خلاصه درس فصل ۳ مطالعات اجتماعی نهم؛ درسنامه و نکات مهم

زیست‌بوم یعنی چه؟

فرض کن با دیدن عکس یک جنگل انبوه یا یک بیابان، بخواهی محیط زندگی گیاهان و جانوران آن را بشناسی. در جغرافیا، برای شناخت چنین ناحیه‌های بزرگی از مفهوم زیست‌بوم یا بیوم استفاده می‌کنیم.

زیست‌بوم یک ناحیهٔ وسیع جغرافیایی است که گیاهان و جانوران خاصی در آن زندگی می‌کنند. پس این واژه فقط نام یک جانور یا یک نوع گیاه نیست؛ به ناحیه‌ای با مجموعه‌ای از گیاهان و جانوران اشاره دارد. برای مثال، وقتی از زیست‌بوم بیابان حرف می‌زنیم، منظورمان فقط شن‌ها یا یک بوتهٔ بیابانی نیست، بلکه ناحیهٔ وسیع زندگی گیاهان و جانوران بیابانی است.

هر زیست‌بوم چند بوم‌سازگان یا اکوسیستم را در بر می‌گیرد. بنابراین زیست‌بوم و بوم‌سازگان را نباید هم‌اندازه و یکی بدانیم؛ بوم‌سازگان‌ها بخش‌هایی از یک زیست‌بوم‌اند.

چرا زیست‌بوم‌ها متفاوت‌اند؟

اگر از یک دشت به سوی کوهستان بروی، ممکن است ببینی گیاهان و جانوران اطرافت تغییر می‌کنند. چرا همه‌جا زیست‌بوم یکسانی ندارد؟ چون شرایط طبیعی نواحی با هم متفاوت است.

آب‌وهوا، شکل ناهمواری‌ها، ارتفاع زمین و جنس خاک در شکل‌گیری زیست‌بوم نقش دارند. مثلاً یک ناحیهٔ کوهستانی و یک دشت کم‌ارتفاع، شرایط یکسانی برای زندگی گیاهان و جانوران ندارند. خاک نواحی مختلف هم می‌تواند برای رویش گیاهان متفاوتی مناسب باشد.

اما نقش این عوامل برابر نیست: آب‌وهوا مهم‌ترین عامل است. پس برای توضیح تفاوت زیست‌بوم‌های دو ناحیه، اول به آب‌وهوای آن‌ها توجه می‌کنیم؛ البته عوامل دیگر را هم نادیده نمی‌گیریم. مهم‌تر بودن یک عامل، به معنی بی‌اثر بودن بقیه نیست!

دما، بارش و زندگی گیاهان

اگر دو گلدان داشته باشی، برای رشد گیاهانشان فقط آب دادن کافی نیست؛ دمای محیط هم باید مناسب باشد. در طبیعت نیز دما و بارش بر نوع گیاهان و میزان پوشش گیاهی اثر می‌گذارند. سرمای بسیار شدید می‌تواند مانع رویش گیاهان شود. مقدار بارش هم در اینکه یک ناحیه چقدر پوشش گیاهی داشته باشد، نقش مهمی دارد.

اما فقط مقدار باران مهم نیست؛ طول فصل خشک و میزان تبخیر را هم باید در نظر گرفت. تصور کن در دو ناحیه، مقدار بارش سالانه و دماهای مناسب برای رشد گیاهان مشابه باشد؛ ولی در یکی، ماه‌های بیشتری باران نبارد یا آب بیشتری تبخیر شود. در این ناحیه، آب کمتری در دسترس گیاهان می‌ماند و شرایط رشدشان دشوارتر می‌شود.

پس برای شناخت پوشش گیاهی، هم به گرما و سرما توجه کن، هم به مقدار بارش و مدت در دسترس بودن آب.

راز تفاوت زیست‌بوم‌ها

تصور کن دو گلدان از یک نوع گیاه داری؛ یکی آب کافی و دمای مناسب دارد و دیگری آب کمی دریافت می‌کند یا در سرمای شدید است. آیا انتظار داری هر دو یکسان رشد کنند؟ در طبیعت هم شرایط محیط بر رویش گیاهان اثر می‌گذارد.

وجود هر زیست‌بوم به عواملی مثل آب‌وهوا، شکل ناهمواری‌ها، ارتفاع زمین و جنس خاک بستگی دارد؛ اما نقش آب‌وهوا از همه بیشتر است. در میان عناصر آب‌وهوایی، دما و بارش بیشترین اثر را بر نوع و مقدار پوشش گیاهی دارند.

