرفت علمی تفاوت میگذاریم؛ ارزشمند شمردن دانش لزوماً به معنای پیشرفت همهٔ رشتهها نیست.
شواهد دیگر را در نظر میگیریم: در همان دوره، دانشمندان برجستهای مانند میرداماد و ملاصدرا در فلسفه فعالیت داشتند.
نتیجه میگیریم که برای توصیف این دوره باید هر رشته و هر جنبهٔ آموزش را جداگانه بررسی کنیم، نه اینکه همه را یکسره شکوفا یا افولکرده بدانیم.
جواب: این دو گزارش الزاماً متناقض نیستند؛ احترام به دانش و پشتیبانی از آموزش میتوانست با افول بعضی رشتهها همزمان باشد.
نکات مهم
وضعیت دانش در عصر صفوی یکدست نبود؛ علوم تجربی و ریاضیات افول کردند، اما تاریخنگاری ادامه یافت و چهرههای برجستهٔ دینی و فلسفی ظهور کردند.
مدارس با حمایت بانیان و درآمد موقوفات اداره میشدند و در کنار آنها، مکتبخانه، خانه و محل کار استاد نیز محیطهای یادگیری بودند.
گزارشهای مسافران هرکدام جنبهای از آموزش صفوی را نشان میدهند و برای داوری باید میان شواهد معماری، پشتیبانی مالی و کیفیت آموزش تفاوت گذاشت.
درس ۳۵ · صفحهٔ ۱۶۵ تا ۱۶۶ · حدود ۱۰ دقیقه · تولید هوش مصنوعی
علما و دانشمندان
در این درس یاد میگیری چهرههای برجستهٔ علمی عصر صفوی و دستاوردهایشان را بشناسی، از یک گزارش تاریخی دربارهٔ آموزش نتیجهگیری کنی و عوامل شکوفایی معماری این دوره را توضیح بدهی.
پیش از شروع
اگر وارد مدرسهای در عصر صفوی میشدی، انتظار داشتی فقط درسهای دینی ببینی، یا هندسه، نجوم و پزشکی هم در آن تدریس میشد؟
گزارش یک جهانگرد نشان میدهد که در مدارس آن دوره، در کنار دانشهای دینی، رشتههای گوناگونی مانند هندسه، فلسفه، نجوم و پزشکی هم تدریس میشد. در این درس با چهرههای برجستهٔ علمی آن روزگار آشنا میشویم و سپس سراغ شکوفایی معماری صفوی میرویم.
مجلسیها و دانشهای دینی
مجلسیها و دانشهای دینی
تصور کن در کتابخانهای، نام «مجلسی» را روی چند کتاب میبینی. آیا همهٔ آنها نوشتهٔ یک نفرند؟ برای شناخت دانشمندان صفوی باید به نام کوچک آنها هم دقت کنیم؛ اینجا با یک پدر و پسر دانشمند روبهرو هستیم.
در عصر صفوی، دانشهای دینی مانند فقه، کلام و تفسیر رونق داشتند. محمدتقی مجلسی از چهرههای برجستهٔ این دوره بود؛ او فقیه و محدث بود، یعنی در شناخت احکام دینی و حدیث تخصص داشت و در این زمینهها کتاب مینوشت.
فرزند او، محمدباقر مجلسی، نیز از عالمان بزرگ این عصر بود. اثر برجستهٔ او بحارالانوار، یک دائرةالمعارف بزرگ حدیثی است؛ یعنی مجموعهای گسترده از احادیث را در بر دارد.
برای مرتبکردن یادداشتهایت، این پیوند را ثبت کن: محمدتقی: پدر، فقه و حدیث؛ محمدباقر: پسر، صاحب بحارالانوار. شباهت نام خانوادگی نباید باعث شود اثر پسر را به پدر نسبت بدهیم.
کتاب درسی، صفحهٔ ۱۶۵
میرداماد و شیخ بهایی
میرداماد و شیخ بهایی
آیا یک دانشمند میتواند در چند حوزهٔ متفاوت صاحبنظر باشد؟ در عصر صفوی، شیخ بهایی چنین جایگاهی داشت. او هم در علوم دینی، هم در دانشهای عقلی و هم در علوم طبیعیِ زمان خود صاحبنظر بود و آثار ارزشمندی نوشت. پس برای شناخت او، نباید فقط یک رشتهٔ علمی را در نظر بگیریم.
در کنار او، میرداماد از چهرههای مهم فلسفه و عرفان بود و در بنیانگذاری مکتب فلسفی اصفهان نقش داشت. اینجا «مکتب» یعنی یک جریان فکری و فلسفی، نه صرفاً ساختمان یک مدرسه.
برای نزدیکشدن به این تفاوت، محیط آموزشی امروز را تصور کن: یک استاد به شکلگیری جریانی فکری کمک میکند و استادی دیگر در چند حوزهٔ دانش صاحبنظر است. برای یادآوری این دو چهره، میرداماد را با مکتب فلسفی اصفهان و شیخ بهایی را با گستردگی دانشهایش پیوند بده.
کتاب درسی، صفحهٔ ۱۶۵
نوآوری فلسفی ملاصدرا
نوآوری فلسفی ملاصدرا
آیا نوآوری همیشه یعنی کنارگذاشتن اندیشههای پیشینیان؟ ملاصدرا نشان داد که میتوان از میراث گذشته بهره گرفت و اندیشهای تازه پدید آورد.
صدرالدین محمد بن قوام شیرازی، معروف به ملاصدرا و صدرالمتألهین، از شاگردان شیخ بهایی و میرداماد بود. او مکتبی فلسفی به نام حکمت متعالیه بنیان گذاشت و به یکی از برجستهترین چهرههای فلسفی عصر صفوی تبدیل شد.
