خلاصه درس فصل ۶ علوم هفتم؛ درسنامه و نکات مهم

برای نوشیدن، پختن غذا، شست‌وشو و کشاورزی به آب نیاز داریم؛ اما هر آبی برای هر کاری مناسب نیست. بخش بزرگی از آب زمین شور است و فقط مقدار کمی از آن شیرین است. از طرف دیگر، آب در همهٔ منطقه‌ها به یک اندازه در دسترس نیست. به همین دلیل، فراوانی آب روی زمین با کم‌آبی در زندگی ما تناقضی ندارد.

دانشمندان به مجموعهٔ آب‌های سطح زمین، درون زمین و هوا، آب‌کره می‌گویند. آب‌کره فقط آب مایع نیست؛ یخِ یخچال‌ها و بخار آب هوا را هم دربر می‌گیرد. پس حتی وقتی آبی را در رودخانه نمی‌بینی، ممکن است در خاک یا هوا حضور داشته باشد.

سفر آب به آسمان با انرژی خورشید آغاز می‌شود. تابش خورشید باعث می‌شود بخشی از آب دریاها، دریاچه‌ها و اقیانوس‌ها تبخیر شود؛ یعنی از حالت مایع به بخار درآید. بخار آب وارد هوا می‌شود و بالا می‌رود.

در ارتفاع، کاهش دما باعث تراکم بخار آب و تشکیل قطره‌های بسیار ریز آب یا بلورهای یخ در ابر می‌شود. خود بخار آب دیده نمی‌شود؛ آنچه از ابر می‌بینیم، این قطره‌ها و بلورهای ریز است. اگر دما و رطوبت به شرایط مناسب برسند، بارش رخ می‌دهد. قطره‌هایی که روی سطح سردِ بالای یک ظرف آب گرم جمع می‌شوند، نمونه‌ای ساده برای فهم تراکم‌اند؛ البته لازم نیست برای دیدن این پدیده با آب داغ کار کنی.

بارش همیشه به شکل باران نیست. اگر هوا هنگام تشکیل بارش بسیار سرد باشد، آب به شکل برف پایین می‌آید. در توضیح این درس، اگر دما هنگام تراکم بالاتر از $0$ درجهٔ سلسیوس باشد، بارش به شکل باران است. همچنین قطره‌های باران ممکن است در مسیر پایین آمدن با هوای بسیار سرد روبه‌رو شوند، یخ بزنند و به شکل تگرگ برسند.

برای شناخت بارش، فقط نگاه کردن به آسمان کافی نیست؛ باید آن را اندازه گرفت. مقدار بارندگی را با ارتفاع آب جمع‌شده در باران‌سنج و برحسب میلی‌متر، یعنی $\mathrm{mm}$، گزارش می‌کنند. برای یک باران‌سنج ساده، ظرفی با دیواره‌های راست را در فضای باز می‌گذاریم؛ جایی که آب ناودان واردش نشود. ارتفاع آب مهم است، نه صرفاً حجم آب جمع‌شده.

باران که به زمین رسید، سفرش تمام نمی‌شود. آب بارش سه مسیر اصلی دارد: بخشی تبخیر می‌شود و به هوا برمی‌گردد؛ بخشی روی سطح زمین جاری می‌شود؛ و بخشی به درون زمین نفوذ می‌کند. لازم نیست همهٔ این مسیرها در یک محل به یک اندازه رخ دهند.

حیاطی را پس از باران تصور کن: آبی که روی سراشیبی به طرف جوی حرکت می‌کند، جریان سطحی است. آبی که وارد خاک باغچه می‌شود، نفوذ کرده است. بخشی از آب باقی‌مانده روی سطح هم با گذشت زمان تبخیر می‌شود. بنابراین، ندیدن آب روی زمین لزوماً به معنی جاری شدن همهٔ آن به سوی رودخانه نیست.

بخشی از آب باران که روی زمین جاری می‌شود، در جهت شیب به سوی نواحی پایین‌تر حرکت می‌کند. جریان‌های کوچک به هم می‌پیوندند و جریان‌های بزرگ‌تر می‌سازند؛ درست مثل آب‌هایی که روی بخش شیب‌دار حیاط، کم‌کم به یک مسیر مشترک می‌رسند.

حوضهٔ آبریز نام یک منطقه است، نه فقط نام رود آن منطقه. آب‌های سطحی این منطقه با کمک یک رود و شاخه‌هایش از ارتفاعات به سوی بخش‌های پست‌تر هدایت می‌شوند. این آب‌ها می‌توانند به دریاچه‌ها، دریاها و اقیانوس‌ها برسند. انسان هم با ساختن سد روی رودخانه‌ها تلاش می‌کند آب را نگه دارد و بهتر از آن استفاده کند؛ پس شناخت مسیر جریان آب برای مدیریت آن مهم است.