سرمای بسیار شدید می‌تواند مانع رویش گیاهان شود. مقدار بارش هم بر مقدار پوشش گیاهی اثر دارد؛ پس برای فهمیدن علت تفاوت گیاهان دو ناحیه، ابتدا دما و بارش آن‌ها را بررسی می‌کنیم. البته طول فصل خشک و میزان تبخیر هم مؤثرند؛ بنابراین آب‌وهوا مهم‌ترین عامل است، نه تنها عامل.

توندرا؛ سرزمین خزه‌ها

تصور کن به حاشیهٔ اقیانوس منجمد شمالی سفر کرده‌ای؛ به جای جنگل، زمین‌هایی پوشیده از یخ و برف می‌بینی. اینجا توندرا است؛ زیست‌بومی در نزدیکی قطب شمال.

زمستان‌های توندرا طولانی و بسیار سرد است و دما گاهی به $-34$ درجهٔ سانتی‌گراد می‌رسد. تابستان کوتاه است و میانگین دمای آن حداکثر $12$ درجهٔ سانتی‌گراد است. پس فرصت گرما برای رشد گیاهان بسیار محدود است؛ نباید انتظار جنگل‌های بلند و انبوه داشته باشیم. گیاهانی مانند خزه و گلسنگ می‌توانند در این شرایط برویند.

در تابستان، با ذوب شدن یخ‌ها، باتلاق‌های کم‌عمقی در زیر خاک ایجاد می‌شود. بنابراین، تابستان توندرا هم به معنی زمینی خشک و هوایی داغ نیست! برای شناخت این زیست‌بوم، سه نشانه را کنار هم به خاطر بسپار: نزدیکی قطب شمال، سرمای طولانی و گیاهان کوتاه.

تایگا؛ جنگل‌های سوزنی‌برگ

اگر از توندرا به سمت جنوب حرکت کنیم، به زیست‌بوم تایگا می‌رسیم؛ پهنه‌ای گسترده در آسیا، اروپا و آمریکای شمالی. تایگا هم سرد است: در $6$ ماه از سال، میانگین دما کمتر از $0$ درجۀ سانتی‌گراد است. بارندگی آن بین $250$ تا $500$ میلی‌متر است و زمین همیشه مرطوب می‌ماند.

با وجود این سرمای طولانی، تایگا جنگل‌های گسترده‌ای دارد. نشانۀ مهم آن، درختان مخروطی و سوزنی‌برگ مانند کاج و سرو است. اگر برگ کاج را دیده باشی، می‌دانی چرا به آن «سوزنی‌برگ» می‌گویند! این درختان همیشه‌سبزند؛ یعنی در یک فصل همۀ برگ‌هایشان نمی‌ریزد و بی‌برگ نمی‌شوند.

تایگا با زندگی روزمرۀ ما هم ارتباط دارد: تقریباً همۀ جنگل‌های کانادا از این نوع‌اند و این جنگل‌ها بخش عمده‌ای از چوب نرم موردنیاز تولید کاغذ را فراهم می‌کنند. پس کاغذ دفترت می‌تواند یادآور اهمیت این جنگل‌ها باشد.

استوا؛ جنگل‌های پرباران و پرتنوع

تصور کن وارد جنگلی شده‌ای که بالای سرت درختان بلند و زیر آن‌ها درختان کوتاه‌تر و علف‌ها قرار دارند؛ انگار جنگل چند طبقه دارد! جنگل‌های بارانی استوایی در نزدیکی خط استوا و در چند قاره گسترده‌اند.

در این نواحی هوا همیشه گرم است، رطوبت حدود $80٪$ و بارندگی سالانه حدود $2500$ میلی‌متر است. گرما و آب فراوان، شرایط رشد سریع گیاهان را فراهم می‌کنند. ارتفاع بعضی درختان به $25$ تا $35$ متر می‌رسد و زیر آن‌ها هم گیاهان کوتاه‌تر رشد می‌کنند؛ پس «چندطبقه» بودن، به ارتفاع متفاوت گیاهان اشاره دارد.

برای مقایسه، گلدان خانه را در نظر بگیر: رشد گیاه به آب و دمای مناسب وابسته است. در ناحیهٔ استوایی، این شرایط برای پوشش گیاهی انبوه فراهم است.

این جنگل‌ها بیشترین تنوع زیستی جهان را دارند؛ یعنی انواع بسیار گوناگونی از جانداران، از حشره‌ها و پرندگان تا خزندگان و پستانداران، در آن‌ها زندگی می‌کنند. تنوع زیستی فقط به معنی زیاد بودن تعداد درختان نیست!

ساوان چه منظره‌ای دارد؟

تصور کن در پهنه‌ای از علف‌ها ایستاده‌ای؛ درخت‌ها کنار هم و فشرده نیستند، بلکه اینجا و آنجا، جدا از هم دیده می‌شوند. این منظره، چهرهٔ ساوان است: علفزاری با درختان پراکنده.