کار مهم او، پیوند دادن میراث چهار جریان فکری بود: فلسفهٔ مشاء، اشراق، کلام و عرفان. او این میراث را صرفاً کنار هم نچید، بلکه با درآمیختن آنها نظام فلسفی تازهای ساخت. برای نزدیکشدن به این تفاوت، به نوشتن یک متن فکر کن: فهرستکردن نظرهای چند نویسنده با استفاده از آن نظرها برای ساختن یک استدلال تازه یکسان نیست.
پس هنگام یادآوری ملاصدرا، این ارتباط را به خاطر بسپار: بهرهگیری از چهار جریان فکری ← پدیدآوردن حکمت متعالیه.
کتاب درسی، صفحهٔ ۱۶۵
در مدرسهها چه میآموختند؟
در مدرسهها چه میآموختند؟
اگر نام «مدرسهٔ عصر صفوی» را بشنوی، شاید فقط درسهای دینی به ذهنت برسد؛ اما گزارش آدام الئاریوس، سفرنامهنویس، تصویر گستردهتری نشان میدهد. او از تدریس حساب، هندسه، خطابه، شعر، فیزیک، فلسفه، نجوم، حقوق و پزشکی در مدارس ایران خبر میدهد.
این فهرست یک شاهد تاریخی است: از روی آن میتوانیم نتیجه بگیریم که آموزش در مدارس صفوی به دانشهای دینی محدود نبوده و حوزههای متنوعی را در بر میگرفته است. مثلاً هندسه با شناخت شکلها و اندازهها و پزشکی با شناخت بدن و درمان بیماریها سروکار دارد؛ پس موضوع درسها یکسان نبوده است.
در خواندن گزارش تاریخی، باید مراقب مرز میان گفتهٔ منبع و نتیجهگیری خودمان باشیم. این گزارش تنوع درسها را نشان میدهد؛ اما از آن نمیتوان با اطمینان گفت که تکتک مدرسهها همهٔ این درسها را تدریس میکردند.
کتاب درسی، صفحهٔ ۱۶۵
زمینههای شکوفایی معماری
زمینههای شکوفایی معماری
چرا بعضی دورههای تاریخی بناهای باشکوه بیشتری به یادگار گذاشتهاند؟ ساختن یک پل بزرگ یا مسجد زیبا فقط به مهارت معمار نیاز ندارد؛ آرامش، امکانات و پشتیبانی هم لازم است.
شکوفایی معماری صفوی چند زمینه داشت: معماران از تجربههای ارزشمند معماری دورهٔ تیموری بهره بردند؛ ثبات و امنیت، فرصت ساختوساز را فراهم کرد؛ و پادشاهان، بهویژه شاه عباس اول، از معماری حمایت کردند. مثل ساختن یک مدرسهٔ امروزی که هم به دانش و تجربهٔ سازندگان نیاز دارد و هم به بودجه و شرایط مناسب.
این رونق فقط به اصفهان محدود نبود. در سراسر ایران مسجد، پل، مدرسه، جاده، میدان، کاخ، باغ و کاروانسرا ساخته شد. میدان نقش جهان از مهمترین مجموعههای تاریخی و نمادهای معماری صفوی است.
پس برای توضیح این شکوفایی، هم «میراث و تجربهٔ معماری» را ببین و هم «شرایط سیاسی و پشتیبانی حکومت» را.
کتاب درسی، صفحهٔ ۱۶۶
مثال حلشده
کسی با دیدن میدان نقش جهان میگوید: «شکوفایی معماری صفوی فقط نتیجهٔ حمایت شاه عباس اول بود.» با تکیه بر متن درس، این ادعا را بررسی کن.
ابتدا ادعا را دقیق بخوان: واژهٔ «فقط» یعنی گوینده همهٔ عوامل دیگر را کنار گذاشته است.
عاملهای بیانشده در متن را پیدا کن: بهرهگیری از تجربهٔ معماری تیموری، ثبات، امنیت و حمایت پادشاهان، بهویژه شاه عباس اول.
نقش این عاملها را کنار هم بگذار: تجربهٔ پیشین پشتوانهٔ معماری بود و ثبات، امنیت و حمایت حکومت زمینهٔ شکوفایی آن را فراهم میکردند.
نتیجه بگیر: حمایت شاه عباس اول یکی از عوامل مهم بود، نه تنها عامل شکوفایی معماری صفوی.
جواب: این ادعا کامل نیست؛ حمایت شاه عباس اول مهم بود، اما تجربهٔ معماری تیموری و وجود ثبات و امنیت نیز در شکوفایی معماری صفوی نقش داشتند.
نکات مهم
محمدتقی و محمدباقر مجلسی در دانشهای دینی برجسته بودند، بحارالانوار اثر محمدباقر مجلسی بود، میرداماد در شکلگیری مکتب فلسفی اصفهان نقش داشت، شیخ بهایی دانشمندی چندحوزهای بود و ملاصدرا حکمت متعالیه را بنیان گذاشت.
گزارش الئاریوس از درسهایی مانند هندسه، نجوم و پزشکی نشان میدهد که آموزش مدارس صفوی به دانشهای دینی محدود نبود.
تجربهٔ معماری تیموری، ثبات، امنیت و حمایت پادشاهان به شکوفایی معماری صفوی کمک کرد و میدان نقش جهان از نمادهای این شکوفایی است.
