درس ۱ · صفحهٔ ۵۴ تا ۷۱ · حدود ۱۵ دقیقه · تولید هوش مصنوعی
گسترش محتوا (۲)
در این درس یاد میگیری با انتخاب و تجسّم یک شخصیت، توجّه به ظاهر و رفتار او و طیکردن مراحل نوشتن، متنی تصویری و منسجم بسازی و یک حکایت را با حفظ ماجرا و پیامش به زبان ساده بازنویسی کنی.
پیش از شروع
اگر اسم همکلاسیات را از نوشته حذف کنی، میتوانی او را طوری توصیف کنی که بقیه بشناسندش؟ چه چیزهایی باید بنویسی؟
برای شناساندن یک نفر، گفتنِ «خوب است» یا «قدبلند است» کافی نیست؛ جزئیات ظاهر، عادتها و رفتار او تصویر روشنتری میسازند. در این درس، از انتخاب شخصیت تا ساختن و اصلاح چنین تصویری پیش میرویم.
شخصیت را پیدا کن
شخصیت را پیدا کن
اگر نام همکلاسیات را از نوشته برداری، چه چیزی باعث میشود هنوز او را بشناسیم؟ احتمالاً حالت همیشگی موهایش، شیوۀ راهرفتنش یا رفتاری که موقع کمک به دیگران دارد. شخصیت با ویژگیهایش در ذهن خواننده جان میگیرد، نه فقط با نامش.
برای شروع یک نوشتۀ شخصیتمحور، لازم نیست دنبال آدمی مشهور یا عجیب بگردی. نانوای محل، یکی از اعضای خانواده یا همکلاسیات میتواند موضوع نوشتنت باشد؛ کافی است بتوانی با دقّت در ظاهر و رفتارش، او را به خواننده بشناسانی. پس انتخاب شخصیت، نخستین قدمِ انتخاب موضوع نوشته است.
شخصیت همیشه انسان نیست. میتوانی از گربهای بنویسی که هر روز کنار درِ مدرسه میبینی. حتی میتوانی به یک شیء، مثلاً نیمکت کلاس، ویژگی انسانی بدهی؛ نیمکتی که از تنهایی دلگیر میشود! در این حالت، به شیء جان بخشیدهای و آن را به شخصیت نوشته تبدیل کردهای.
کتاب درسی، صفحهٔ ۵۵
از تصویر ذهنی تا یادداشت
از تصویر ذهنی تا یادداشت
چشمهایت را لحظهای ببند و یکی از همکلاسیهایت را هنگام ورود به کلاس تصوّر کن. چه میپوشد؟ کیفش را چطور میگیرد؟ با دیگران چگونه سلاموعلیک میکند؟ قرار دادن شخصیت در موقعیتی مشخص کمک میکند بهجای چند صفت کلی، جزئیات دیدنی و شنیدنی پیدا کنی.
حالا یادداشتهایت را در دو دسته بنویس:
- ظاهری: چهره، مو، قد، لباس، کیف و کفش.
- رفتاری: عادتها، علایق، باورها و ویژگیهای اخلاقی.
مثلاً برای «همکلاسیام هنگام زنگ تفریح» میتوانی بنویسی: «موهای فرفری و کولهٔ آبی» در دستهٔ ظاهر؛ «پیش از رفتن به حیاط، منتظر دوستش میماند» در دستهٔ رفتار. یادداشت دوم، بهجای اینکه فقط بگوید «باملاحظه است»، نمونهای از رفتارش را نشان میدهد.
در این مرحله لازم نیست متن کامل بسازی؛ فقط موادّ اولیه را جمع کن. از خودت بپرس: کدام جزئیات کمک میکند خواننده این فرد را در ذهنش ببیند؟
کتاب درسی، صفحهٔ ۵۶
نقشه بکش، بعد بنویس
نقشه بکش، بعد بنویس
فرض کن دربارهٔ همکلاسیات چند یادداشت داری: کیف کهنه، کمک به دیگران، موهای فرفری و عادت به کتابخواندن. اگر همینها را بینظم پشت سر هم بیاوری، خواننده مدام از ظاهر به رفتار و دوباره به ظاهر میپرد. طرح اوّلیه کمک میکند هر نکته جای مناسبی پیدا کند.
برای نمونه، میتوانی این نقشه را بچینی:
- بند آغازین: همکلاسیات را معرّفی کن و بگو چرا میخواهی دربارهاش بنویسی.
- بندهای میانی: در یک بند، ظاهرش را توصیف کن؛ در بند بعد، از رفتار و عادتهایش بگو.
- بند پایانی: نوشته را با برداشت خودت از او یا پرسشی مرتبط تمام کن.
