خلاصه درس فصل ۶ مطالعات اجتماعی نهم؛ درسنامه و نکات مهم

نادر؛ اتحاد بدون آرامش پایدار

فرض کن راه‌های یک کشور ناامن باشد و چند نفر هم‌زمان ادعای حکومت کنند؛ آیا فقط شکست‌دادن مهاجمان برای آرامش همیشگی کافی است؟

پس از سقوط صفویان، ایران گرفتار چنین آشفتگی‌ای شد. افغان‌ها بر اصفهان مسلط بودند و روسیه و عثمانی بخش‌هایی از شمال و غرب ایران را اشغال کرده بودند. نادر، سرداری از ایل افشار، ابتدا مهاجمان افغان را شکست داد و سپس نیروهای روسیه و عثمانی را بیرون راند. او با این پیروزی‌ها ایران را دوباره یکپارچه کرد و حکومت افشاریه را بنیان گذاشت.

اما بیشتر دوران پادشاهی او در جنگ با بیگانگان و سرکوب شورش‌های داخلی گذشت. این جنگ‌های پی‌درپی فرصت آرامش و بهبود زندگی مردم را محدود می‌کرد. در سال‌های پایانی، نادر به اطرافیانش بدگمان شد و به خشونت روی آورد. سرانجام، فرماندهانی که از جان خود می‌ترسیدند، او را کشتند و رقابت مدعیان حکومت دوباره آغاز شد.

پس یکپارچه‌کردن کشور با پایدارکردن امنیت آن فرق دارد: پیروزی نظامی نادر، به‌تنهایی آرامش ماندگار نساخت.

از آرامش زندیه تا پیدایش قاجار

تصور کن تاجری بخواهد کالاهایش را از شهری به شهر دیگر ببرد؛ اگر راه‌ها ناامن باشد، تجارتش دشوار می‌شود. پس امنیت و آرامش می‌تواند به بهترشدن زندگی و اقتصاد کمک کند.

کریم‌خان زند با شکست‌دادن مدعیان حکومت، بر بخش بزرگی از ایران، به‌جز خراسان، مسلط شد. او به‌جای «شاه»، لقب وکیل‌الرعایا، یعنی نمایندهٔ مردم، را برگزید و به رفاه و جلوگیری از ناامنی توجه کرد. آرامش نسبی دوران او به بهبود اوضاع اجتماعی و اقتصادی کمک کرد. شیراز، پایتخت زندیه، با ساخت بناهایی مانند بازار وکیل و رونق فعالیت‌های علمی و فرهنگی شکوفاتر شد.

اما این آرامش پایدار نماند. پس از مرگ کریم‌خان، اعضای خاندانش برای حکومت با هم جنگیدند. آقامحمدخان قاجار نیز وارد رقابت قدرت شد؛ او سرانجام لطفعلی‌خان زند را شکست داد و کشت. سپس با لشکرکشی بر سراسر ایران مسلط شد، حکومت قاجار را بنیان گذاشت و تهران را پایتخت کرد. پس یکپارچگی دوباره با پیروزی نظامی به دست آمد، نه انتقال آرام قدرت.

صنعت و گسترش استعمار

تصور کن یک کارگاه پارچه‌بافی به‌جای ابزار دستی، از ماشین استفاده کند؛ حالا می‌تواند در زمان کمتر، پارچهٔ بیشتری تولید کند. اما برای ادامهٔ کار، هم پنبهٔ بیشتری می‌خواهد و هم خریداران بیشتری!

انقلاب صنعتی که از انگلستان آغاز شد، تولید را به همین شکل تغییر داد: ماشین‌ها جای نیروی انسان و ابزارهای دستی را گرفتند و سرعت و مقدار تولید بیشتر شد. ثروت حاصل از سرزمین‌های استعمارشده و تجارت بردگان نیز به شکل‌گیری این تحول کمک کرده بود.

کشورهای صنعتی به مواد اولیه، نیروی کار و بازار فروش بیشتری توجه پیدا کردند. هم‌زمان، قدرت اقتصادی، نظامی و سیاسی آنها افزایش یافت؛ بنابراین توان بیشتری برای نفوذ و سلطه بر کشورهای دیگر داشتند و رقابت استعماری‌شان گسترش یافت.