درس ۳۶ · صفحهٔ ۱۶۶ تا ۱۶۸ · حدود ۱۴ دقیقه · تولید هوش مصنوعی
معماری
در این درس یاد میگیری علتهای شکوفایی معماری صفوی را توضیح بدهی و با بررسی میدان نقش جهان و دو مسجد آن، پیوند معماری با زندگی مردم، حکومت و هنر را بشناسی.
پیش از شروع
چطور ممکن است یک میدان، هم محل بازی و جشن مردم باشد و هم جای پذیرایی شاه از سفیران کشورهای دیگر؟
میدان نقش جهان در عصر صفوی چنین جایی بود؛ هم مردم برای جشن و تماشا به آن میآمدند و هم حکومت در آن مراسم رسمی برگزار میکرد. این میدان با مسجد، بازار و کاخ پیوند داشت و فقط فضایی برای عبور و مرور نبود.
چرا معماری صفوی شکوفا شد؟
چرا معماری صفوی شکوفا شد؟
اگر ماهرترین معماران را داشته باشی، اما شهر ناامن باشد و کسی هزینهٔ ساختوساز را فراهم نکند، آیا میتوانی بناهای باشکوه بسازی؟ برای فهم شکوفایی معماری صفوی، باید هم به تجربه و مهارت توجه کنیم، هم به شرایط ساختن.
معماران این دوره از تجربههای ارزشمند معماری عصر تیموری بهره میبردند؛ یعنی لازم نبود همهچیز را از ابتدا بیاموزند. در کنار این پشتوانه، ثبات و امنیت فرصت مناسبی برای ساختوساز فراهم کرد. حمایت پادشاهان، بهویژه شاه عباس اول، نیز به رونق معماری کمک کرد.
مثل ساختن یک مدرسه است: داشتن نقشه و سازندگان باتجربه مهم است، اما به محیطی امن و پشتیبانی برای اجرای کار هم نیاز داریم. پس شکوفایی معماری صفوی را نباید فقط نتیجهٔ مهارت معماران یا فقط علاقهٔ یک پادشاه بدانیم؛ تجربهٔ گذشته و شرایط مساعد زمانه در کنار هم اثر گذاشتند.
کتاب درسی، صفحهٔ ۱۶۶
ساختوساز برای نیازهای گوناگون
ساختوساز برای نیازهای گوناگون
اگر از معماری صفوی فقط کاخهای اصفهان را به یاد بیاوریم، بخش بزرگی از ماجرا را ندیدهایم! ساختوساز این دوره هم در سراسر ایران انجام میشد و هم نیازهای متفاوتی را پاسخ میداد.
مسجدها برای عبادت، مدرسهها برای آموزش و کاخها برای امور دربار ساخته میشدند. پلها، جادهها و کاروانسراها نیز به رفتوآمد و سفر کمک میکردند. میدانها و باغها هم بخشی از فضاهای ساختهشده در این دوره بودند.
برای درک بهتر، بازرگانی را تصور کن که با کاروان از شهری به شهر دیگر میرود: او برای عبور از رودخانه به پل و برای توقف در مسیر به کاروانسرا نیاز دارد، نه به کاخ شاهی!
پس هنگام بررسی معماری صفوی، دو پرسش را به خاطر بسپار: کجا ساخته میشد؟ برای چه نیازی؟ پاسخها نشان میدهند که این معماری به پایتخت و زندگی شاهان محدود نبود.
کتاب درسی، صفحهٔ ۱۶۶
یک میدان، چندین کارکرد
یک میدان، چندین کارکرد
تصور کن در میدان نقش جهان ایستادهای: روزی مردم برای تماشای چوگان و نمایش جمع شدهاند و روزی دیگر، شاه از سفیران کشورهای دیگر پذیرایی میکند. این میدان که به همت شاه عباس اول ساخته شد، فقط فضایی زیبا برای تماشا نبود؛ هم کارکرد مردمی داشت و هم کارکرد حکومتی.
جشنها، مسابقهها و آتشبازی، مردم را به میدان میکشاند. پذیرش سفیران و سان دیدن از سپاهیان نیز آن را به صحنهٔ نمایش قدرت حکومت تبدیل میکرد. دو گزارش تاریخیِ فعالیت کتاب هم همین تنوع را نشان میدهند: یکی از بازی و تماشاگران میگوید و دیگری از حضور فرستادگان خارجی.
جایگاه میدان در شهر هم مهم بود: به مسجد و بازار ارتباط داشت و کاخ عالیقاپو، نماد قدرت سیاسی، بر آن مشرف بود. پس عبادت، دادوستد، تفریح و حکومت در پیرامون یک فضای مشترک به هم میرسیدند؛ مانند میدانی امروزی که هم محل رفتوآمد و خرید است و هم محل برگزاری مراسم عمومی.
کتاب درسی، صفحهٔ ۱۶۷
دو مسجد، جلوههای هنر صفوی
دو مسجد، جلوههای هنر صفوی
آیا بزرگتر بودن یک بنا، حتماً به معنی ارزش هنری بیشتر آن است؟ برای پاسخ، دو مسجدِ مجموعهٔ میدان نقش جهان را مقایسه کنیم.
مسجد جامع عباسی، که امروز مسجد امام نامیده میشود، در دورهٔ شاه عباس ساخته شد. هماهنگی رنگها و نقشهای کاشیها، همراه با طراحی و معماری چشمگیر، آن را به یکی از نمونههای برجستهٔ معماری صفوی تبدیل کرده است.
مسجد شیخ لطفالله از مسجد جامع عباسی کوچکتر است؛ اما این تفاوت در اندازه، به معنی کمارزشتر بودن هنر آن نیست. برای نمونه، طرح کاشیکاریِ داخل گنبد آن از پرهای طاووس الهام گرفته است.