برای به‌خاطر سپردنش، پارکی را تصور کن که بیشترِ زمین آن چمن است و فقط در چند گوشه‌اش درخت دارد. البته ساوان یک زیست‌بوم طبیعی و بسیار گسترده‌تر از پارک است؛ این مثال فقط کمک می‌کند شکل آن را مجسم کنی.

ساوان‌ها در همسایگی جنگل‌های استوایی قرار دارند و بیشترین گستردگی آن‌ها در قارهٔ آفریقا است. پس اگر بخواهی ساوان را در یک تصویر تشخیص بدهی، به ترکیب علفزار و درختان تک‌افتاده توجه کن، نه انبوهی از درختان چسبیده به هم.

دو فصل در هوای گرم

وقتی واژۀ «فصل» را می‌شنوی، شاید به تابستان گرم و زمستان سرد فکر کنی. اما فصل‌های ساوان را نباید این‌طور تصور کرد: هوای ساوان در سراسر سال گرم است؛ آنچه دو فصل آن را از هم جدا می‌کند، میزان بارندگی است، نه سرد و گرم شدن هوا.

در فصل مرطوب، باران بیشتری می‌بارد و آب بیشتری در دسترس گیاهان قرار می‌گیرد. در فصل خشک، بارندگی کمتر است و گیاهان و جانوران با کمبود آب روبه‌رو می‌شوند. پس «خشک» در اینجا به معنی «سرد» نیست.

فرض کن برای سفر به ساوان برنامه می‌ریزی. دانستن اینکه مقصدت گرم است کافی نیست؛ باید بدانی سفرت در فصل خشک است یا مرطوب، چون شرایط بارندگی در این دو فصل فرق دارد.

زندگی در علفزار

تصور کن در علفزار ساوان ایستاده‌ای؛ گورخرها مشغول چرا هستند و زرافه‌ای از برگ درختی تغذیه می‌کند. ساوان از نظر گوناگونی جانوران بسیار غنی است؛ یعنی جانوران متنوعی در آن زندگی می‌کنند.

گورخر، فیل، زرافه و کرگدن از علف‌خواران ساوان‌اند. علف‌خوار بودن فقط به معنای خوردن علف نیست؛ این جانوران از بخش‌های مختلف گیاهان هم تغذیه می‌کنند. در کنار آن‌ها، گوشت‌خوارانی مانند شیر زندگی می‌کنند که غذای خود را با شکار جانوران گیاه‌خوار به دست می‌آورند.

پس این جانوران فقط همسایه نیستند؛ زندگی آن‌ها از راه تغذیه به هم پیوند دارد. برای نمونه، گورخر از گیاهان تغذیه می‌کند و ممکن است شکار شیر شود. هنگام تماشای یک مستند طبیعت، با توجه به غذای هر جانور می‌توانی این ارتباط را تشخیص بدهی.

بیابان، نه همیشه گرم

با شنیدن نام بیابان، شاید شن‌های داغ و آفتاب سوزان را تصور کنی؛ اما گرم بودن، معیار شناخت بیابان نیست؛ کم‌بارشی معیار اصلی است. به سرزمین خشکی که بارندگی سالانه‌اش کمتر از $50$ میلی‌متر باشد، بیابان می‌گویند.

بخش بزرگی از بیابان‌های گرم و خشک جهان نزدیک مدارهای رأس‌السرطان و رأس‌الجدی قرار دارند؛ مانند صحرا در آفریقا، ربع‌الخالی در عربستان و لوت در ایران. بااین‌حال، بیابان سرد هم داریم؛ گُبی نمونه‌ای از آن است که کوه‌ها اطرافش را فرا گرفته‌اند.

فرض کن دوستت می‌گوید: «این منطقه خیلی سرد است؛ پس حتماً بیابان نیست!» برای بررسی حرف او، دانستن دما کافی نیست؛ باید میزان بارندگی سالانهٔ آن منطقه را هم بدانیم. پس «خشک بودن» را با «گرم بودن» یکی نگیریم.

گیاهان چگونه دوام می‌آورند؟

اگر از یک بیابان عکس بگیری، احتمالاً بخش زیادی از زمین آن بدون گیاه است. اما کم‌پشت بودن پوشش گیاهی به معنی نبودن کامل گیاه نیست. بعضی درختان و بوته‌های خاردار می‌توانند در این محیط زندگی کنند.

در بیابان، آب کمی در دسترس گیاه است و تبخیر هم باعث از دست رفتن آب می‌شود. بنابراین، گیاهی می‌تواند دوام بیاورد که در برابر خشکی و تبخیر مقاوم باشد یا بتواند آب را در خود ذخیره کند. ذخیرهٔ آب به گیاه کمک می‌کند مدتی که آب در دسترس نیست، از اندوخته‌اش استفاده کند.