حالا نوبت پیشنویس است: یادداشتهای کوتاه را، مطابق نقشه، به جملههای پیوسته تبدیل کن. مثلاً یادداشت «کمک به دیگران» میتواند بشود: «وقتی کسی تمرین را نمیفهمد، کنار او مینشیند و برایش توضیح میدهد.» طرح، مسیر نوشته را نشان میدهد؛ پیشنویس، نخستین بار پیمودن این مسیر است.
کتاب درسی، صفحهٔ ۵۷
تصویر را روشنتر کن
تصویر را روشنتر کن
پیشنویس مثل عکسی است که هنوز میتوان وضوحش را بیشتر کرد. آن را بخوان و بپرس: «خواننده کجا به جزئیات بیشتری نیاز دارد؟» گسترش متن یعنی افزودن جزئیاتی که شخصیت را بهتر نشان میدهند، نه فقط زیادکردن جملهها.
مثلاً بهجای «همکلاسیام منظّم بود» میتوانی بنویسی: «پیش از شروع کلاس، مدادهای تراشیدهاش را کنار دفتر میچید و تکلیفش را آماده روی میز میگذاشت.» حالا خواننده نظم او را در رفتارش میبیند؛ لازم نیست فقط حرف نویسنده را بپذیرد.
بعد از گسترش، نوشتهات را با این پرسشها بررسی کن:
- تصویر شخصیت: ظاهر و رفتار او روشن شده است؟
- انسجام: هر جمله به موضوع بند مربوط است و بندها به هم پیوند دارند؟
- ویرایش: املا، نشانهگذاری و جملهبندی درست است؟
اگر جملهای فقط تکرار است یا به شناخت شخصیت کمکی نمیکند، حذف یا اصلاحش کن. در پایان، متن اصلاحشده را پاکنویس کن؛ پاکنویسکردن بهتنهایی جای بازبینی را نمیگیرد.
کتاب درسی، صفحهٔ ۶۱
حکایت به زبان امروز
حکایت به زبان امروز
اگر بخواهی حکایتی قدیمی را برای دوستی تعریف کنی، لازم نیست همان واژههای دشوار را به کار ببری؛ امّا نباید ماجرا را عوض کنی. بازنویسی یعنی بیان همان حکایت با زبانی ساده و روان، نه ساختن داستانی تازه.
در حکایت این درس، طاووس و زاغ هرکدام بخشی از ظاهر دیگری را شایستهٔ خود میدانند. سنگپشت گفتوگویشان را میشنود و یادآوری میکند که همهٔ خوبیها به یک نفر داده نشده و هرکس باید از داشتههایش خرسند باشد.
برای سادهکردن زبان، مثلاً بهجای «در صحنِ باغی به هم رسیدند» میتوانی بنویسی: «در باغی یکدیگر را دیدند.» واژهها و ساخت جمله تغییر کردهاند، امّا اتفاق همان است.
پس در بازنویسی، طاووس، زاغ و سنگپشت، ترتیب اتفاقهای اصلی و پیام حکایت را نگه دار. در پایان، نوشتهات را با اصل حکایت مقایسه کن: آیا فقط بیان را ساده کردهای یا ناخواسته ماجرا و پیام را هم تغییر دادهای؟
کتاب درسی، صفحهٔ ۶۸
مثال حلشده
برای توصیف کتابدار مدرسه این یادداشتها را داری: «عینک باریک، موهای جوگندمی، کمک به پیدا کردن کتاب، صبور». چگونه از این یادداشتها متنی کوتاه و منسجم بسازی که فقط فهرستی از صفتها نباشد؟
شخصیت را در موقعیتی مشخص تجسّم میکنیم: کتابدار پشت میز کتابخانه، هنگام زنگ تفریح.
یادداشتها را دستهبندی میکنیم: عینک و موها برای توصیف ظاهر؛ کمککردن و صبوری برای توصیف رفتار.
طرح میچینیم: آغاز با معرفی موقعیت، سپس ظاهر و رفتار کتابدار و در پایان تأثیر رفتارش بر راوی.
بهجای نوشتنِ تنهای «صبور است»، رفتاری نشان میدهیم که صبوری او را آشکار کند: با چند پرسش به دانشآموز کمک میکند کتاب دلخواهش را پیدا کند.
متن را میخوانیم تا ترتیب جملهها، جزئیات، املا و نشانهگذاری را بررسی کنیم و سپس نسخهٔ نهایی را مینویسیم.
نکات مهم
- برای ساختن تصویری روشن از شخصیت، او را در موقعیتی مشخص تجسّم میکنیم و ویژگیهای ظاهری و رفتاریاش را یادداشت میکنیم.
- یادداشتها را در طرحِ آغاز، بندهای میانی و پایان سامان میدهیم، پیشنویس مینویسیم و پس از گسترش و بازبینی، پاکنویس میکنیم.
- در بازنویسی حکایت، زبان را ساده میکنیم و شخصیتها، رویدادهای اصلی و پیام حکایت را نگه میداریم.