خلاصه درس فصل ۶ نگارش هشتم؛ درسنامه و نکات مهم

پیش از نوشتن، به چیزهایی نیاز داریم که درباره‌شان حرف بزنیم. دیدن دقیق، شنیدن صداها و توجه به بو، مزه و لمس، ذهن ما را از جزئیات پُر می‌کند. مثلاً وقتی به حیاط مدرسه فکر می‌کنی، فقط نام حیاط را به یاد نیاور؛ صدای زنگ، زبری تنۀ درخت و بوی خاک نم‌خورده هم می‌توانند بخشی از نوشتۀ تو باشند. اما داشتن این تجربه‌ها همیشه به معنای آماده‌بودن نوشته نیست. باید راهی پیدا کنیم که دیده‌ها و احساس‌هایمان را مرتب کنیم و به جمله تبدیل کنیم. در این درس، سنجش و مقایسه یکی از همین راه‌هاست.

گاهی به یک موضوع نگاه می‌کنیم و خیلی زود فکر می‌کنیم دیگر حرفی نداریم. حالا آن را کنار موضوع دیگری بگذاریم: مثلاً ماه را کنار خورشید. می‌توانیم به نور، زمان دیده‌شدن و ظاهر آن‌ها فکر کنیم. این کنار هم گذاشتن، نگاه ما را از یک ویژگی به چند ویژگی می‌برد و شناخت ما را بیشتر می‌کند. در متن درس نیز توجه به پدیده‌های گوناگون آفرینش، راهی برای اندیشیدن و شناخت بهتر خداوند معرفی شده است. پس مقایسه فقط پیداکردن برنده یا گفتن اینکه کدام بهتر است نیست؛ راهی است برای دقیق‌تر دیدن و پیداکردن حرف‌های تازه برای نوشتن.

برای نوشتن با مقایسه، اول دو موضوع را انتخاب کن و به ویژگی‌هایشان فکر کن. بعد یادداشت‌هایت را در دو دسته بگذار: شباهت‌ها و تفاوت‌ها. در نمونۀ زندگی در ایل و شهر، نویسنده وضع خود را از نظر سرپناه، وسیلۀ رفت‌وآمد و همراهان می‌سنجد؛ بنابراین مقایسه‌اش مسیر روشنی دارد. برای دیوار و درخت هم می‌توان سایه‌داشتن را ویژگی مشترک و رشدکردن را تفاوت دانست. حالا این یادداشت‌ها را به جمله‌های پیوسته تبدیل کن؛ مثلاً با «هر دو» شباهت را بگو و با «اما» تفاوت را نشان بده. نمونۀ درخت و دیوار در صفحۀ بعد نشان می‌دهد که از همین یادداشت‌های ساده، حتی می‌توان نوشته‌ای خیال‌انگیز ساخت.

برای تشخیص نوشتۀ مقایسه‌ای، فقط دنبال نام دو چیز یا واژه‌ای مثل «مانند» نگرد. ببین نویسنده بخش اصلی متن را چگونه پیش برده است. در فعالیت کتاب، متن نخست بیشتر چهره و ظاهر یک فرد را توصیف می‌کند؛ متن دوم صحنۀ صبح دریا را پیش چشم می‌آورد. تشبیه کوتاه در این متن‌ها، پایۀ اصلی نوشته نیست. اما متن سوم، رفتار مردم جاهای مختلف را در موقعیت‌های مشابه کنار هم می‌گذارد: هنگام دیدار چه می‌کنند و چگونه احترام نشان می‌دهند؟ بنابراین سازمان اصلی این متن بر سنجش رفتارها بنا شده است. این همان تفاوتِ داشتن یک مقایسۀ کوتاه با نوشتن بر پایۀ مقایسه است.