برای مقایسه، به گلدانی فکر کن که مدتی به آن آب نداده‌ای: همهٔ گیاهان به یک اندازه کم‌آبی را تحمل نمی‌کنند. در بیابان هم هر گیاهی توان زنده ماندن ندارد؛ به همین دلیل، به‌جای پوشش گیاهی انبوه، گیاهان کم‌پشت و مقاوم می‌بینیم.

در خطر بودن یا منقرض شدن؟

تصور کن خبری می‌خوانی: «یک گونهٔ جانوری در معرض خطر انقراض است.» آیا یعنی دیگر هیچ عضوی از آن زنده نیست؟ نه! در معرض خطر بودن یعنی آن گونه هنوز وجود دارد، اما بقای آن تهدید می‌شود؛ پس هنوز فرصت داریم برای حفظش تلاش کنیم.

اما انقراض پایان همیشگی یک گونه است. وقتی آخرین عضو آن می‌میرد، دیگر عضوی از آن گونه باقی نمانده که تولیدمثل کند؛ بنابراین آن گونه برای همیشه ناپدید می‌شود.

مثلاً اگر از یک گونهٔ پرنده فقط تعداد کمی باقی مانده باشد، ممکن است در معرض خطر باشد، اما هنوز منقرض نشده است. همچنین، ناپدیدشدن آن پرنده از یک باغ به‌تنهایی به معنای انقراض نیست؛ شاید در جای دیگری زندگی کند. نکتهٔ اصلی این است: آیا هنوز عضوی از آن گونه در جهان زنده است؟

آسیب به زیستگاه، آسیب به گونه‌ها

فکر کن در یک دشت، بوته‌ها و علف‌ها از بین بروند. آیا فقط گیاهان آسیب می‌بینند؟ نه؛ جانورانی هم که برای زندگی به آن‌ها وابسته‌اند، گرفتار می‌شوند.

زیستگاه محل زندگی طبیعی گیاهان و جانوران است. پوشش گیاهی در این محل، برای بسیاری از جانوران غذا و پناهگاه فراهم می‌کند. وقتی این پوشش تخریب شود، غذا کمتر و شرایط زندگی نامناسب می‌شود؛ در نتیجه، بقای جانوران هم به خطر می‌افتد.

مثلاً خرگوشی را تصور کن که از گیاهان یک دشت تغذیه می‌کند و میان بوته‌ها پنهان می‌شود. با نابودی بوته‌ها، هم غذایش کم می‌شود و هم پناهگاهش را از دست می‌دهد. اگر تعداد خرگوش‌ها کاهش یابد، جانوران شکارچیِ وابسته به آن‌ها نیز با کمبود غذا روبه‌رو می‌شوند.

پس این زنجیره را به یاد بسپار: تخریب پوشش گیاهی ← کاهش غذا و نامناسب‌شدن شرایط زندگی ← تهدید بقای جانوران.

ردپای انسان در تخریب زیستگاه‌ها

جاده، کارخانه و کالاهای گوناگون به زندگی ما کمک می‌کنند؛ اما اگر به محیط زیست توجه نکنیم، همین فعالیت‌ها می‌توانند به زیستگاه‌ها آسیب بزنند. مهم‌ترین ردپاهای انسان را بشناسیم:

• ساخت‌وساز بدون برنامه‌ریزی زیست‌محیطی: گسترش شهرها و روستاها و ساخت جاده، پل و سد ممکن است محل زندگی گیاهان و جانوران را تخریب کند.
• فعالیت‌های صنعتی و تولید انبوه: تولید کالا در کارخانه‌ها می‌تواند با مصرف منابع و آلوده‌کردن محیط همراه باشد.
• مصرف‌گرایی و تولید انبوه زباله: خرید بیش از نیاز، مصرف منابع و مقدار پسماند را افزایش می‌دهد.
• شکار و صید بی‌رویه و تجارت اعضای بدن جانوران: این کارها مستقیماً بقای جانوران را تهدید می‌کنند.

مثلاً وقتی کیف سالممان را فقط برای داشتن مدل تازه دور می‌اندازیم، هم زباله تولید می‌کنیم و هم تقاضا برای تولید کالای تازه را بالا می‌بریم. پس آسیب به زیستگاه‌ها فقط کار کسی نیست که درختی را قطع می‌کند؛ شیوهٔ تولید و مصرف ما هم مهم است.

چرا جنگل‌های استوایی ارزشمندند؟

فکر می‌کنی موزِ روی میز، کاکائوی شکلات و بعضی داروها چه ارتباطی با جنگل دارند؟ جنگل‌های بارانی استوایی فقط محل زندگی جانوران نیستند؛ زندگی روزمرهٔ ما هم به آن‌ها پیوند دارد.

