خلاصه درس فصل ۴ نگارش دهم؛ درسنامه و نکات مهم

گزارش؛ تصویری از واقعیت

فرض کن دوستت در بازدید مدرسه همراهت نبوده است. اگر فقط بنویسی «خیلی خوش گذشت»، او می‌فهمد چه احساسی داشته‌ای؛ اما نمی‌فهمد کجا رفته‌ای و چه دیده‌ای. گزارش کمک می‌کند کسی که آنجا نبوده، تصویری روشن از یک رویداد واقعی پیدا کند.

برای ساختن این تصویر، باید زمان و مکان رویداد را مشخص کنی و چند جزئیات درست و مرتبط بیاوری. مثلاً: «صبح سه‌شنبه همراه کلاس به کتابخانۀ محله رفتیم. کنار ورودی، میز امانت بود و روبه‌روی آن قفسه‌های کتاب قرار داشت.» حالا خواننده هم موقعیت بازدید را می‌داند و هم بخشی از فضای کتابخانه را تصور می‌کند.

قرار نیست همۀ چیزهایی را که دیده‌ای بنویسی؛ جزئیاتی را انتخاب کن که به شناخت موضوع کمک می‌کنند. مهم این است که اطلاعاتت دقیق باشند، نه اینکه برای جذاب‌ترشدن نوشته چیزی به واقعیت اضافه کنی.

پرسش‌هایی با پاسخ عینی

پیش از نوشتن گزارش، مثل یک خبرنگار کنجکاو از خودت سؤال بپرس. این پرسش‌ها به تو کمک می‌کنند بدانی هنگام بازدید دنبال چه اطلاعاتی بگردی.

اما هر پرسشی برای گزارش مناسب نیست. پرسش عینی پاسخی واقعی و بررسی‌پذیر دارد؛ می‌توانی پاسخ آن را با دیدن، شنیدن یا مراجعه به منبع معتبر پیدا کنی. مثلاً برای گزارش کتابخانۀ مدرسه بپرس: «کتابخانه چند قفسه دارد؟» یا «ساعت کار کتابخانه چیست؟» پاسخ را می‌توان با شمردن قفسه‌ها یا خواندن برنامۀ کار کتابخانه به دست آورد.

در مقابل، پرسش «اگر کتاب‌ها حرف می‌زدند، چه می‌گفتند؟» تو را به خیال‌پردازی می‌برد، نه گردآوری اطلاعات واقعی. پرسش «آیا اینجا زیباترین کتابخانۀ دنیاست؟» هم به سلیقه و داوری وابسته است.

پس فعلاً پرسش‌های متنوعی بنویس و هر بار از خودت بپرس: پاسخ این سؤال را چگونه می‌توان بررسی کرد؟

از پرسش‌های پراکنده تا مسیر روشن

فرض کن در گزارش بازدید، ابتدا از کتابخانه بگویی، بعد ناگهان به درِ ورودی برگردی و دوباره سراغ کلاس‌ها بروی. خواننده چطور مسیرت را دنبال کند؟ پرسش‌های خوب، بدون ترتیب مناسب، هنوز نقشۀ خوبی برای نوشتن نیستند.

پس از طرح پرسش‌ها، پرسش‌های مناسبِ موضوع و هدف گزارش را انتخاب کن؛ لازم نیست به همۀ پرسش‌هایی که به ذهنت رسیده پاسخ بدهی. سپس آن‌ها را از کلیات به جزئیات بچین: ابتدا زمان و مکان بازدید و معرفی دبیرستان، بعد بخش‌های مختلف آن.

برای مرتب‌کردن پرسش‌های مربوط به بخش‌ها، مسیر حرکتت را راهنما قرار بده. مثلاً اگر از حیاط به سالن ورودی و سپس به کلاس‌ها رفته‌ای، پرسش‌های این بخش‌ها را هم به همین ترتیب بیاور. پرسش مربوط به کتابخانه نیز جایی قرار می‌گیرد که در مسیر بازدید به آن رسیده‌ای.

به این ترتیب، پرسش‌های مرتب‌شده، چهارچوب گزارش تو می‌شوند و پاسخ‌هایشان جزئیات آن را می‌سازند؛ خواننده هم بدون سردرگمی همراهت پیش می‌آید.

جزئیاتی که تصویر می‌سازند

چشم‌هایت را ببند و تصور کن کسی می‌گوید: «از کتابخانۀ مدرسه بازدید کردم.» آیا می‌توانی فضای آن را در ذهن ببینی؟ هنوز چیز زیادی از آن نمی‌دانی!

در گزارش بازدید از دبیرستان، نویسنده فقط نام بخش‌ها را نمی‌آورد؛ از هر بخش، جزئیات مشخص و واقعی را بیان می‌کند. مثلاً دربارۀ کتابخانه می‌نویسد:

مخزن کتابخانه تاریک است و کتاب‌ها قدیمی‌اند.

همین دو ویژگی، تصویر کتابخانه را روشن‌تر می‌کند. سپس اشاره به روزنامه‌های قدیمی و دیوان پروین اعتصامی، اطلاعات بیشتری از محتویات آن به خواننده می‌دهد.

برای گزارش خودت هم به‌جای عبارت کلیِ «کلاس را دیدیم»، می‌توانی بنویسی: «کلاس دو پنجره رو به حیاط داشت و نیمکت‌ها در سه ردیف چیده شده بودند»؛ البته فقط اگر واقعاً چنین چیزی دیده باشی. لازم نیست همۀ چیزها را فهرست کنی؛ جزئیاتی را انتخاب کن که ویژگی‌های آن فضا را بهتر نشان می‌دهند.