پس ماجرا فقط اختراع ماشین نبود: افزایش تولید، همراه با قدرت بیشتر، به گسترش استعمار و بیشترشدن نابرابری میان کشورها انجامید.

جنگ‌های روسیه و جدایی سرزمین‌ها

آیا شجاعت به‌تنهایی برای پیروزی در جنگ کافی است؟ در زمان فتحعلی‌شاه، روسیه برای گسترش قلمرو و با هدف رسیدن به آب‌های خلیج فارس و اقیانوس هند، به سرزمین‌های ایران در قفقاز حمله کرد. ارتش روسیه سلاح‌های جدید و آموزش نظامی تازه داشت؛ اما سپاه ایران بیشتر از جنگاوران ایل‌ها با سلاح‌های ابتدایی تشکیل شده بود.

پس از ده سال جنگ نابرابر، عهدنامهٔ گلستان به ایران تحمیل شد. گرجستان، داغستان، باکو و گنجه از حاکمیت ایران خارج شدند.

مردم ایران به این وضع اعتراض داشتند و با فتوای علما برای آزادسازی سرزمین‌ها بسیج شدند. سپاه ایران ابتدا مناطق اشغالی را آزاد کرد، اما روسیه با تمام توان وارد جنگ شد و ایران شکست خورد. با عهدنامهٔ ترکمان‌چای، سرزمین‌های ایرانی شمال رود ارس به تصرف روسیه درآمد؛ ایران همچنین مجبور به پرداخت غرامت شد و مانند عهدنامهٔ گلستان، از داشتن کشتی جنگی در دریای مازندران محروم ماند.

شکست فقط یک علت نداشت: علاوه بر نابرابری تجهیزات، ضعف فرماندهی و بخشی از لشکر، خیانت برخی درباریان، کنارماندن افراد کارآمد، فریبکاری روس‌ها و میانجی‌گری خائنانهٔ انگلیس هم نقش داشتند. پس برای فهم نتیجهٔ جنگ، باید هم توان نظامی را دید و هم تصمیم‌ها و روابط سیاسی را.

انگلستان؛ حفاظت از هند با فشار بر ایران

چرا ایران برای انگلستان مهم بود؟ هندوستان، مهم‌ترین مستعمرهٔ انگلستان، با ایران همسایه بود. انگلیسی‌ها می‌خواستند راه رسیدن رقیبانشان به هند را ببندند؛ بنابراین، ارتباطشان با حکومت قاجار بیشتر برای حفاظت از منافع خودشان بود.

در زمان فتحعلی‌شاه، ایران تعهد کرد به کشورهای دیگر اجازه ندهد از خاکش به هند لشکرکشی کنند. در مقابل، انگلستان وعدهٔ کمک مالی و نظامی هنگام حمله به ایران را داد؛ اما در جنگ‌های ایران و روسیه به این وعده عمل نکرد. مثل وقتی که کسی از تو می‌خواهد راه ورود به محل کارش را مراقبت کنی و قول پشتیبانی می‌دهد، اما هنگام خطر کنارت نمی‌ایستد.

انگلستان حتی به ایران فشار نظامی آورد. در دوران محمدشاه و ناصرالدین‌شاه، با حمله به جزایر و بنادر ایران، حکومت قاجار را به پذیرش جدایی افغانستان وادار کرد. سپس ناصرالدین‌شاه را مجبور کرد با جدایی بخش شرقی سیستان و بلوچستان نیز موافقت کند. پس حفاظت انگلستان از هند، به تهدید استقلال و تمامیت سرزمینی ایران انجامید.

هندوستان؛ دلیل توجه به ایران

چرا انگلستان نگران عبور کشورهای دیگر از ایران بود؟ برای پاسخ، باید به همسایۀ آن روز ایران، یعنی هندوستان، توجه کنیم. در اوایل دورۀ قاجار، هندوستان مهم‌ترین مستعمرۀ انگلستان بود؛ یعنی زیر سلطۀ این کشور قرار داشت. حفظ آن برای انگلستان اهمیت بسیار زیادی داشت.

موقعیت ایران در همسایگی هندوستان باعث می‌شد انگلستان به ارتباط با حکومت قاجار توجه کند. اگر کشورهای رقیب می‌توانستند از راه ایران به هندوستان برسند، سلطۀ انگلستان بر این مستعمره به خطر می‌افتاد.