ارزش این جنگل‌ها را از سه جهت ببین:

• تنوع زیستی: گونه‌های بسیار گوناگون گیاهی و جانوری در آن‌ها زندگی می‌کنند؛ پس حفاظت از این جنگل‌ها، حفاظت از مجموعه‌ای بزرگ از موجودات زنده است.
• نقش در آب‌وهوا: درختان هنگام فتوسنتز، دی‌اکسیدکربن جذب و اکسیژن آزاد می‌کنند. این جنگل‌ها همچنین در تأمین رطوبت جو نقش دارند؛ بنابراین اثرشان به محدودهٔ خودشان محدود نیست.
• تأمین نیازهای انسان: محصولاتی مانند قهوه، کاکائو و کائوچو از این جنگل‌ها به دست می‌آیند. از ترکیبات برخی گیاهان استوایی نیز در ساخت دارو، از جمله بعضی داروهای درمان سرطان، استفاده می‌شود.

پس ارزش این جنگل‌ها فقط به چوب درختانشان نیست؛ آن‌ها هم زیستگاه‌اند، هم بر آب‌وهوا اثر دارند و هم منبع مواد موردنیاز ما هستند.

جنگل‌زدایی و پیامدهای آن

تصور کن بخشی از جنگل آمازون را خالی کنند تا جای آن چراگاه دام یا زمین کشاورزی بسازند. شاید تولید بیشتر شود، اما چه چیزی از دست می‌رود؟

جنگل‌زدایی یعنی از بین بردن کامل جنگل‌ها در یک ناحیه. در آمازون، گسترش کشاورزی و دامداری، تجارت چوب و استخراج معادن از علت‌های مهم آن بوده‌اند. برای خالی‌کردن زمین، درختان را می‌سوزانند، قطع می‌کنند یا با بولدوزر کنار می‌زنند.

این کار دو پیامد مهم دارد: نخست، گیاهان نابود می‌شوند و جانوران زیستگاهشان را از دست می‌دهند؛ در نتیجه، بقای گونه‌ها تهدید می‌شود. دوم، با سوزاندن درختان، کربن‌دی‌اکسید وارد جو می‌شود و با کم‌شدن درختان، جذب این گاز هم کاهش می‌یابد. افزایش این گاز، اثر گلخانه‌ای و گرمایش زمین را بیشتر می‌کند.

پس پیامد جنگل‌زدایی فقط به همان جنگل محدود نمی‌ماند؛ نابودی یک زیستگاه محلی می‌تواند بر آب‌وهوای زمین هم اثر بگذارد.

زیستگاه چگونه آسیب می‌بیند؟

تصور کن برای ساختن جاده‌ای از میان یک جنگل، بخشی از درختان را قطع کنند. آیا فقط چند درخت از بین رفته‌اند؟ نه؛ جانوران آنجا هم ممکن است غذا و جای زندگی خود را از دست بدهند. با کم‌شدن پوشش گیاهی، شرایط زندگی برای گونه‌های جانوری نامناسب می‌شود و بعضی از آنها از بین می‌روند. به این ترتیب، تنوع زیستی، یعنی گوناگونی گیاهان و جانوران، به خطر می‌افتد.

انسان از چند راه به زیستگاه‌ها آسیب می‌زند:

• گسترش شهرها و روستاها و ساخت جاده و سد، بدون برنامه‌ریزی و توجه به محیط زیست؛
• فعالیت‌های صنعتی و تولید انبوه کالا؛
• مصرف‌گرایی، یعنی خرید و مصرف بیش از نیاز، و تولید زبالهٔ فراوان؛
• شکار و صید بیش از اندازه و تجارت اعضای بدن حیوانات.

پس مشکل فقط قطع درخت نیست؛ شیوهٔ ساختن، تولیدکردن و مصرف‌کردن ما هم اهمیت دارد. مثلاً خرید پی‌درپی وسایلی که لازم نداریم، تقاضا برای تولید کالا و مقدار زباله را بیشتر می‌کند.

ارزش جنگل‌های استوایی

فکر می‌کنی موز، شکلات و بعضی داروها چه ارتباطی با جنگل دارند؟ جنگل‌های بارانی استوایی فقط مجموعه‌ای از درختان نیستند؛ بسیاری از گیاهان و جانوران جهان در آنها زندگی می‌کنند. این تنوع زیستی فراوان یکی از دلایل اهمیت آنهاست.

این جنگل‌ها بر آب‌وهوا هم اثر می‌گذارند: درختان هنگام رشد دی‌اکسیدکربن جذب می‌کنند و اکسیژن آزاد می‌کنند. همچنین با وارد کردن بخار آب به هوا، در رطوبت جو نقش دارند. پس اهمیتشان به ساکنان همان منطقه محدود نیست.