واژه‌های مناسب گزارش

گزارشت را نوشته‌ای؛ حالا یک بار با نگاهِ خواننده آن را مرور کن. آیا واژه‌ها به او اطلاعات می‌دهند یا بیشتر احساس و سلیقۀ تو را نشان می‌دهند؟ در گزارش بازدید، هدف اصلی این است که خواننده بداند چه دیده‌ای و شنیده‌ای؛ پس واژه‌های روشن، دقیق و متناسب با موضوع انتخاب کن.

مثلاً اگر در گزارش کتابخانۀ مدرسه بنویسی «کتابخانه محشر بود»، خواننده متوجه نمی‌شود چه ویژگی‌ای توجهت را جلب کرده است. اگر واقعاً دیده باشی، می‌توانی بنویسی: «کتاب‌های داستان در قفسه‌ای جدا، کنار میز مطالعه قرار داشتند.» این جمله به‌جای پسند شخصی، اطلاعات مشخصی می‌دهد.

البته گزارش قرار نیست خشک و بی‌روح باشد؛ جزئیات دیدنی می‌توانند آن را خواندنی کنند. هنگام بازخوانی، از خودت بپرس: این واژه چیزی را روشن می‌کند یا فقط هیجان مرا نشان می‌دهد؟ تعبیرهای مبهم و احساسی را، هرجا لازم است، با توصیفی دقیق جایگزین کن.

واژه‌های مناسبِ نوشتهٔ عینی

فرض کن برای نشریهٔ مدرسه، گزارشی دربارهٔ چشم می‌نویسی. قرار است خواننده اطلاعاتی روشن دربارهٔ کار چشم به دست بیاورد؛ پس باید واژه‌هایی انتخاب کنی که به دقت و روشنیِ اطلاعات کمک کنند، نه اینکه احساس شخصی تو را نشان دهند.

در متن صفحهٔ ۶۹، واژه‌هایی مانند «یاخته»، «کارکرد» و «فعالیت» با هدف علمی نوشته هماهنگ‌اند. نویسنده دربارهٔ کار چشم توضیح می‌دهد، نه زیبایی چشم یا احساسی که در او ایجاد می‌کند. این هماهنگیِ واژه‌ها با هدف و فضای متن، یکی از ویژگی‌های نوشتهٔ عینی است.

برای نمونه، در گزارش بازدید از کتابخانه می‌توانی بنویسی: «کتابخانه دو سالن مطالعه دارد.» این جمله اطلاعات مشخصی می‌دهد. اما «کتابخانه آغوشی آرام برای من بود» احساس نویسنده را بیان می‌کند و برای همان هدفِ اطلاع‌رسانی مناسب نیست.

هنگام انتخاب واژه از خودت بپرس: می‌خواهم چیزی را دقیق معرفی کنم یا احساسم را دربارهٔ آن بیان کنم؟

واژه‌های احساس و خیال

فرض کن پس از چند روز دوری، دوستت را دیده‌ای و می‌نویسی: «با دیدنش، حیاط مدرسه برایم روشن‌تر شد.» اینجا نمی‌خواهی تغییر نور حیاط را گزارش کنی؛ می‌خواهی شادی خودت را نشان بدهی. واژهٔ «روشن‌تر» به بیان احساس تو کمک می‌کند.

در نوشتهٔ ذهنی، نویسنده جهان را از دریچهٔ احساس، خیال و نگاه شخصی خود نشان می‌دهد؛ پس واژه‌ها را هم متناسب با همین فضا انتخاب می‌کند. در متن صفحهٔ هفتاد، تعبیر «نیمه‌شب‌های روشن و مهربان تابستان» فقط زمان را مشخص نمی‌کند؛ «مهربان» شب را مانند موجودی دارای عاطفه نشان می‌دهد و حال‌وهوای دل‌نشینی می‌سازد.

پس لازم نیست واژه‌های نوشتهٔ ذهنی حتماً دشوار و پرزرق‌وبرق باشند. مهم این است که انتخابشان به انتقال احساس و تصویر ذهنی نویسنده کمک کند. هنگام خواندن چنین متنی، از خودت بپرس: این واژه علاوه بر معنایش، چه حس یا تصویری در ذهنم می‌سازد؟

حکایت را ساده و وفادار بازنویسی کنیم

فرض کن می‌خواهی حکایت صفحهٔ ۷۱ را برای دوستی تعریف کنی. لازم نیست همان عبارت‌های قدیمی را به کار ببری؛ باید آن را طوری بنویسی که دوستت راحت بفهمد، اما پیام حکایت عوض نشود.

نخست، معنی عبارت‌های دشوار را پیدا کن: «حکما» یعنی دانایان و «به جهل خویش اقرار کردن» یعنی نادانی خود را پذیرفتن. سپس جمله‌های طولانی را به جمله‌های کوتاه و امروزی تبدیل کن.

مثلاً آغاز حکایت را می‌توان این‌طور ساده کرد: «از دانایی شنیدم که می‌گفت…» در ادامه، باید روشن بماند که کسی که پیش از تمام‌شدن حرف دیگری شروع به صحبت می‌کند، با رفتارش نادانی خود را نشان می‌دهد. بیت‌ها هم بر صبرکردن تا پایان سخن دیگران تأکید دارند.

بازنویسی، داستان‌سازی تازه نیست. نام، ماجرا یا نتیجه‌ای به حکایت اضافه نکن که در متن نیست. در پایان از خودت بپرس: «زبان نوشته‌ام ساده‌تر شده و پیام اصلی هم سالم مانده است؟»