برای درک این تفاوت، دو ظرف دستساز را تصور کن: ظرف کوچکتر ممکن است نقشهایی بسیار ظریف و هنرمندانه داشته باشد. در معماری هم اندازهٔ بنا با ارزش هنری آن یکی نیست. هر دو مسجد، با وجود تفاوت در وسعت، به کاشیکاری هنرمندانه و زیبایی معماری شناخته میشوند.
کتاب درسی، صفحهٔ ۱۶۷
مثال حلشده
در یک گزارش تاریخی، شاه عباس در میدان نقش جهان به تماشای بازی و آتشبازی میپردازد و مردم نیز تماشاگرند؛ گزارش دیگر از حضور سفیران اسپانیا نزد شاه در همین میدان خبر میدهد. این شواهد چگونه ادعای «نقش جهان فقط محلی برای تفریح بود» را رد میکنند؟
ابتدا نوع فعالیت هر گزارش را مشخص میکنیم: بازی و آتشبازی، کارکرد تفریحی میدان را نشان میدهند.
حضور تماشاگران نشان میدهد که میدان فضایی برای گردهمایی و حضور مردم نیز بوده است.
دیدار سفیران خارجی با شاه، نشانهٔ کارکرد سیاسی و حکومتی میدان است.
شواهد را کنار هم میگذاریم: وجود کارکرد سیاسی در کنار تفریح و حضور مردم، واژهٔ «فقط» را در این ادعا نادرست میکند.
جواب: این دو گزارش نشان میدهند که میدان نقش جهان هم محل تفریح و حضور مردم بود و هم محل انجام مراسم سیاسی حکومت؛ بنابراین نمیتوان آن را صرفاً میدانی تفریحی دانست.
نکات مهم
معماری صفوی با تکیه بر تجربههای تیموری و در سایهٔ ثبات، امنیت و حمایت پادشاهان شکوفا شد و بناهای گوناگون آن در سراسر ایران گسترش یافت.
میدان نقش جهان با پیوند دادن مسجد، بازار و کاخ و میزبانی فعالیتهای مردمی و حکومتی، فضایی چندکارکردی بود.
مسجد جامع عباسی و مسجد شیخ لطفالله با وجود تفاوت در اندازه، هر دو نمونههایی برجسته از معماری و کاشیکاری صفوی هستند.
درس ۳۷ · صفحهٔ ۱۶۸ تا ۱۷۰ · حدود ۱۵ دقیقه · تولید هوش مصنوعی
هنر
در این درس یاد میگیری چگونه نگارگری، خوشنویسی و بافندگی در دورهٔ صفوی شکوفا شدند و هنرمندان، شهرها و حمایت حکومت چه نقشی در این شکوفایی داشتند.
پیش از شروع
اگر بخواهی از روی آثار هنری بفهمی مردم دورهٔ صفوی چگونه زندگی میکردند، نقاشیها را نگاه میکنی یا فرشها و پارچهها را؟
هر دو میتوانند سرنخ بدهند! رضا عباسی زندگی مردم و پیشهوران را به تصویر میکشید؛ فرشها و پارچهها هم از مهارت بافندگان، پشتیبانی حکومت و ارزش کالاهای ایرانی خبر میدهند.
از هرات تا مکتب تبریز
از هرات تا مکتب تبریز
اگر هنرمندی به شهری تازه برود، آیا تجربههایش را هم با خود میبرد؟ سرگذشت کمالالدین بهزاد نشان میدهد که جابهجایی هنرمندان چگونه به پیدایش شیوههای تازه کمک میکند.
شاه اسماعیل پس از فتح هرات، بهزاد، نقاش برجستهٔ دربار تیموری، را به تبریز برد و مسئول کتابخانهٔ دربار کرد. این کتابخانه فقط جای نگهداری و خواندن کتاب نبود؛ کارگاهی هم داشت که در آن کتابهای زیبا تهیه میشد.
بهزاد و شاگردانش تجربهٔ مکتب هرات را با عناصر تازه ترکیب کردند و مکتب تبریز را پدید آوردند. «مکتب» در اینجا یعنی شیوهای هنری با ویژگیهای مشترک، نه مدرسه به معنای امروزی. مثل وقتی که یک گروه طراحی، روش استادشان را یاد میگیرند و با افزودن ایدههای خود، سبکی تازه میسازند.
یکی از شاهکارهای این دوره، شاهنامهٔ تهماسبی بود که کتابت و تصویرگری آن در زمان شاه تهماسب پایان یافت. نگارههای آن حاصل کار هنرمندان برجستهای مانند سلطان محمد تبریزی و جلالالدین میرک بود؛ پس این شاهکار را نباید اثر یک نفر دانست.
کتاب درسی، صفحهٔ ۱۶۸
از قزوین تا مردمِ نقاشیهای اصفهان
از قزوین تا مردمِ نقاشیهای اصفهان
اگر نقاشیهای یک دوره فقط شاهان را نشان بدهند، چقدر میتوانیم از زندگی مردم عادی سر دربیاوریم؟
در دورهٔ شاه تهماسب، هنرمندان قزوین آثاری با ویژگیها و نوآوریهای خاص پدید آوردند؛ به همین دلیل، شیوهٔ آنان به مکتب نگارگری قزوین معروف شد. خود شاه تهماسب نیز نقاشی چیرهدست بود.
سپس در روزگار شاه عباس اول، نگارگری به اوج شکوفایی رسید. آقارضا عباسی با طرحها و نوآوریهایش، مکتب اصفهان را پایهگذاری کرد. مهمترین نوآوری او، توجه به زندگی روزمرهٔ مردم و کار پیشهوران بود.