از طرف دیگر، این جنگل‌ها منبع محصولات غذایی، دارویی و مواد اولیهٔ صنعتی هستند. موز و انبه، کاکائوی شکلات، کائوچوی مورد استفاده در لاستیک و عصارهٔ گیاهان برای ساخت بعضی داروها، نمونه‌هایی از این ارتباط‌اند. بنابراین حتی وقتی از جنگل‌های استوایی دوریم، ممکن است در زندگی روزمره از محصولاتشان استفاده کنیم.

از جنگل‌زدایی تا گرمایش زمین

تصور کن بخشی از جنگل را کاملاً خالی کنند تا جای آن مزرعه، چراگاه یا معدن بسازند. به از بین بردن کامل جنگل در یک ناحیه، جنگل‌زدایی می‌گویند؛ پس موضوع فقط قطع چند درخت نیست، بلکه از میان رفتن یک زیستگاه است.

در آمازون، گسترش کشاورزی و دامداری، تجارت چوب و استخراج طلا و بوکسیت از علت‌های جنگل‌زدایی بوده‌اند. برای خالی کردن زمین، درختان را می‌سوزانند، با اره می‌برند یا با بولدوزر از زمین کنار می‌زنند.

اما پیامد این کار به همان منطقه محدود نمی‌ماند. درختان هنگام رشد، کربن‌دی‌اکسید هوا را جذب می‌کنند. با نابودی آنها، این جذب کمتر می‌شود؛ سوزاندن درختان نیز کربن‌دی‌اکسید وارد جو می‌کند. افزایش این گاز باعث می‌شود گرمای بیشتری در جو بماند و زمین گرم‌تر شود.

زنجیره را به خاطر بسپار: گسترش فعالیت‌های اقتصادی ← جنگل‌زدایی ← افزایش کربن‌دی‌اکسید جو ← تقویت اثر گلخانه‌ای و گرم‌تر شدن زمین.

استفاده کنیم، اما خردمندانه

ما برای زندگی به منابع طبیعی نیاز داریم؛ مثلاً برای ساختن دفتر از چوب درختان استفاده می‌کنیم. پس حفاظت از طبیعت به معنی کنار گذاشتن همۀ استفاده‌ها نیست؛ مهم این است که چگونه و چقدر استفاده کنیم.

برای استفادهٔ خردمندانه از جنگل‌ها، باید سه کار را کنار هم انجام دهیم:

• فرصت بازسازی بدهیم: قطع درختان قانون و محدودیت داشته باشد، درختان جایگزین کاشته شوند و برای رشد دوباره فرصت کافی وجود داشته باشد.
• روش‌های کم‌آسیب به کار ببریم: کشاورزان و دامداران روش‌های علمی و جدیدی بیاموزند که آسیب کمتری به محیط زیست می‌رسانند.
• از گونه‌های در خطر مراقبت کنیم: با ایجاد پارک‌های وحش، از گیاهان و جانوران در معرض انقراض حفاظت کنیم.

مثلاً کاشتن چند نهال، به‌تنهایی مجوز قطع بی‌حساب درختان نیست؛ نهال‌ها برای رشد به زمان نیاز دارند. بهره‌برداری باید با توان بازسازی طبیعت هماهنگ باشد.

یک زمین، مسئولیت مشترک

مرزهای کشورها روی نقشه مشخص‌اند، اما پیامدهای آسیب به طبیعت همیشه پشت این مرزها نمی‌مانند. مثلاً تخریب جنگل‌های استوایی می‌تواند بر آب‌وهوای زمین اثر بگذارد؛ پس حفاظت از آنها فقط مسئلهٔ مردم همان منطقه نیست.

به همین دلیل، همکاری بین‌المللی لازم است: کشورها باید در تصمیم‌های خود، اثر فعالیت‌هایشان بر محیط زیست دیگر مناطق را هم در نظر بگیرند و برای حفاظت از زیست‌بوم‌ها با یکدیگر و سازمان‌های بین‌المللی همکاری کنند.

البته تصمیم‌گیری همیشه ساده نیست. فروش چوب برای عده‌ای شغل و درآمد ایجاد می‌کند، اما تخریب جنگل به زیستگاه‌ها و مردم مناطق دیگر آسیب می‌زند. راه مسئولانه این است که نیاز اقتصادی مردم نادیده گرفته نشود، ولی سود کوتاه‌مدت هم تنها معیار تصمیم نباشد. همان‌طور که در یک ساختمان مشترک، هیچ همسایه‌ای نمی‌تواند هنگام استفاده از فضای مشترک، پیامد کارش برای دیگران را نادیده بگیرد.

استفاده کنیم، اما خردمندانه

اگر مردم برای ساختن خانه و تأمین درآمد به چوب نیاز داشته باشند، آیا باید استفاده از جنگل را کاملاً کنار بگذارند؟ نه؛ انسان به منابع طبیعی نیاز دارد. مسئله این است که چگونه و چقدر از آنها استفاده کند.