بعد از باران، همهٔ آب‌ها سرنوشت یکسانی ندارند: مقداری تبخیر می‌شود، مقداری در زمین نفوذ می‌کند و مقداری روی سطح زمین راه می‌افتد. آب سطحی به سمت جاهای پست‌تر حرکت می‌کند؛ مثل آبی که روی بخش شیب‌دار حیاط می‌ریزی.

جوی‌های کوچک به هم می‌پیوندند و آب را به رودها می‌رسانند. به منطقه‌ای که آب‌های سطحی آن با یک رود و شاخه‌هایش به نواحی پایین‌تر هدایت می‌شود، حوضهٔ آبریز می‌گوییم. پس حوضهٔ آبریز فقط خود رود نیست؛ زمین‌های آب‌رسان به آن را هم در بر می‌گیرد. انسان با ساخت سد روی رودخانه، آب را برای استفادهٔ بهتر ذخیره می‌کند و از هدر رفتن آن می‌کاهد.

رودخانه‌ها همیشه مانند یک خط صاف روی زمین پیش نمی‌روند. بعضی مسیر مستقیم دارند و بعضی با پیچ‌وخم حرکت می‌کنند؛ به مسیر پیچ‌وخم‌دار، مارپیچ می‌گوییم.

کتاب برای ارتباط شیب و شکل مسیر، این الگو را بیان می‌کند: در زمین با شیب زیاد، مسیر رود مستقیم است و در زمین با شیب کم، مسیر مارپیچ می‌شود. هنگام مقایسهٔ دو تصویر رودخانه، به پیچ‌های مسیر دقت کن؛ مسیر مارپیچ نشانهٔ شیب کمتر در این مقایسه است. البته شیب تنها عامل مؤثر بر شکل مسیر نیست. همچنین «مارپیچ بودن» به معنی سربالا رفتن آب نیست؛ آب در همان مسیر پرپیچ‌وخم هم به سمت نواحی پست‌تر حرکت می‌کند.

برای تشکیل آبشار، کافی نیست که مسیر رود فقط شیب داشته باشد؛ باید در بستر آن اختلاف ارتفاع ناگهانی ایجاد شود. در این حالت، آب از بخش بالاتر به بخش پایین‌تر فرو می‌ریزد.

اما این لبه چگونه ساخته می‌شود؟ در حالتی که کتاب توضیح می‌دهد، رود ابتدا روی سنگ سخت و مقاوم و سپس روی سنگ نرم‌تر حرکت می‌کند. آب در زمان طولانی سنگ نرم را بیشتر فرسایش می‌دهد، ولی سنگ سخت بیشتر باقی می‌ماند. به‌تدریج بخش نرم پایین‌تر می‌رود و میان دو بخش اختلاف ارتفاع ایجاد می‌شود. تصور کن در یک مسیر، بخشی زودتر ساییده شود و بخش کناری مقاوم بماند؛ مرز آن‌ها می‌تواند شبیه یک پله شود. آبشار هم در چنین اختلاف ارتفاعی شکل می‌گیرد.

شاید تصور کنیم چون رودخانه آب زیادی دارد، ورود مقدار کمی فاضلاب مشکلی ایجاد نمی‌کند. اما زیاد بودن آب، مجوز آلوده کردن آن نیست. حتی آلودگی کم هم می‌تواند پیامدهای زیست‌محیطی داشته باشد.

فاضلاب خانه‌ها و کارخانه‌ها، زباله‌ها و آبِ شسته‌شده از زمین‌های کشاورزیِ دارای کود و سم، از منابع آلوده‌کنندهٔ رودها هستند. این مواد می‌توانند به جانداران رود آسیب برسانند و کیفیت آب مصرفی انسان را کاهش دهند. اهمیت حفاظت از رود فقط به زیبایی آن مربوط نیست؛ آب رودخانه‌ها برای آشامیدن، کشاورزی و صنعت هم استفاده می‌شود. بنابراین جلوگیری از ورود زباله و تصفیهٔ فاضلاب پیش از ورود به رود، راه‌هایی برای حفاظت از این منبع مشترک‌اند.

برای شناختن دریاچه، فقط به بزرگی آن نگاه نکن؛ ببین کجا قرار دارد و آیا به‌طور طبیعی به آب‌های آزاد راه دارد یا نه. خزر با وجود نام «دریا»، بزرگ‌ترین دریاچهٔ جهان است. دریاچه‌ها محل زندگی جانداران‌اند و در تأمین غذا و مواد معدنی، گردشگری، حمل‌ونقل و تعدیل آب‌وهوای اطراف اهمیت دارند.

