درس ۱ · صفحهٔ ۱۱۲ تا ۱۱۶ · حدود ۱۴ دقیقه · تولید هوش مصنوعی
حل مسئله
در این درس یاد میگیری … تفکر را از یادآوری صرف جدا کنی و یک مسئلهٔ روزمره را با توجه به هدف، موانع، وضعیت فعلی و امکانات محدودت بررسی کنی.
پیش از شروع
اگر حافظهای قوی داشته باشی و اطلاعات زیادی را به یاد بیاوری، آیا حتماً میتوانی هر مسئلهای را خوب حل کنی؟
نه؛ به یاد آوردن اطلاعات، بهتنهایی برای حل مسئله کافی نیست. باید آگاهانه اطلاعات را بررسی و به هم مرتبط کنی و با شناخت هدف، موانع و امکاناتت، راه مناسبی پیدا کنی.
از یادآوری تا تفکر
از یادآوری تا تفکر
فرض کن مشغول حل جدول هستی. معنای چند واژه را از حافظه به یاد میآوری، اما هنوز نمیدانی کدام واژه در خانههای جدول جا میگیرد. تعداد حروف و پاسخهای دیگر را بررسی میکنی، واژهها را با هم میسنجی و یکی را انتخاب میکنی. اینجا دیگر فقط یادآوری نمیکنی؛ داری فکر میکنی.
حافظه، دانستههای لازم را در اختیارت میگذارد؛ تفکر یعنی از این دانستهها برای کارهایی مثل تفسیر کردن، قضاوت کردن، حل مسئله و تصمیم گرفتن استفاده کنی. پس حافظهٔ قوی، بهتنهایی نشانهٔ تفکر قوی نیست.
نکتهٔ مهم دیگر، آگاهانه بودن تفکر است. وقتی دربارهٔ پاسخ جدول میاندیشی، میدانی دنبال چه پاسخی هستی و چگونه گزینهها را بررسی میکنی؛ مثلاً آگاهانه تصمیم میگیری واژهای را بهدلیل ناسازگاری با تعداد خانهها کنار بگذاری.
کتاب درسی، صفحهٔ ۱۱۴
مسئله؛ فرصتی برای پیشرفت
مسئله؛ فرصتی برای پیشرفت
وقتی با مسئلهای روبهرو میشوی، شاید اول فکر کنی: «این هم یک دردسر تازه!» اما مسئله میتواند انگیزهای باشد تا چیزی یاد بگیری یا راه بهتری پیدا کنی. مثلاً نیاز به مقابله با سرمای زمستان، انسانها را به ساختن لباسهای گرمتر و مناسبتر سوق داده است.
یک نمونهٔ نزدیکتر: هنگام ارائهٔ کلاسی متوجه میشوی همکلاسیهایت توضیحت را خوب نمیفهمند. این اتفاق خوشایند نیست؛ اما اگر برای بهتر شدن توضیحت از مثال و تصویر کمک بگیری و تمرین کنی، همین دشواری فرصتی برای تقویت مهارت ارائهات میشود.
پس مسئله خودبهخود باعث پیشرفت نمیشود. آنچه میتواند آن را به فرصت تبدیل کند، تلاش برای یافتن و بهکارگیری راهحل درست است. لازم نیست از هر مشکلی خوشحال باشیم؛ مهم این است که آن را فقط تهدید نبینیم.
کتاب درسی، صفحهٔ ۱۱۵
چه وقت مسئله داریم؟
چه وقت مسئله داریم؟
فرض کن باید کتابی را برای کلاس فردا تهیه کنی، اما کتابفروشی نزدیک خانه آن را ندارد و فرصت رفتن به فروشگاهی دورتر هم نیست. اینجا با یک مسئله روبهرویی: هدف مشخصی داری، مانعی جلوی رسیدن فوری به آن را گرفته و امکاناتت هم محدود است.
پس هر خواستهای بهخودیخود مسئله نیست؛ مسئله وقتی شکل میگیرد که نتوانی با امکانات موجود، بیدرنگ به هدفت برسی.
حل مسئله یعنی پیدا کردن بهترین راه رسیدن به هدف، متناسب با شرایط موجود. در مثال کتاب، شاید بتوانی آن را از دوستی امانت بگیری یا نسخهٔ الکترونیکیِ مجازش را تهیه کنی. بهترین راه لزوماً خریدن کتاب نیست؛ راهی است که با فرصت و امکاناتت سازگار باشد و تو را به هدفت برساند.
