درس ۱ · صفحهٔ ۷۲ تا ۸۵ · حدود ۱۵ دقیقه · تولید هوش مصنوعی
گفتوگو
در این درس یاد میگیری چگونه از انتخاب موضوع و تجسّم آن به طرح و پیشنویس یک گفتوگوی مؤثر برسی و با بازبینی و پاکنویس، متن نهایی را آماده کنی.
پیش از شروع
اگر نویسنده نگوید «مادر نگران بود»، چطور میتوانیم فقط از حرفهای او نگرانیاش را بفهمیم؟
وقتی مادر از سرمای هوا و احتمال لیز خوردن پسرش حرف میزند، نگرانی او را حس میکنیم؛ بیآنکه نویسنده مستقیم نامی از نگرانی ببرد. گفتوگوی خوب هم شخصیتها را به ما میشناساند و هم اتفاقهای نوشته را جلو میبرد.
گفتوگو؛ فراتر از ردوبدل کردن حرف
گفتوگو؛ فراتر از ردوبدل کردن حرف
اگر نویسنده نگوید «مادر نگران بود»، از کجا نگرانی او را بفهمیم؟ وقتی مادر از سرمای پشتبام و احتمال لغزیدن پسرش حرف میزند، خودمان دلواپسی او را کشف میکنیم. پس حرفهای شخصیتها میتوانند بدون توضیح مستقیم نویسنده، آنها را به ما بشناسانند.
گفتوگو فقط برای شناخت شخصیت نیست؛ میتواند ماجرا را هم جلو ببرد. این نمونۀ کوتاه را ببین:
ـ هنوز تمرین نکردهایم؛ میترسم اجرایمان خراب شود.
ـ بیا زنگ تفریح در کلاس بمانیم و تمرین کنیم.
از حرف نفر اول، نگرانیاش را میفهمیم؛ نفر دوم هم پیشنهادی میدهد که مسیر ماجرا را به سمت تمرینکردن میبرد.
برای شروع گفتوگونویسی، موضوعی انتخاب کن که هم به آن علاقه داری و هم دربارهاش تجربه یا شناخت داری؛ مثلاً آمادهشدن برای اجرای مدرسه. این آشنایی کمک میکند حرفهای شخصیتها طبیعیتر باشند. هدف فقط زیادکردن تعداد جملهها نیست؛ گفتوگو باید چیزی به شناخت ما یا جریان ماجرا اضافه کند.
کتاب درسی، صفحهٔ ۷۳
موضوع را ببین و ایده جمع کن
موضوع را ببین و ایده جمع کن
موضوعت را انتخاب کردهای؛ حالا پیش از نوشتن گفتوگو، چند لحظه خودت را در فضای آن قرار بده. تجسّم یعنی تصویر آن موقعیت را در ذهنت زنده کنی؛ نهفقط دیدنیها، بلکه صداها، بوها و چیزهایی که میتوانی لمس کنی.
مثلاً اگر موضوعت «حیاط مدرسه» است، چه میبینی و میشنوی؟ سایۀ درخت، صدای زنگ، همهمۀ بچهها یا بوی خاک نمخورده؟ از خاطرهها و تجربههایت کمک بگیر و هرچه به ذهنت میرسد، یادداشت کن. فعلاً لازم نیست جملههای کامل بسازی یا دنبال بهترین ایده باشی؛ این همان بارش فکری است.
بعد، موضوع را وسط یک نمودار بنویس و واژهها را در شاخههای مرتبط قرار بده:
- صداها: زنگ، خنده، برخورد توپ
- مکانها: آبخوری، باغچه، زمین بازی
- حسها: شادی، خستگی، هیجان
این نمودار، انبار مواد اولیۀ توست؛ هنگام نوشتن میتوانی از آن جزئیات مناسب برداری تا گفتوگویت در فضایی زنده شکل بگیرد.
کتاب درسی، صفحهٔ ۷۴
چه کسی با چه کسی، دربارهٔ چه؟
چه کسی با چه کسی، دربارهٔ چه؟
حالا که تصویرها و واژههای مرتبط با موضوع را جمع کردهای، باید به آنها جهت بدهی: چه کسی با چه کسی حرف میزند و دربارهٔ چه چیزی؟ پاسخ این دو پرسش، طرح اولیۀ گفتوگوی توست؛ هنوز لازم نیست جملههای شخصیتها را بنویسی.
مثلاً برای موضوع «مدرسه»، میتوانی این طرح را بسازی:
- دو طرف گفتوگو: دانشآموزی که کتاب امانتگرفتهشده را گم کرده و کتابدار مدرسه.
- طرح گفتوگو: دانشآموز ماجرا را توضیح میدهد و با کتابدار دربارهٔ راه جبران آن صحبت میکند.
میبینی؟ «مدرسه» فقط موضوعی کلی است؛ اما این طرح روشن میکند حرفها قرار است دربارهٔ چه موقعیتی باشند.
طرفهای گفتوگو هم حتماً دو انسان نیستند؛ میتوانی مثل نمونههای کتاب، صدف و دریا را همصحبت کنی یا ماهیگیری را در حال گفتوگو با خودش تصور کنی. مهم این است که طرفها و موضوع صحبتشان با فضایی که ساختهای هماهنگ باشند.