برای تصور این موضوع، به راهرویی فکر کن که به یک انبار مهم می‌رسد: کسی که می‌خواهد انبار را در اختیار خود نگه دارد، رفت‌وآمد در آن راهرو را هم زیر نظر می‌گیرد. پس یکی از هدف‌های اصلی انگلستان از ارتباط با ایران، بستن راه دسترسی رقیبان به هندوستان بود، نه کمک به پیشرفت ایران.

از وعدۀ کمک تا فشار نظامی

اگر کسی قول بدهد هنگام خطر کمکت کند، اما درست همان موقع کنار بکشد، چقدر می‌توانی به قولش تکیه کنی؟ رابطۀ ایران و انگلستان هم نشان داد که وعدۀ کمک با عمل به آن فرق دارد.

در عهدنامه‌های دورۀ فتحعلی‌شاه، ایران پذیرفت که نگذارد کشوری از خاکش به هندوستان لشکرکشی کند. در مقابل، انگلستان قول داد هنگام حملۀ کشورهای دیگر، به ایران کمک مالی و نظامی برساند؛ اما در جنگ‌های ایران و روسیه به این تعهد عمل نکرد.

ماجرا به کمک‌نکردن محدود نشد. در دورۀ محمدشاه و ناصرالدین‌شاه، انگلستان با لشکرکشی به خلیج‌فارس و حمله به جزایر و بنادر، حکومت قاجار را به پذیرش جدایی افغانستان وادار کرد. سپس ناصرالدین‌شاه را مجبور کرد با جدایی بخش شرقی سیستان و بلوچستان نیز موافقت کند. همچنین تعدادی از جزایر ایرانی خلیج‌فارس را اشغال کرد و پایگاه نظامی ساخت.

پس برای شناخت سیاست انگلستان، باید هم وعده‌هایش را دید و هم اقدام‌های واقعی‌اش را.

دلاوری به‌تنهایی کافی نبود

فرض کن دو گروه برای یک مسابقه آماده می‌شوند. اعضای یک گروه بیشترند و خیلی هم تلاش می‌کنند؛ اما گروه دیگر، روش‌های بهتر و ابزار مناسب‌تری دارد. آیا فقط تعداد بیشتر و تلاش زیاد، پیروزی گروه اول را تضمین می‌کند؟

عباس‌میرزا، ولیعهد فتحعلی‌شاه و فرمانده سپاه ایران در جنگ با روسیه، با مسئله‌ای شبیه این روبه‌رو شد. او دلاوری و فداکاری سربازان ایرانی را می‌دید، اما متوجه شد که روس‌ها از دانش و تجهیزات نظامی پیشرفته برخوردارند.

نتیجه‌ای که گرفت این نبود که شجاعت ارزشی ندارد؛ بلکه فهمید شجاعت و تعداد زیاد سربازان، به‌تنهایی کافی نیستند. برای افزایش توان دفاعی ایران، باید علم و صنعت کشور هم پیشرفت می‌کرد. پس شکست‌ها، در کنار زیان‌هایشان، ضرورت یادگیری و تغییر را آشکار کردند.

یادگیری برای پیشرفت

عباس‌میرزا برای آشنایی با دانش جدید، به فرستادن افرادی به انگلستان روی آورد. آن‌ها در رشته‌های فنی، نظامی و پزشکی تحصیل کردند تا به‌تدریج راه آشنایی ایرانیان با دستاوردهای اروپا باز شود. پس هدف فقط سفر به یک کشور دیگر نبود؛ مهم، یادگرفتن دانش و مهارت‌هایی بود که ایران به آن‌ها نیاز داشت.

او راه دیگری هم برای یادگیری در نظر گرفت: ترجمۀ کتاب‌های تاریخ کشورهای اروپایی به فارسی. این کار برای شناخت اوضاع آن کشورها بود؛ یعنی آگاهی از اروپا فقط به شناخت ابزار و تجهیزات محدود نمی‌شد.

فرض کن بخواهی روش کار یک گروه موفق را بشناسی: هم می‌توانی کسی را برای یادگیری مهارت‌های آن گروه بفرستی، هم می‌توانی شرح تجربه‌هایشان را بخوانی. عباس‌میرزا نیز از هر دو راهِ تحصیل و ترجمه برای آشنایی با دانش و تجربۀ اروپا استفاده کرد.