استفادهٔ خردمندانه یعنی هم نیازهای مردم تأمین شود و هم طبیعت فرصت بازسازی داشته باشد. مثلاً قطع درختان باید حساب‌شده و قانونمند باشد؛ برای جایگزینی درختان برنامه‌ریزی شود و به درختان فرصت رویش دوباره بدهند. کاشتن نهال به‌تنهایی کافی نیست؛ نهال برای بزرگ‌شدن زمان می‌خواهد!

از طرف دیگر، باید روش‌های علمی کشاورزی و دامپروریِ کم‌آسیب را به کشاورزان آموزش داد. ایجاد پارک‌های وحش هم راهی برای مراقبت از گونه‌های گیاهی و جانوریِ در معرض خطر است.

پس انتخاب ما فقط «استفاده‌کردن یا نکردن» نیست؛ برداشت حساب‌شده، فرصت بازسازی و حفاظت از گونه‌ها باید کنار هم باشند.

یک سیاره، مسئولیت مشترک

مرزهای کشورها روی نقشه مشخص‌اند، اما هوا و آب همیشه در این مرزها نمی‌مانند! مثلاً آلودگیِ رودخانه‌ای که از چند کشور می‌گذرد، می‌تواند به مردم و جانوران کشورهای پایین‌دست هم آسیب برساند. پس تصمیم یک کشور ممکن است برای همسایه‌هایش هم پیامد داشته باشد.

حفاظت از محیط زیست فقط کار یک کشور نیست. کشورها باید هنگام استفاده از منابع، اثر کارهایشان بر دیگر مناطق را هم در نظر بگیرند و برای حفاظت از زیست‌بوم‌ها با یکدیگر همکاری کنند. اگر هر کشور فقط سود خودش را ببیند، منابع مشترک در معرض آسیب قرار می‌گیرند.

نهادهای بین‌المللی هم در این همکاری نقش دارند. برای نمونه، اتحادیهٔ بین‌المللی حفاظت از طبیعت همکاری کشورها برای حفاظت از زیست‌بوم‌ها را حمایت می‌کند و ایران نیز عضو آن است. این نهادها باید در برابر زیاده‌خواهی و فعالیت‌های آسیب‌زا به محیط زیست نیز بایستند.

دو نگاه برای شناخت طبیعت

فرض کن در سفر به شمال، هم درختان جنگل را می‌بینی و هم پرندگانی را که روی شاخه‌ها نشسته‌اند. برای شناخت این طبیعت می‌توانی دو جور پرسش بپرسی:

• جغرافیای زیستی: این گونه‌ها و زیست‌بوم‌ها در کدام بخش‌های زمین پراکنده‌اند؟ پراکندگی آن‌ها در دوره‌های زمین‌شناسی چگونه بوده است؟
• بوم‌شناسی یا اکولوژی: موجودات زنده چه ارتباطی با یکدیگر و با محیط زندگی‌شان دارند؟ مثلاً پرندگان چگونه از درختان برای لانه‌سازی استفاده می‌کنند و رطوبت چه نقشی در زندگی گیاهان دارد؟

پس کلید تشخیص این دو نگاه، موضوع پرسش است: یکی بیشتر سراغ پراکندگی می‌رود و دیگری سراغ رابطه‌ها و وابستگی‌ها. البته این دو دانش جدا از هم کار نمی‌کنند؛ جغرافیای زیستی از بوم‌شناسی کمک می‌گیرد تا پراکندگی گونه‌ها را بهتر بشناسد.

سهم من در حفاظت از طبیعت

برای کمک به طبیعت لازم نیست منتظر تصمیم‌های بزرگ بمانیم؛ بعضی انتخاب‌ها همین امروز در دست ماست. مثلاً برای تولید کاغذ، درخت قطع می‌شود. پس اگر کاغذ کمتری مصرف کنیم، به کاهش نیاز به قطع درختان کمک می‌کنیم.

پیش از مصرف، از خودت بپرس: آیا راه کم‌مصرف‌تری دارم؟ برای یادداشت تمرین‌ها می‌توانی از پشتِ سفید برگه‌های استفاده‌شده کمک بگیری. اگر نوشته‌ای را می‌شود روی گوشی خواند، لازم نیست حتماً آن را چاپ کنی. استفاده از دستمال پارچه‌ایِ تمیز به جای دستمال کاغذی هم یکی از انتخاب‌های ممکن است.