دریاچه‌های طبیعی به شکل‌های متفاوتی پدید می‌آیند: خزر باقی‌ماندهٔ دریای قدیمی تتیس است؛ ارومیه با شکستگی‌های سنگ‌کره ارتباط دارد؛ دریاچهٔ سبلان در دهانهٔ آتشفشان شکل گرفته و آب درون غار علیصدر به بالاتر بودن سطح آب زیرزمینی از کف غار مربوط است.

انسان هم دریاچه می‌سازد. پشت سد امیرکبیر آب برای آشامیدن، کشاورزی و تولید برق ذخیره می‌شود. دریاچهٔ شهدای خلیج فارس در چیتگر، نمونه‌ای برای تعدیل دما، حفظ محیط‌زیست و گردشگری است.

اگر از فضا به زمین نگاه کنیم، بخش بزرگی از آن آبی دیده می‌شود. حدود $97\%$ حجم آب‌کره در دریاها و اقیانوس‌هاست و آب تقریباً $75\%$ سطح زمین را پوشانده است. دقت کن: عدد اول دربارهٔ «حجم آب» است و عدد دوم دربارهٔ «سطح زمین»؛ این دو را جابه‌جا نکن. ایران از راه خلیج فارس و دریای عمان به آب‌های آزاد ارتباط دارد.

همهٔ ساحل‌ها شبیه هم نیستند. سنگ مقاوم در برابر فرسایش بیشتر دوام می‌آورد و ساحل صخره‌ای و پرتگاهی می‌سازد. سنگ کم‌مقاومت آسان‌تر فرسوده می‌شود و ساحل هموار و ماسه‌ای شکل می‌گیرد.

دریاها و دریاچه‌ها هم به مراقبت نیاز دارند. ورود فاضلاب، مواد نفتی و زباله می‌تواند به جانداران و محیط زندگی آن‌ها آسیب بزند؛ بزرگی پهنهٔ آب به معنی بی‌خطر بودن آلودگی نیست.

آب دریا ساکن نیست. حرکت‌های آن را می‌توان به صورت موج، جریان دریایی و جزر و مد دید. در این درس، موج را با حرکت آب به بالا و پایین می‌شناسیم. اگر کنار ساحل باشی، بالا و پایین رفتن پی‌درپی آب را می‌بینی؛ این حرکت فقط تماشایی نیست و می‌تواند سنگ‌ها و مواد ساحل را فرسوده کند و شکل ساحل را تغییر دهد.

گاهی هنگام زمین‌لرزه یا آتشفشان زیر دریا، موج‌های بسیار بزرگی پدید می‌آیند که آب‌تاز یا سونامی نام دارند. پس سونامی را نباید نام دیگری برای هر موج معمولی دانست. هنگام مقایسهٔ این پدیده‌ها، هم به شکل حرکت آب توجه کن و هم به رویدادی که آن را پدید آورده است.

فرض کن از نقطه‌ای ثابت در ساحل نگاه می‌کنی و می‌بینی سطح آب بالا می‌آید و آب به سمت ساحل پیش می‌رود. در پدیدهٔ جزر و مد، این وضعیت «مد» نام دارد. وقتی سطح آب ساحل پایین می‌رود، «جزر» رخ می‌دهد. عامل ایجاد جزر و مد، نیروی گرانشی ماه و خورشید است.

موج و جزر و مد را یکی ندان: در تعریف موج بر بالا و پایین رفتن آب تأکید می‌کنیم؛ در جزر و مد، بالا آمدن یا پایین رفتن سطح آب در ساحل و علت گرانشی آن مهم است.

این تغییر سطح آب کاربرد هم دارد. برخی کشورها از آن برای تولید برق و ماهیگیری استفاده می‌کنند. پس شناخت حرکت آب فقط برای توضیح طبیعت نیست؛ در استفاده از دریا هم به انسان کمک می‌کند.

یخچال طبیعی با برفی که یک روز در حیاط می‌نشیند فرق دارد. در منطقه‌هایی که میانگین دما کمتر از $0^\circ\mathrm{C}$ است، بارش بیشتر به صورت برف رخ می‌دهد. اگر برف در طول سال‌های پیاپی روی هم انباشته شود، یخچال شکل می‌گیرد. پس برای تشکیل یخچال، هم سرمای منطقه مهم است و هم انباشته‌شدن طولانی‌مدت برف؛ یک بار برف سنگین کافی نیست.

یخچال‌ها دو دستهٔ کلی دارند: قطبی و کوهستانی. یخچال‌های قطبی در نواحی قطب شمال و جنوب قرار دارند، اما یخچال‌های کوهستانی در ارتفاعات خشکی‌ها تشکیل می‌شوند. یخچال علم‌کوه در مازندران نمونه‌ای کوهستانی است. بنابراین لازم نیست هر یخچالی حتماً در ناحیهٔ قطبی باشد.