عباس‌میرزا؛ شجاعت کافی نبود

فرض کن یک تیم ورزشی، بازیکنان پرانگیزه‌ای دارد، اما روش‌های تمرین و امکاناتش قدیمی است. آیا فقط تلاش و انگیزه برای پیروزی کافی است؟

عباس‌میرزا، ولیعهد فتحعلی‌شاه و فرمانده سپاه ایران در جنگ با روسیه، با مسئله‌ای شبیه این روبه‌رو شد. او دید که روس‌ها از دانش و تجهیزات پیشرفتهٔ نظامی بهره می‌برند. پس مشکل را فقط کمبود سرباز یا شجاعت نمی‌دانست؛ ایران برای قدرتمند شدن به پیشرفت علمی و صنعتی هم نیاز داشت.

او برای آشنایی ایرانیان با دانش جدید، افرادی را به انگلستان فرستاد تا در رشته‌های فنی، نظامی و پزشکی تحصیل کنند. همچنین دستور داد کتاب‌هایی دربارهٔ تاریخ کشورهای اروپایی به فارسی ترجمه شود تا شناخت بیشتری از اوضاع آن کشورها به دست آید.

بنابراین، هدف این کارها صرفاً آشنایی با اروپا نبود؛ عباس‌میرزا می‌خواست از راه یادگیری، توانایی ایران را برای پیشرفت و دفاع از خود افزایش دهد.

امیرکبیر؛ اصلاح کشور و گسترش دانش

تصور کن مدرسه‌ای بودجهٔ کمی دارد و بخشی از همان پول هم نادرست خرج می‌شود؛ آیا فقط خریدن وسایل تازه مشکل را حل می‌کند؟ امیرکبیر هم برای پیشرفت ایران، هم به اصلاح ادارهٔ کشور توجه داشت و هم به گسترش دانش.

او در آغاز سلطنت ناصرالدین‌شاه صدراعظم شد؛ زمانی که خزانه خالی بود و کشور با شورش، بی‌نظمی و دخالت خارجی روبه‌رو بود. پس از برقراری آرامش، رشوه‌گیری را ممنوع کرد، هزینه‌های شاه و درباریان را کاهش داد و زمین‌داران بزرگ را به پرداخت مالیات واداشت. این کارها به سامان‌دادن درآمد و هزینه‌های حکومت و برقراری عدالت کمک می‌کرد.

امیرکبیر فرستادن دانشجو به اروپا را کافی نمی‌دانست؛ بنابراین دارالفنون را تأسیس کرد تا افراد بیشتری در ایران علوم و فنون جدید بیاموزند. برای کاهش نفوذ روسیه و انگلستان نیز معلمانی از کشورهای دیگر، مانند اتریش، استخدام کرد.

اصلاحات او منافع برخی درباریان و سودجویان را تهدید می‌کرد. سرانجام با توطئهٔ مخالفان، از کار برکنار شد و شاه فرمان قتلش را داد. دارالفنون پس از برکناری و چند روز پیش از قتل او آغاز به کار کرد.

مدرسه‌های جدید؛ فرصت و چالش

اگر مدرسه‌ای درس‌های تازه و روش آموزشی جدیدی داشته باشد، آیا همین برای مناسب‌بودن آن کافی است؟

ایران پیشینه‌ای طولانی در دانش و آموزش داشت؛ اما در دورهٔ قاجار، رشد علمی آن به دلایل گوناگون، از جمله نالایقی برخی حاکمان، کند شده بود. آشنایی با پیشرفت‌های اروپا، افرادی مانند میرزا حسن رشدیه را به فکر تأسیس مدرسه‌هایی با روش‌های جدید آموزش عمومی انداخت.

در مکتب‌خانه‌ها، کودکان قرآن، خواندن و نوشتن، آثار ادبی و آداب دینی و زندگی می‌آموختند. در مدرسه‌های جدید، در کنار درس‌هایی مانند قرآن و فارسی، حساب و هندسه هم تدریس می‌شد و در دورهٔ متوسطه درس‌هایی مانند فیزیک و شیمی وجود داشت.