برای درک این تفاوت، عکس رسمی یک فرمانروا را کنار تصویری از کار یک صنعتگر تصور کن: تصویر دوم، گوشهای از زندگی و کار مردم را هم نشان میدهد. توجه رضا عباسی به چنین موضوعهایی کمک میکند هنر صفوی را فقط نمایش زندگی درباریان ندانیم.
کتاب درسی، صفحهٔ ۱۶۹
همراهی خط و نگاره
همراهی خط و نگاره
تصور کن کتابی را روی گوشی ورق میزنی که هم تصویرهای چشمنواز دارد و هم نوشتههایی زیبا و هنرمندانه. در چنین اثری، شیوهٔ نوشتن هم بخشی از زیبایی کتاب است؛ در کتابهای نفیس صفوی نیز خط و تصویر در کنار هم جلوه میکردند.
در دورهٔ صفوی، فقط نگارگری رونق نگرفت؛ خوشنویسی نیز همزمان با آن شکوفا شد. میرعلی هروی و میرعماد حسنی قزوینی از هنرمندانی بودند که در پیشرفت و کمال خوشنویسی نقش داشتند. پس هنگام شناخت هنر این دوره، نباید همهٔ توجهمان به نقاشان باشد.
شاهنامهٔ تهماسبی نمونهٔ خوبی برای فهم این همراهی است: ارزش هنری آن فقط به نگارههایش محدود نبود؛ خطاطان هنرمند نیز با کتابت زیبای متن، در پدید آمدن این اثر نفیس سهم داشتند. نگارگری به تصویر مربوط است و خوشنویسی به هنر زیبا نوشتن؛ این دو هنر میتوانستند در یک کتاب کنار هم قرار بگیرند.
کتاب درسی، صفحهٔ ۱۶۹
فرشبافی؛ یک صنعت ملی
فرشبافی؛ یک صنعت ملی
اگر بافتن فرش از خانهها و کارگاههای کوچک فراتر برود و در کارگاههای بزرگِ شهرهای مختلف انجام شود، چه تغییری رخ میدهد؟ در دورهٔ صفوی، فرشبافی تنها فعالیتی روستایی و عشایری نماند؛ با پشتیبانی حکومت، به صنعتی ملی تبدیل شد.
حکومت بر کارگاههای بزرگ فرشبافی نظارت داشت. این کارگاهها در سراسر کشور، بهویژه پایتخت، ایجاد شدند. پس منظور از «ملیشدن» در اینجا، گسترش فرشبافی در سطح کشور است؛ نه اینکه فقط در پایتخت فرش ببافند. برای تصور این تغییر، تفاوت میان تولید یک محصول در چند خانه و تولید آن در شبکهای از کارگاههای بزرگ را در نظر بگیر.
فرش اردبیل نمونهای برجسته از هنر این دوره است. شاه تهماسب اول سفارش داد هنرمندان کاشانی آن را برای پیشکش به آرامگاه شیخ صفیالدین اردبیلی ببافند. دقت کن: نام این فرش به مقصد آن اشاره دارد؛ بافندگانش کاشانی بودند.
کتاب درسی، صفحهٔ ۱۶۹
پارچههای گوناگون، شهرهای متخصص
پارچههای گوناگون، شهرهای متخصص
تصور کن وارد بازاری در دورهٔ صفوی شدهای: یک فروشنده ابریشم دارد، دیگری مخمل و آنسوتر ترمه و قلمکار میفروشند. تنوع و کیفیت بافتهها چنان بود که برخی محققان، دورهٔ صفوی را عصر طلایی پارچهبافی ایران دانستهاند.
شهرها هم تخصصهای متفاوتی داشتند؛ درست مثل امروز که بعضی شهرها را با محصول ویژهشان میشناسیم. اصفهان، یزد و کاشان از کانونهای مهم تولید پارچهٔ زریبافت بودند؛ یعنی پارچهای که در بافت آن نخ طلا یا نقره به کار میرفت. بافندگان کرمان نیز در تولید شال ترمه مهارت داشتند.
این بافتهها فقط برای مصرف در ایران نبودند؛ ارزش تجاری داشتند و هدیهای گرانبها هم محسوب میشدند. مثلاً لباسی از مخمل زربفتِ کارگاه سلطنتی شاهعباس به تزار روس هدیه شد و بعدها به ملکهٔ سوئد رسید. این نمونه نشان میدهد که کیفیت پارچه و دوخت ایرانی، بیرون از ایران نیز مورد توجه بود.
کتاب درسی، صفحهٔ ۱۷۰
مثال حلشده
یک تنپوش نفیسِ تولیدشده در کارگاه سلطنتی شاه عباس به تزار روس هدیه شد و بعدها به ملکهٔ سوئد رسید. آیا از این شاهد میتوان نتیجه گرفت که همهٔ مردم اروپا از پارچههای ایرانی استفاده میکردند؟
ابتدا خودِ شاهد را مشخص میکنیم: یک تنپوش ایرانی میان دربار ایران، روس و سوئد جابهجا شده است.
نفیسبودن این هدیه و پذیرفتهشدن آن در دربارهای خارجی، نشانهای از ارزش و اعتبار پارچه و دوخت ایرانی است.
اما شاهد دربارهٔ یک لباس و چند دربار است؛ اطلاعاتی دربارهٔ پوشاک همهٔ مردم اروپا نمیدهد.
پس نتیجه را به اندازهٔ شاهد بیان میکنیم: پارچههای نفیس ایرانی در دربارهای خارجی ارزشمند بودند، نه اینکه لزوماً همهٔ مردم اروپا آنها را میپوشیدند.