کتاب درسی، صفحهٔ ۷۷
از طرح به پیشنویس
از طرح به پیشنویس
طرح گفتوگو مثل نقشۀ راه است؛ حالا باید آن را به حرفهای شخصیتها تبدیل کنی. در پیشنویس، بهجای اینکه فقط بگویی چه کسانی دربارۀ چه چیزی حرف میزنند، خودِ گفتوگو را مینویسی. هر پاسخ باید به حرف قبلی مربوط باشد و زمینهای برای ادامۀ صحبت بسازد.
مثلاً طرح تو این است: «دو همکلاسی دربارۀ شرکت در مسابقۀ داستاننویسی حرف میزنند؛ یکی تردید دارد و دیگری تشویقش میکند.» پیشنویس میتواند اینطور شروع شود:
ـ داستانت رو برای مسابقه فرستادی؟
ـ نه، میترسم بقیه بخونن و بخندن.
ـ یادته داستان قبلیت رو توی کلاس خوندی؟ همه منتظر بودن آخرش رو بشنون!
اینجا بدون اینکه بنویسیم «یکی نگران و دیگری دلگرمکننده است»، حرفهایشان این ویژگیها را نشان میدهد. در نمونۀ کتاب هم صحبت ناخدا و دوستش از بازگشت از دریا به خاطرۀ کودکی و آرزوی کشتیسازی میرسد. فعلاً هدفت شکلدادن به جریان گفتوگوست، نه بینقص نوشتن همۀ جملهها.
کتاب درسی، صفحهٔ ۷۸
بازبینی، سپس نوشتن نهایی
بازبینی، سپس نوشتن نهایی
پیشنویست آماده شده؛ حالا یکبار آن را از نگاه خواننده بخوان. آیا معلوم است هر شخصیت چرا این حرف را میزند؟ آیا پاسخها به حرف قبلی مربوطاند؟ بازبینی فقط غلطگیری نیست؛ ممکن است لازم باشد جملهای را حذف کنی، پاسخی را تغییر بدهی یا توضیح کوتاهی اضافه کنی.
مثلاً این گفتوگوی دو همکلاسی را ببین:
ـ چرا برای تمرین نمایش نماندی؟
ـ فردا میآیم.
پاسخ، دلیل نماندن را روشن نمیکند. میتوانی آن را اینطور بازبینی کنی:
ـ چرا برای تمرین نمایش نماندی؟
ـ باید خواهرم را از مدرسه میآوردم. فردا میمانم تا با هم تمرین کنیم.
حالا پاسخ با پرسش پیوند دارد و تصمیم شخصیت هم روشن شده است. البته گسترش متن همیشه به معنی طولانیتر کردن آن نیست؛ گاهی حذف حرفهای تکراری، گفتوگو را بهتر پیش میبرد.
پس از بازبینی، نوبت نوشتن نهایی است: املا و نشانهگذاری را بررسی کن و متن اصلاحشده را خوانا و مرتب پاکنویس کن.
کتاب درسی، صفحهٔ ۷۹
مثال حلشده
این پیشنویس را چگونه اصلاح کنیم تا هم نگرانی ندا معلوم شود و هم گفتوگو پیوسته باشد و ماجرا را پیش ببرد؟
ندا: «گلدان کلاس پژمرده شده.»
رها: «من دیروز کتاب خریدم.»
ندا: «باید کاری کنیم.»
موضوع و طرفهای گفتوگو را روشن میکنیم: ندا و رها دربارهٔ رسیدگی به گلدان پژمردهٔ کلاس صحبت میکنند.
اشکال پیوستگی را پیدا میکنیم: پاسخ رها دربارهٔ خرید کتاب، ارتباطی با نگرانی ندا ندارد و مسیر گفتوگو را قطع میکند.
برای پاسخ رها محتوای مرتبط میسازیم: او فراموش کرده گلدان را آب بدهد؛ این پاسخ، دلیل احتمالی پژمردگی را هم روشن میکند.
بهجای بیان مستقیم نگرانی، آن را در حرف ندا نشان میدهیم و برای پیشرفتن ماجرا، بررسی خاک و آوردن آبپاش را اضافه میکنیم.
متن را بلند میخوانیم تا ارتباط پاسخها را بسنجیم؛ سپس املا و نشانهگذاری را بررسی و نسخۀ نهایی را پاکنویس میکنیم.
رها گفت: «قرار بود امروز من آبش بدهم، ولی یادم رفت. اول خاکش را نگاه کنیم.»
ندا خاک را لمس کرد: «خشک است؛ آبپاش را میآوری؟»
رها به طرف در رفت: «الان میآورم؛ بعد هم یک یادآور کنار گلدان میگذارم.»
نکات مهم
- گفتوگوی مؤثر، ویژگیها و احساسهای شخصیتها را غیرمستقیم آشکار میکند و نوشته را پیش میبرد.
- از موضوعی آشنا و دلخواه شروع میکنیم، با تجسّم و بارش فکری ایده میسازیم و سپس طرفهای گفتوگو و طرح صحبتشان را مشخص میکنیم.
- طرح را به پیشنویس تبدیل میکنیم، در بازبینی محتوا و پیوستگی را بهبود میدهیم و در نوشتن نهایی املا و نشانهگذاری را اصلاح میکنیم.