اما هدف و روش همهٔ مدرسه‌های جدید یکسان نبود. بعضی کشورهای استعمارگر می‌خواستند آموزش را در جهت منافع خود تغییر دهند؛ برخی مدرسه‌ها نیز با فرهنگ ایران تفاوت‌های جدی داشتند. پس باید میان یادگیری دانش تازه و پیروی از برنامه‌های بیگانگان تفاوت گذاشت؛ مثل انتخاب یک برنامهٔ آموزشی برای گوشی که هم مفیدبودن محتوایش مهم است و هم هدف سازنده‌اش.

امتیازهای اقتصادی؛ آسیب به تولید داخلی

اگر دو فروشگاه کالای مشابهی بفروشند، اما فقط یکی از آن‌ها هزینهٔ ورود کالا را بپردازد، آیا شرایط رقابتشان برابر است؟

در دورهٔ قاجار، روسیه و انگلستان علاوه بر دخالت سیاسی، به دنبال نفوذ اقتصادی بودند. حکومت امتیازهایی مانند تأسیس بانک و بهره‌برداری از منابع را به آن‌ها واگذار کرد؛ یعنی اجازهٔ فعالیت اقتصادی در این زمینه‌ها را در اختیارشان گذاشت.

شرکت‌های خارجی در شهرهای ایران شعبه زدند. آن‌ها کالاهای اروپایی را بدون پرداخت حقوق گمرکی، یعنی هزینهٔ ورود کالا به کشور، یا با پرداخت مبلغی بسیار کم وارد می‌کردند. این مزیت، رقابت را برای تولیدکنندگان و بازرگانان ایرانی دشوار می‌کرد و بسیاری از آنان ضعیف یا ورشکسته شدند. پس مسئله فقط ورود کالای خارجی نبود؛ شرایط نابرابر رقابت هم به اقتصاد ایران آسیب می‌زد.

مردم نگران بودند که منابع ثروت و بازار کشور بیشتر در اختیار بیگانگان قرار بگیرد. به همین دلیل، با برخی امتیازها مخالفت کردند و روحانیونِ مورد اعتماد جامعه رهبری اعتراض‌ها را بر عهده گرفتند.

نهضت تنباکو؛ نتیجهٔ ایستادگی مردم

تصور کن کشاورزی محصولش را با زحمت پرورش دهد، اما اجازه نداشته باشد خریدارش را خودش انتخاب کند! قرارداد انحصاری توتون و تنباکو چنین محدودیتی ایجاد می‌کرد: ایرانیان باید محصول خود را فقط به طرف انگلیسیِ قرارداد می‌فروختند.

مردم، به‌ویژه بازرگانان و روحانیون، به پیامدهای زیان‌بار این قرارداد اعتراض کردند و خواستار لغو آن شدند. وقتی ناصرالدین‌شاه به اعتراض‌ها توجه نکرد، آیت‌الله میرزا حسن شیرازی استفاده از توتون و تنباکو را حرام اعلام کرد. این حکم، خودداری از مصرف را به راهی برای همراهی مردم در اعتراض تبدیل کرد.

با گسترش نهضت، شاه ناچار شد قرارداد را لغو کند. پس نتیجه فقط پایان یک قرارداد نبود؛ مردم دیدند که ایستادگی جمعی می‌تواند حکومت را به عقب‌نشینی وادار کند. این پیروزی، اعتمادبه‌نفس و روحیهٔ مقاومت آنان را در برابر نفوذ خارجی و ستم داخلی تقویت کرد.

امتیاز خارجی، آسیب داخلی

تصور کن خانواده‌ای با پارچه‌بافی زندگی می‌کند، اما در بازار پارچه‌های خارجی با شرایطی عرضه می‌شوند که رقابت با آنها برای این خانواده دشوار است. چه بر سر درآمدشان می‌آید؟

در دورهٔ ناصرالدین‌شاه، روسیه و انگلستان امتیازهای اقتصادی مهمی به دست آوردند. امتیاز اقتصادی یعنی اجازهٔ فعالیت اقتصادی یا واگذاری حق بهره‌برداری از منابع؛ مثلاً اجازهٔ تأسیس بانک یا بهره‌برداری از جنگل‌ها و معادن.

شرکت‌های خارجی نیز در شهرهای ایران شعبه داشتند. آنها معمولاً کالاهای اروپایی را بدون پرداخت حقوق گمرکی، یعنی عوارض ورود کالا، یا با پرداخت مبلغی بسیار کم وارد می‌کردند. این شرایط به سود شرکت‌های خارجی بود و رقابت را برای تولیدکنندگان و بازرگانان ایرانی دشوار می‌کرد.