جواب: این هدیه نشانهای از ارزش و اعتبار پارچه و دوخت ایرانی در دربارهای خارجی است، اما بهتنهایی ثابت نمیکند که همهٔ مردم اروپا از پارچههای ایرانی استفاده میکردند.
نکات مهم
نگارگری صفوی در مکتبهای تبریز، قزوین و اصفهان جلوه یافت و رضا عباسی در مکتب اصفهان به زندگی روزمرهٔ مردم توجه کرد.
خوشنویسی در کنار نگارگری شکوفا شد و شاهنامهٔ تهماسبی نمونهای برجسته از همراهی این دو هنر بود.
حمایت حکومت به ملیشدن صنعت فرشبافی کمک کرد و پارچهبافی نیز با تنوع بافتهها، تخصص شهرها و محبوبیت محصولات ایرانی رونق گرفت.
درس ۳۸ · صفحهٔ ۱۷۰ تا ۱۷۱ · حدود ۱۳ دقیقه · تولید هوش مصنوعی
فعّالیت ۴
در این درس یاد میگیری با بررسی گزارش یک جهانگرد و شواهد هنری، رونق پارچهبافی و فلزکاری عصر صفوی را توضیح بدهی و دربارهٔ تحول جایگاه پارچهبافی ایران استدلال کنی.
پیش از شروع
چرا یک جهانگرد ایتالیایی، بعضی پارچههای کاشانِ دورهٔ صفوی را از نمونههای ایتالیایی بهتر میدانست؟
دلاواله در سفرنامهاش از زیبایی، نقشونگار و شیوهٔ بافت پارچههای کاشان تعریف میکند. گزارش او، در کنار تنوع پارچهها و تخصص بافندگان شهرهای ایران، نشانهای از پیشرفت پارچهبافی در دورهٔ صفوی است؛ البته داوری یک جهانگرد را نباید به همهٔ تولیدات دو کشور تعمیم داد.
شهرهای متخصص، پارچههای متنوع
شهرهای متخصص، پارچههای متنوع
اگر در بازاری هم پارچههای گوناگون ببینی و هم بدانی هر شهر در بافت نوعی پارچه مهارت ویژه دارد، دربارهٔ وضع پارچهبافی چه نتیجهای میگیری؟
در ایران عصر صفوی، تولید پارچه تنها به یک جنس یا یک شهر محدود نبود. بافندگان پارچههایی مانند ابریشم، مخمل، زریبافت، ترمه و قلمکار تولید میکردند. این تنوع، یکی از نشانههای رونق پارچهبافی بود. زریبافت به پارچهای گفته میشد که در آن نخ فلزیِ طلا یا نقره به کار میرفت.
نشانهٔ دیگر، تخصص شهرها بود: اصفهان، یزد و کاشان از مراکز مهم تولید زریبافت بودند و بافندگان کرمان در تولید شال ترمه مهارت داشتند. شبیه امروز که بعضی شهرها را با محصول ویژهشان میشناسیم، در آن دوره هم شهرهای مختلف در تولید پارچههای خاص شناختهشده بودند.
پس برای توضیح پیشرفت پارچهبافی صفوی، دو شاهد روشن داریم: گوناگونی تولیدات و مهارت تخصصی بافندگان در شهرهای مختلف.
کتاب درسی، صفحهٔ ۱۷۰
گزارش جهانگرد یا برداشت او؟
گزارش جهانگرد یا برداشت او؟
فرض کن دوستی میگوید: «این فروشگاه لباس نخی میفروشد؛ فکر میکنم برای پایین نگهداشتن قیمتهاست.» فروش لباس نخی، گزارش اوست؛ اما دلیلش، برداشت اوست و به شاهد بیشتری نیاز دارد.
در خواندن سفرنامهٔ دلاواله هم همین تفاوت مهم است. او از ویژگیهای پارچههای کاشان، مثل دورو بودن میلک و استفاده از طلا یا نقره در زربفت، گزارش میدهد. سپس دربارهٔ رواج لباس نخی مردان، انگیزهٔ شاهعباس را تفسیر میکند: به گمان او، شاه میخواست مصرف داخلی ابریشم کمتر شود تا ابریشم بیشتری صادر شود و درآمد خزانه افزایش یابد.
عبارت «به نظر من» نشانهٔ مهمی است: دلاواله این انگیزه را برداشت خودش معرفی میکند، نه سخنی مستقیم از شاه. پس سفرنامه برای شناخت آن دوره ارزشمند است، اما نباید همهٔ گفتههای نویسنده را به یک اندازه قطعی بدانیم. برای اطمینان از انگیزهٔ شاه، باید شواهد دیگری هم بررسی کنیم.
کتاب درسی، صفحهٔ ۱۷۰
ردّ یک تحول تاریخی
ردّ یک تحول تاریخی
از کنار هم گذاشتن دو گزارش از دو زمان متفاوت، چه تغییری میتوان فهمید؟ در روزگار سعدی، یعنی قرن هفتم قمری، دیبای روم پارچهای مشهور بود و به شرق صادر میشد. چند قرن بعد، در روزگار شاهعباس و قرن یازدهم قمری، دلاواله بعضی پارچههای کاشان را همپای نمونههای ایتالیایی یا حتی بهتر از آنها توصیف میکند.
این مقایسه از ارتقای جایگاه کیفی پارچهبافی ایران حکایت دارد: در گزارش متأخر، تولیدات یک شهر ایرانی چنان مرغوباند که تحسین یک جهانگرد اروپایی را برمیانگیزند.
