خلاصه درس فصل ۵ نگارش دهم؛ درسنامه و نکات مهم

از مشاهده تا خیال

یک روز بارانی را تصور کن. اگر بنویسی «قطره‌های باران روی شیشه می‌نشینند و صدای برخوردشان شنیده می‌شود»، به چیزهایی تکیه کرده‌ای که می‌توان دید و شنید. این، پایهٔ نوشتهٔ عینی است: بیان دریافت‌های حسی و واقعیت‌های بیرونی.

حالا بخوان: «پنجره منتظر باران بود تا غبار تنهایی را از چهره‌اش بشوید.» این بار، فقط آنچه دیده می‌شود بیان نشده است؛ نویسنده با خیال خود، برای پنجره انتظار و تنهایی ساخته است. این، ویژگی نوشتهٔ ذهنی است.

پس تفاوت، در موضوع نیست؛ دربارهٔ همان پنجره می‌توان هم عینی نوشت و هم ذهنی. مهم این است که موضوع را چگونه پرورش می‌دهیم: با تکیه بر مشاهده و واقعیت، یا با کمک ذهن و خیال. نوشتهٔ ذهنی هم می‌تواند از یک مشاهدهٔ واقعی آغاز شود، اما از آن فراتر می‌رود.

دنیا از نگاه دیگری

اگر نیمکت کلاس می‌توانست از یک روز مدرسه حرف بزند، چه چیزهایی برایش مهم بود؟ شاید به‌جای سختی امتحان، از سنگینی کیف‌ها و خط‌هایی می‌گفت که روی تنش کشیده‌اند!

در جانشین‌سازی، جای همیشگی خودمان را عوض می‌کنیم؛ خود را به جای یک شخص یا پدیده می‌گذاریم و دنیا را از نگاه او می‌بینیم. این جابه‌جایی کمک می‌کند جنبه‌هایی از موضوع را کشف کنیم که از نگاه خودمان پنهان مانده بود.

این دو جمله را مقایسه کن:

• نگاه از بیرون: هر روز دانش‌آموزان روی نیمکت می‌نشینند.
• نگاه از جای نیمکت: با زنگ آخر، بار شانه‌هایم سبک می‌شود و تا صبح در سکوت کلاس می‌مانم.

در جملهٔ دوم، فقط دربارهٔ نیمکت حرف نزده‌ایم؛ جای آن نشسته‌ایم و رفتن دانش‌آموزان را از نگاهش روایت کرده‌ایم. پس هنگام نوشتن از خودت بپرس: الان چه کسی یا چه چیزی دارد دنیا را می‌بیند؟

فقط «من» گفتن کافی نیست

فرض کن می‌خواهی از زبان یک چتر بنویسی. آیا کافی است جمله‌ها را با «من» شروع کنی؟ جانشین‌سازی وقتی باورپذیر می‌شود که نگاه و حرف‌های راوی با ویژگی‌هایش هماهنگ باشد.

پیش از نوشتن، کمی موضوعت را بشناس: چه شکلی دارد؟ چه کاری انجام می‌دهد؟ در چه موقعیت‌هایی قرار می‌گیرد؟ چتر باز و بسته می‌شود، زیر باران خیس می‌شود و صاحبش را از خیس شدن حفظ می‌کند. همین شناخت می‌تواند به خیال تو جهت بدهد؛ مثلاً چتر از رسیدن باران خوشحال باشد، چون وقتِ به‌کارآمدنش رسیده است.

حالا این دو بیان را مقایسه کن:

• بیان کلی: من خیلی خوشحالم.
• بیان متناسب با چتر: بالاخره باران رسید! پره‌هایم را باز کردم تا قطره‌ها به‌جای شانه‌های صاحبم، روی سر من بنشینند.

در بیان دوم، احساس با ویژگی و کارکرد چتر پیوند دارد. اگر هم جای یک کودک می‌نویسی، باید برداشت‌ها و واژه‌هایت با دنیای او جور باشد، نه اینکه فقط حرف‌های یک بزرگ‌تر را از زبان کودک بگویی.

ردّ نگاه را در سه متن بگیر

برای تشخیص جانشین‌سازی، فقط دنبال خیال‌پردازی نگرد؛ بپرس: ماجرا را از نگاه چه کسی می‌بینم؟

• متن یک، ذهنی و دارای جانشین‌سازی است. نویسنده جای کودک نشسته است. کودک خیال می‌کند پوشیدن کفش پدر، او را بزرگ می‌کند؛ حتی پنهان‌کردن وسایل پدر را با همین برداشت کودکانه توضیح می‌دهد. پس فقط زبان محاوره‌ای نیست که اهمیت دارد؛ نوع فکرکردن هم کودکانه است.
• متن دو، عینی است. نویسنده دربارهٔ نخستین شعرهای فارسی، گزارش‌ها و نظرهای تاریخی را بررسی می‌کند. وجود اختلاف‌نظر، متن را ذهنی نمی‌کند؛ اینجا خیال نویسنده سازندهٔ ماجرا نیست.
• متن سه، ذهنی است، اما جانشین‌سازی نیست. سنگریزه مانند مهمانی بدقول رفتار می‌کند، ولی ما رنجِ کسی را دنبال می‌کنیم که سنگریزه در کفشش افتاده است، نه تجربهٔ خود سنگریزه را.

مثلاً اگر دربارهٔ گوشی بنویسی که از بی‌توجهی تو دلخور شده، به آن رفتار انسانی داده‌ای؛ اما برای جانشین‌سازی باید خودت را جای گوشی بگذاری و دنیا را از نگاه آن روایت کنی.