وقتی فروش کالای ایرانی کم می‌شد، درآمد کارگاه‌ها و بازرگانان هم کاهش می‌یافت و بعضی ورشکسته می‌شدند. پس مسئله فقط ورود کالای خارجی نبود؛ شرایط نابرابر رقابت به تولید و بازرگانی داخلی آسیب می‌زد.

چرا نهضت تنباکو شکل گرفت؟

فرض کن محصولی پرورش داده‌ای، اما اجازه نداری از میان چند خریدار، کسی را که شرایط بهتری پیشنهاد می‌دهد انتخاب کنی؛ فقط باید آن را به یک خریدار مشخص بفروشی. این محدودیت چه اثری بر اختیار تو دارد؟

در دورهٔ ناصرالدین‌شاه، توتون و تنباکو از محصولات مهم کشاورزی ایران بود. با قراردادی که با یک انگلیسی بسته شد، فروش این محصول انحصاری شد؛ یعنی ایرانیان دیگر حق نداشتند محصولشان را به خریدار دیگری بفروشند. پس موضوع فقط حضور یک بازرگان خارجی نبود؛ حق انتخاب فروشنده‌ها محدود شده بود و راه فعالیت آزاد بازرگانان ایرانی هم بسته می‌شد.

مردم با آگاهی از زیان‌های اقتصادی این قرارداد، در شهرهای مختلف اعتراض کردند. بازرگانان و روحانیون به‌ویژه در این اعتراض‌ها نقش داشتند و خواسته‌شان لغو قرارداد بود. این حرکت اعتراضی گسترده، «نهضت تنباکو» نام گرفت.

از تحریم تا پیروزی

اگر مردم اعتراض کنند، اما حکومت خواسته‌شان را نپذیرد، آیا اعتراض تمام می‌شود؟ در نهضت تنباکو چنین نشد. ناصرالدین‌شاه به درخواست مخالفان برای لغو قرارداد اعتنایی نکرد. پس از آن، آیت‌الله میرزا حسن شیرازی، مرجع تقلید شیعیان در سامرا، استفاده از توتون و تنباکو را حرام اعلام کرد.

این حکم، اعتراض به قرارداد را به زندگی روزمرهٔ مردم پیوند داد: خودداری از مصرف توتون و تنباکو، راهی برای همراهی با نهضت شد. با اوج گرفتن جنبش، شاه ناچار شد قرارداد را لغو کند. پس لغو قرارداد، نتیجهٔ بی‌اعتنایی مردم به موضوع نبود؛ نتیجهٔ گسترش مقاومت آنان بود.

اهمیت پیروزی فقط لغو یک قرارداد نبود. مردم دیدند که می‌توانند در برابر نفوذ خارجی و ستم داخلی بایستند و نتیجه بگیرند. این تجربه، اعتمادبه‌نفس و روحیهٔ مبارزهٔ آنان را تقویت کرد.

فرمان را نقادانه بخوانیم

فرض کن پس از اعتراض دانش‌آموزان، تصمیمی در مدرسه تغییر کند؛ اما در اطلاعیه فقط از مهربانی مدیر گفته شود. آیا این اطلاعیه تمام ماجرا را نشان می‌دهد؟ برای خواندن فرمان لغو امتیاز تنباکو هم باید همین دقت را داشته باشیم.

این فرمان به دستور ناصرالدین‌شاه صادر شد و امین‌السلطان، صدراعظم، آن را ابلاغ کرد. چند واژه به فهم آن کمک می‌کند:

• منوپل: انحصار
• موقوفی: لغو کردن
• بیع و شری: خرید و فروش
• مَمَر: محل درآمد

پیام عملی فرمان این بود که مردم دوباره می‌توانستند توتون و تنباکوی خود را به هرکس که می‌خواستند بفروشند. اما لحن سند هم مهم است: حکومت لغو انحصار را نشانهٔ لطف شاه معرفی می‌کند و از مردم انتظار تشکر دارد؛ درحالی‌که از درس می‌دانیم اعتراض‌ها شاه را به عقب‌نشینی واداشت.

پس هنگام خواندن یک سند، هم بپرس چه اتفاقی افتاده؟ و هم نویسنده آن را چگونه نشان می‌دهد و چه چیزی را ناگفته می‌گذارد؟