کتاب درسی، صفحهٔ ۱۱۶
هدف روشن، پیگیری آگاهانه
هدف روشن، پیگیری آگاهانه
گاهی میگوییم «میخواهم درسم بهتر شود»، اما دقیقاً معلوم نیست دنبال چه تغییری هستیم. وقتی مقصد مبهم باشد، تشخیص اینکه چه کاری ما را به آن نزدیک میکند هم دشوار میشود. پس برای حل مسئله، اول از خودت بپرس: دقیقاً میخواهم به چه چیزی برسم؟
مثلاً بهجای «میخواهم روانشناسیام بهتر شود»، بگو: «میخواهم بتوانم ویژگیهای مسئله را با یک مثال توضیح بدهم.» حالا هدف روشنتر است و میتوانی بفهمی آیا به آن رسیدهای یا نه.
اما روشن کردن هدف کافی نیست. حل مسئله جریانی آگاهانه و تحت کنترل است؛ یعنی هنگام کار بدانی چه میکنی و کار تو چه ارتباطی با هدفت دارد. در همین مثال، بعد از مطالعه، کتاب را میبندی و تلاش میکنی یک مثال توضیح بدهی. اگر نتوانستی، بررسی میکنی کدام بخش را نفهمیدهای؛ نه اینکه فقط بیتوجه به نتیجه، دوباره از اول بخوانی.
کتاب درسی، صفحهٔ ۱۱۶
از کجا و با چه امکاناتی؟
از کجا و با چه امکاناتی؟
فرض کن میخواهی برای امتحان آماده شوی. پیش از انتخاب برنامه، باید بدانی الان کجای کاری: کدام بخشها را بلدی و در کدامها مشکل داری؟ این همان شناخت وضعیت فعلی یا مبدأ است.
بعد باید ببینی چه امکانات و توانمندیهایی داری: چقدر وقت داری، چه منابعی در دسترست است و چه مقدار از برنامه را میتوانی اجرا کنی؟ اگر بدون توجه به اینها تصمیم بگیری همهٔ مطالب را در یک شب بخوانی، ممکن است برنامهات عملی نباشد.
شناخت محدودیتها به معنای ناتوان دانستن خودت نیست؛ کمک میکند راهحلی متناسب با شرایطت انتخاب کنی. مثلاً اگر بعضی بخشها را خوب بلدی اما وقتت کم است، میتوانی وقت بیشتری را به بخشهای دشوارتر اختصاص بدهی.
پس پیش از انتخاب راهحل، از خودت بپرس: «وضعیت فعلی من چیست و با چه امکاناتی میتوانم آن را تغییر بدهم؟»
کتاب درسی، صفحهٔ ۱۱۶
مثال حلشده
نیما میخواهد برای پرسش کلاسی فردا، تفاوت «مسئله» و «حل مسئله» را با یک مثال توضیح دهد. متن را خوانده، اما هنوز این دو مفهوم را اشتباه میگیرد و امشب فقط فرصت کوتاهی برای مرور دارد. کدام برنامه مناسبتر است و چرا: دوبارهخوانی همهٔ فصل، یا مرور همین دو مفهوم، ساختن یک مثال و بررسی درستی آن؟
هدف را روشن میکنیم: نیما باید بتواند تفاوت دو مفهوم را با یک مثال توضیح دهد، نه اینکه فقط متن را دوباره بخواند.
وضعیت فعلی و مانع را مشخص میکنیم: او متن را خوانده، اما در تشخیص تفاوت دو مفهوم مشکل دارد.
امکانات و محدودیت را در نظر میگیریم: متن کتاب در دسترس است، ولی زمان مرور کوتاه است.
برنامهها را مقایسه میکنیم: مرور دو مفهوم و ساختن مثال، مستقیمتر به مشکل فعلی او میپردازد و با وقتش سازگارتر است.
پیگیری آگاهانه را اضافه میکنیم: نیما مثالش را با تعریفهای کتاب میسنجد تا ببیند هدف، مانع و راهحل را درست تشخیص داده است یا نه.
نکات مهم
- تفکر، استفادهٔ آگاهانه از دانستهها برای کارهایی مانند تفسیر، قضاوت و حل مسئله است، نه فقط یادآوری اطلاعات.
- وقتی موانع و امکانات محدود، رسیدن فوری به هدف مشخص را دشوار میکنند، مسئله داریم و تلاش برای حل آن میتواند فرصتی برای پیشرفت باشد.
- برای یافتن راهحل مناسب باید هدف، وضعیت فعلی و توانمندیهایمان را بشناسیم و مسیر حل مسئله را آگاهانه پیگیری کنیم.