اما نتیجه را بیش از اندازه بزرگ نکنیم! این دو گزارش ثابت نمیکنند که ایران در زمان سعدی پارچهبافی نداشت یا در عصر صفوی همهٔ پارچههای ایرانی از همهٔ نمونههای خارجی بهتر بودند. مثل این است که شهرت کالای خارجی در گذشته را با تحسین کالای داخلی در زمانی بعد مقایسه کنیم؛ نشانهای از پیشرفت داریم، نه گزارشی کامل از همهٔ تولیدات.
کتاب درسی، صفحهٔ ۱۷۱
فلزکاری؛ هنر و کسبوکار
فلزکاری؛ هنر و کسبوکار
یک پارچ فلزی را تصور کن که هم برای ریختن آب کاربرد دارد و هم با نقشهای ظریف و نوشتههای زیبا تزیین شده است. در دورهٔ صفوی، فلزکاران تنها به ساختن وسیلهای کاربردی فکر نمیکردند؛ زیبایی و خلاقیت هم برایشان اهمیت داشت.
در این دوره، استفاده از فولاد گسترش یافت. هنرمندان روی بسیاری از آثار فلزی، شعرها و سخنان زیبا را خوشنویسی میکردند و با طلاکاری روی فلزات به آنها جلوه میدادند. مثلاً روی یک مشعل، ابیاتی از سعدی حک شده و یک پارچ برنجی با تزیینات ظریف نقرهای و طلایی آراسته شده است.
این مهارتها فقط ارزش هنری نداشتند؛ ساختوفروش آثار فلزی به رونق تجارت و کسبوکار هم کمک میکرد. پس برای شناخت فلزکاری صفوی باید هر دو جنبه را ببینیم: آفرینش هنری و فعالیت اقتصادی. نگهداری شماری از این آثار در موزههای معروف جهان نیز نشانهای از جایگاه فرهنگی و هنری آنهاست.
کتاب درسی، صفحهٔ ۱۷۱
مثال حلشده
تنپوش مخمل زربفتِ تولیدشده در کارگاه سلطنتی شاهعباس، به تزار روس اهدا شد و سپس بهعنوان هدیهای نفیس به ملکهٔ سوئد رسید. این مدرک چه چیزی دربارهٔ پارچهبافی صفوی نشان میدهد و چه چیزی را بهتنهایی ثابت نمیکند؟
ابتدا خودِ مدرک را شناسایی میکنیم: تنپوشی از مخمل زربفت که در کارگاه سلطنتی صفوی تولید شده است.
سپس مسیر آن را بررسی میکنیم: لباس میان دربار ایران، روسیه و سوئد بهصورت هدیه جابهجا شده است.
از جنس لباس و ارزش آن بهعنوان هدیه، میتوان به مهارت تولیدکنندگان و ارزشمندی این نمونه از پوشاک ایرانی پی برد.
مرز نتیجهگیری را مشخص میکنیم: یک لباس اطلاعات کافی برای تعیین حجم صادرات یا داوری دربارهٔ کیفیت تمام پارچههای صفوی به ما نمیدهد.
جواب: این تنپوش شاهدی بر مهارت بافندگان و دوزندگان صفوی و ارزش پارچهٔ ایرانی در مبادلهٔ هدیههای درباری است؛ اما بهتنهایی میزان صادرات یا کیفیت همهٔ پارچههای آن دوره را ثابت نمیکند.
نکات مهم
تنوع پارچهها و تخصص شهرهای گوناگون در تولید آنها، نشانههایی از رونق پارچهبافی عصر صفوی است.
مقایسهٔ گزارش سعدی و دلاواله از ارتقای جایگاه کیفی پارچهبافی ایران حکایت دارد، اما برداشت شخصی جهانگرد را نباید واقعیتی قطعی دانست.
فلزکاری صفوی با ظرافت، خوشنویسی و طلاکاری، هم ارزش هنری داشت و هم به رونق تجارت و کسبوکار کمک میکرد.
درس ۳۹ · صفحهٔ ۱۷۱ تا ۱۷۲ · حدود ۱۲ دقیقه · تولید هوش مصنوعی
فلزکاری
در این درس یاد میگیری ویژگیها و اهمیت هنری و اقتصادی فلزکاری صفوی را توضیح بدهی و با استفاده از جدول چهرههای این دوره، نمونههایی از تنوع دانش و هنر و آثار شاخص آن را بشناسی.
پیش از شروع
یک مشعل فلزی چگونه میتواند هم وسیلهٔ روشنایی باشد، هم دفتر شعر و هم گواه رونق هنر یک دوره؟
روی یکی از مشعلهای دورهٔ صفوی، شعر سعدی حک شده است؛ یعنی هنرمند، وسیلهای کاربردی را با شعر و خوشنویسی پیوند داده بود. چنین آثاری هم ارزش هنری داشتند و هم به رونق تجارت و کسبوکار کمک میکردند.
فلزهایی آراسته به هنر
فلزهایی آراسته به هنر
تصور کن مشعلی برای روشنکردن فضا ساختهای، اما روی بدنهاش شعر هم حک کردهای؛ حالا این وسیله هم به کار میآید و هم تماشایی و خواندنی است! فلزکاران عصر صفوی چنین پیوندی میان کاربرد و زیبایی ایجاد میکردند.
در این دوره، استفاده از فولاد گسترش یافت و هنرمندان به ظرافت و خلاقیت در ساخت آثار توجه بیشتری نشان دادند. طلاکاری روی فلزات نیز از ویژگیهای فلزکاری صفوی بود؛ پس طلاکاری به معنای آن نیست که تمام ظرف یا وسیله از طلا ساخته شده باشد.