برای تشخیص نوشتۀ مقایسه‌ای، فقط دنبال کلمۀ «مانند» نگرد. از خودت بپرس: نویسنده چه چیزهایی را کنار هم گذاشته و از چه نظر بررسی کرده است؟ در متن «الف»، چهره و ظاهر یک نفر توصیف می‌شود. در متن «ب»، تصویر یک صبح در کنار دریا را می‌بینیم؛ تشبیه نور به طلا، روش کلی متن را مقایسه‌ای نمی‌کند. اما متن «پ» رفتار مردم گوناگون را هنگام دیدار کنار هم می‌گذارد. موضوع مشترک، آداب معاشرت است و تفاوت رفتارها روشن می‌شود. پس شیوۀ اصلی متن «پ»، مقایسه است.

حالا نوبت نوشتن است. برای مقایسۀ برخاستن از خواب در صبح روستا و شهر، چند محور مشترک انتخاب کن: صداها، هوا، منظره و کارهای آغاز روز. بعد برای هر محور، هر دو موقعیت را در نظر بگیر؛ مثلاً در یک تجربۀ فرضی، صدای پرنده در روستا را کنار صدای رفت‌وآمد خودروها در شهر بگذار. شباهت‌ها را هم فراموش نکن؛ در هر دو جا، آدم‌ها برای شروع روز آماده می‌شوند. در آغاز، موقعیت را معرفی کن؛ در میانه، مقایسه را پیش ببر؛ در پایان، برداشت خودت را بنویس. تجربۀ تو می‌تواند با تجربۀ دیگران متفاوت باشد.

ارزیابی نوشته یعنی با دلیل بگویی چه چیزی خوب انجام شده و چه چیزی باید بهتر شود؛ نه اینکه فقط بنویسی «عالی بود». نخست ببین پیش‌نویس وجود دارد و پاک‌نویس از نظر املا، نشانه‌گذاری، درست‌نویسی و حاشیه‌ها مرتب است یا نه. سپس آغاز، میانه و پایان را بررسی کن. در این تمرین، باید ببینی مقایسه واقعاً انجام شده و شباهت‌ها و تفاوت‌ها بیان شده‌اند یا نه. شیوۀ خواندن متن را هم بسنج: آیا مکث‌ها و لحن به فهم کمک می‌کنند؟ در نتیجهٔ داوری، یک قوت و یک پیشنهاد مشخص بنویس؛ مثلاً «مقایسۀ صداها روشن است؛ پایان نوشته به جمع‌بندی نیاز دارد».

در واژه‌ای مثل «نویسنده»، «ه» پایانی نشان‌دهندۀ حرکت است و صدای مستقل «ه» ندارد. در شکل‌هایی که این صفحه آموزش می‌دهد، این «ه» باقی نمی‌ماند: «نویسنده» به «نویسندگان» و «نویسندگی» تبدیل می‌شود، نه «نویسنده‌گان» و «نویسنده‌گی». همین الگو در «شرکت‌کنندگان»، «نخبگان» و «دیدگان» دیده می‌شود. هنگام ویرایش، فقط به آشنابودن ظاهر واژه اعتماد نکن؛ واژۀ پایه و شکل درست ساخته‌شده را کنار هم ببین. این نکته را هم به همۀ واژه‌های دارای «ه» تعمیم نده؛ موضوع این تمرین، واژه‌هایی با پایانی مانند «نویسنده» است.

بازآفرینی مثل یعنی پیام آن را در ماجرایی تازه زنده کنی، نه اینکه فقط معنی‌اش را توضیح بدهی. مثل «زبانِ سرخ سرِ سبز می‌دهد بر باد» هشدار می‌دهد که سخن نسنجیده می‌تواند برای گوینده دردسر و زیان بسازد. لازم نیست در داستان تو اتفاقی مرگ‌بار رخ بدهد؛ ازبین‌رفتن اعتماد یا یک فرصت هم می‌تواند پیام را نشان دهد. شخصیتی بساز، او را در موقعیتی قرار بده و نشان بده حرفش چگونه پیامدی ایجاد می‌کند. پایان باید از دل همان حرف و رفتار دربیاید. هر حرف‌زدنی بد نیست؛ مسئله، حرف‌زدن بدون اندیشیدن به پیامد آن است.