از خیال تا متن یکپارچه

حالا می‌توانی خودت را جای یک پدیده بگذاری و بنویسی؛ اما چطور نوشته‌ات را یکپارچه نگه داری؟ جمله‌ها باید از نظر معنا به هم مربوط باشند و رخدادها با ترتیبی روشن پیش بروند. واژه‌هایی مثل «سپس»، «اما» و «چون» هم می‌توانند این رابطه را آشکار کنند؛ ولی نمی‌توانند جمله‌های بی‌ربط را منسجم کنند.

فرض کن از زبان مدادی کوتاه می‌نویسی:

«هر روز در دست تو کوتاه‌تر می‌شوم. اما ناراحت نیستم، چون با هر خط، بخشی از فکرت را روی کاغذ می‌آورم.»

کوتاه‌شدن مداد و نوشتن با آن، رابطهٔ معنایی دارند. «اما» احساس خلاف انتظار مداد و «چون» دلیل آن احساس را نشان می‌دهد.

پیش از تمام‌کردن نوشته، یک بار آن را بازخوانی کن: آیا هنوز از نگاه همان مداد روایت می‌کنی؟ آیا هر جمله ادامهٔ روشنی برای جملهٔ قبلی است؟ آیا رخدادها مرتب‌اند؟ جمله‌های طولانی را هم کوتاه کن و واژه‌هایی انتخاب کن که به حال‌وهوای راوی بخورند.

پیوند جمله‌ها از راه معنا

فرض کن دوستت پیام می‌دهد: «امروز باران شدیدی بارید. حیاط مدرسه پر از آب شد. زنگ ورزش را در کلاس ماندیم.» خواندن این پیام راحت است؛ چون هر جمله، معنای جملهٔ قبلی را ادامه می‌دهد و اتفاق‌ها به هم مربوط‌اند.

حالا اگر جملهٔ آخر این باشد: «خواهرم نقاشی را دوست دارد»، مسیر نوشته قطع می‌شود. این جمله به‌تنهایی درست است، اما به موضوع باران و اتفاق‌های مدرسه ربط روشنی ندارد.

درست‌بودن تک‌تک جمله‌ها کافی نیست؛ جمله‌ها باید در کنار هم، یک مسیر معنایی بسازند. به این پیوستگی، انسجام متن می‌گوییم. در متن سفر ایلِ کتاب هم سردشدن هوا، آغاز کوچ و گذشتن از کوه و رود، بخش‌های مرتبط یک سفرند.

هنگام نوشتن، از خودت بپرس: «این جمله چه ارتباطی با جمله‌های قبلی دارد؟» اگر پاسخ روشنی نداری، شاید لازم باشد جمله را حذف کنی یا آن را تغییر بدهی.

نشانه‌های آشکار پیوند

گاهی جمله‌ها از نظر معنا به هم مربوط‌اند، اما خواننده به راهنما نیاز دارد تا رابطهٔ آن‌ها را راحت‌تر دنبال کند. نشانه‌های انسجام زبانی همین نقش را دارند؛ مثل تابلوهایی که مسیر نوشته را نشان می‌دهند.

به این نمونه نگاه کن:

«ابتدا موضوع نوشته‌ام را انتخاب کردم، سپس چند خاطرهٔ مرتبط را یادداشت کردم. می‌خواستم همه را در متن بیاورم، اما بعضی از آن‌ها به موضوع مربوط نبودند.»

اینجا «ابتدا» و «سپس» ترتیب کارها را روشن می‌کنند. «اما» تفاوت میان خواسته و وضعیت واقعی را نشان می‌دهد: نویسنده می‌خواست همهٔ خاطره‌ها را بیاورد، ولی متوجه شد بعضی مناسب نیستند.

هنگام نوشتن، اول از خودت بپرس: رابطهٔ این دو جمله چیست؟ اگر ترتیب کارها مهم است، «ابتدا» و «سپس» کمک می‌کنند؛ اگر جملهٔ دوم برخلاف انتظار جملهٔ اول است، «اما» مناسب است. یادت باشد این واژه‌ها رابطه را آشکار می‌کنند؛ با افزودن آن‌ها نمی‌توان جمله‌های بی‌ربط را منسجم کرد.

از معنای مَثَل تا نوشته

«درخت هر چه بارش بیشتر می‌شود، سرش فروتر می‌آید.»

شاخهٔ پُرمیوه خم می‌شود؛ این تصویر به ما یادآوری می‌کند که انسانِ داناتر و تواناتر هم شایسته است فروتن‌تر باشد. برای گسترش این مَثَل، فقط معنایش را با چند عبارت شبیه به هم تکرار نکن؛ موقعیتی بساز که خواننده این معنا را در رفتار شخصیت ببیند.

مثلاً دانش‌آموزی را تصور کن که در مسابقهٔ داستان‌نویسی برنده شده است. دوستانش از او می‌خواهند دربارهٔ نوشتن راهنمایی‌شان کند. او به‌جای فخرفروشی، کنارشان می‌نشیند، تجربه‌اش را در اختیارشان می‌گذارد و با دقت به نوشته‌هایشان گوش می‌دهد.

برای نوشتن چنین متنی، نخست شخصیت و موقعیت را معرفی کن؛ سپس رفتاری نشان بده که نشانهٔ فروتنی اوست. پایان را هم به نتیجهٔ همین رفتار پیوند بده. هر جمله باید این مسیر را جلو ببرد؛ افزودن ماجرایی بی‌ارتباط، حتی با «سپس» و «اما»، نوشته را منسجم نمی‌کند.