تزئینها فقط نقشونگار نبودند. روی بسیاری از آثار، شعرها و سخنان نغز را خوشنویسی میکردند. برای نمونه، روی مشعل معرفیشده در صفحهٔ کتاب، ابیاتی از سعدی حک شده است. کاسهٔ مسیِ قلعاندود نیز نقشهای سوارکاری و شکار و کتیبههای قرآنی دارد. این نمونهها نشان میدهند که فلزکاری میتوانست با خوشنویسی و نقشپردازی همراه شود.
کتاب درسی، صفحهٔ ۱۷۱
از کارگاه تا موزه
از کارگاه تا موزه
یک ظرف فلزی زیبا فقط تماشایی نیست؛ ساختن و فروختن آن میتواند به کسبوکار هم رونق بدهد. برای نمونه، ساخت یک پارچ آراسته به نقشونگار، به کار فلزکار نیاز داشت و فروش آن نیز بخشی از دادوستد بود. پس برای شناخت اهمیت فلزکاری صفوی باید ارزش هنری و نقش اقتصادی آن را کنار هم ببینیم.
سرگذشت این آثار به کارگاه و بازار ختم نشده است. امروزه بخشی از آنها در موزههای معروف جهان نگهداری میشوند؛ مثلاً کاسهٔ مسیِ قلعاندودِ معرفیشده در کتاب، در موزهٔ ویکتوریا و آلبرت لندن است و مشعلِ آراسته به شعر سعدی در موزهٔ متروپولیتن نیویورک قرار دارد.
این اشیا اکنون بخشی از میراث فرهنگی و تمدنی ایران هستند: هم مهارت هنرمندان گذشته را نشان میدهند و هم هنر ایران را به بازدیدکنندگان موزههای جهان میشناسانند.
کتاب درسی، صفحهٔ ۱۷۱
چهرهها، رشتهها و آثار
چهرهها، رشتهها و آثار
جدول صفحهٔ ۱۷۲ را مثل نقشهای از دانش و هنر عصر صفوی بخوان: کنار هر نام، رشتهٔ فعالیت و نمونهای از آثارش آمده است. لازم نیست همهٔ نامها را یکجا حفظ کنی؛ اول ارتباط نام، رشته و اثر را پیدا کن.
برای نمونه، صدرالمتألهین شیرازی در فلسفه و مکتب حکمت متعالیه شناخته میشود و «اسفار اربعه» از آثار اوست. شیخ بهایی در علوم گوناگون، از جمله ریاضیات، فعالیت داشت و «خلاصة الحساب» را نوشت. در هنر نیز میرعماد حسنی قزوینی با خوشنویسی و مقصود کاشانی با قالیبافی و فرش اردبیل معرفی شدهاند. این نمونهها نشان میدهند که فعالیتهای فرهنگی آن دوره به یک رشته محدود نبود.
نکتهٔ دیگر، همکاری و صرف زمان طولانی است. سلطان محمد، میرزاعلی تبریزی، جلالالدین میرک و سید منصور بدخشانی برای خلق شاهنامهٔ تهماسبی حدود بیست سال تلاش کردند. همانطور که ساختن یک فیلم حاصل کار یک نفر نیست، این اثر هم نتیجهٔ کوشش جمعی بود؛ نه کاری فوری و تکنفره.
کتاب درسی، صفحهٔ ۱۷۲
مثال حلشده
با استفاده از مشعل فلزیِ معرفیشده در صفحهٔ ۱۷۱، توضیح بده چگونه میتوان پیوند فلزکاری با هنرهای دیگر را نشان داد.
ابتدا شاهد را مشخص میکنیم: روی مشعل فلزی، ابیاتی از سعدی حک شده است.
وجود شعر سعدی، پیوند این اثر فلزی با ادبیات را نشان میدهد.
حککردن هنرمندانهٔ نوشته روی فلز، همراه با توضیح متن دربارهٔ خوشنویسی آثار، پیوند فلزکاری و خوشنویسی را روشن میکند.
نتیجه میگیریم که این مشعل فقط وسیلهٔ روشنایی نیست؛ در ساخت و تزیین آن، فلزکاری با ادبیات و خوشنویسی همراه شده است.
جواب: مشعلِ دارای اشعار سعدی نشان میدهد که فلزکاری صفوی با ادبیات و خوشنویسی پیوند داشت؛ زیرا روی یک وسیلهٔ کاربردی، شعر را بهشکل هنرمندانه حک کردهاند.
نکات مهم
فلزکاران صفوی با استفادهٔ بیشتر از فولاد، طلاکاری، خوشنویسی و نقشهای ظریف، به آثار خود زیبایی میبخشیدند.
آثار فلزی صفوی هم به رونق تجارت و کسبوکار کمک میکردند و هم بخشی از میراث فرهنگی ایراناند که امروزه در موزههای جهان نگهداری میشوند.
جدول چهرههای صفوی تنوع دانش و هنر را نشان میدهد و خلق شاهنامهٔ تهماسبی نمونهای از تلاش گروهی و طولانیمدت هنرمندان است.
در پنل یادگیری 1xAi هر کدام از این درسها قدم به قدم پیش میرود: بعد از هر بخش یک سوال کوتاه، بعد مثال حلشده و در پایان برگهٔ خروج. جوابت ثبت میشود و سوالهای هر درس در روزهای بعد برای مرور برمیگردند. درسهای تعاملی رایگاناند؛ فقط تصحیح پاسخ کوتاه سهمیهٔ روزانهٔ رایگان دارد.
ساختن حساب رایگان است و بعد از ثبتنام مستقیم به همین بخش از پنل برمیگردی.