این کارها به‌تنهایی همهٔ مشکلات محیط زیست را حل نمی‌کنند؛ اما وقتی به عادت افراد زیادی تبدیل شوند، مصرف منابع را کاهش می‌دهند. حالا به کارهای امروزت فکر کن: کجا می‌توانستی کاغذ کمتری مصرف کنی؟

جانداران کجا زندگی می‌کنند؟

فرض کن در سفر به شمال، جنگل‌های انبوه می‌بینی، اما در سفر به ناحیه‌ای بیابانی، پوشش گیاهی بسیار کم‌پشت‌تر است. چرا همه‌جای زمین، جانداران و زیست‌بوم‌های یکسانی ندارد؟ برای بررسی پراکندگی گونه‌ها و زیست‌بوم‌ها سراغ شاخه‌ای از جغرافیا به نام جغرافیای زیستی می‌رویم.

«پراکندگی» یعنی گونه‌ها و زیست‌بوم‌ها در چه جاهایی وجود دارند و چگونه در سطح زمین پخش شده‌اند. مثلاً پژوهشگری که محل زندگی یک گونهٔ جانوری را روی نقشه مشخص می‌کند، به یکی از پرسش‌های جغرافیای زیستی می‌پردازد.

این دانش فقط به زمینِ امروز نگاه نمی‌کند؛ پراکندگی جانداران و زیست‌بوم‌ها را در دوره‌های زمین‌شناسی، یعنی دوره‌های طولانی گذشتهٔ زمین، هم مطالعه می‌کند. پس دو نشانه را به یاد بسپار: کجای زمین؟ در چه دوره‌ای؟

رابطه‌های دنیای زنده

یک باغچه را تصور کن: پروانه از شهد گل تغذیه می‌کند و هنگام جابه‌جایی میان گل‌ها به گرده‌افشانی کمک می‌کند. خودِ گیاه هم برای رشد به آب، نور و خاک مناسب نیاز دارد. پس برای شناخت زندگی این جانداران، فقط دانستن نام و محل زندگی‌شان کافی نیست؛ باید رابطه‌هایشان را هم بشناسیم.

بوم‌شناسی یا اِکولوژی همین رابطه‌ها و وابستگی‌ها را بررسی می‌کند: هم رابطهٔ جانداران با یکدیگر، هم رابطهٔ آن‌ها با محیط زندگی‌شان. پروانه و گل نمونهٔ رابطهٔ دو جاندارند؛ نیاز گیاه به آب نمونهٔ وابستگی جاندار به محیط است.

بوم‌شناسی به جغرافیای زیستی هم کمک می‌کند. مثلاً اگر بدانیم گیاهی به رطوبت زیادی نیاز دارد، بهتر می‌توانیم پراکندگی آن را در نواحی مرطوب بفهمیم. برای یادآوری: جغرافیای زیستی بیشتر می‌پرسد «کجا؟» و بوم‌شناسی می‌پرسد «چه رابطه و وابستگی‌ای؟»

همکاری برای حفاظت از طبیعت

طبیعت همیشه در مرزهای یک کشور جا نمی‌گیرد. مثلاً یک پرندهٔ مهاجر ممکن است در مسیر سفرش از چند کشور عبور کند. اگر محل زندگی آن در یکی از این کشورها آسیب ببیند، تلاش کشورهای دیگر هم ممکن است نتیجهٔ کمتری داشته باشد. پس حفاظت از طبیعت به همکاری کشورها نیاز دارد.

اتحادیه بین‌المللی حفاظت از طبیعت نهادی است که کشورهای متعددی، از جمله ایران، عضو آن هستند. این اتحادیه کشورها را به همکاری برای حفاظت از زیست‌بوم‌ها تشویق می‌کند و از این همکاری پشتیبانی می‌کند.

برای درک نقش آن، به همکاری همسایه‌ها برای نگهداری از فضای سبز مشترک فکر کن: وقتی همه هماهنگ باشند، مراقبت بهتر انجام می‌شود. در مقیاس جهانی هم این اتحادیه به همکاری کشورها برای حفاظت از طبیعت کمک می‌کند.

سهم من در حفاظت

حفاظت از زیست‌بوم‌ها فقط کار سازمان‌ها نیست؛ انتخاب‌های کوچک ما هم اثر دارند. برای تهیهٔ وسایل روزمره، از منابع طبیعی مثل آب و چوب استفاده می‌شود. وقتی کمتر وسیلهٔ غیرضروری می‌خریم و وسایل قابل‌استفاده را زود دور نمی‌اندازیم، نیاز به مصرف این منابع و تولید زباله را کمتر می‌کنیم.

مثلاً برای پاک‌کردن دست‌ها می‌توانیم بیشتر از دستمال پارچه‌ایِ قابل‌شست‌وشو استفاده کنیم تا دستمال کاغذی کمتری مصرف شود. همراه‌بردن کیسهٔ بادوام برای خرید و استفاده از هر دو روی کاغذ هم انتخاب‌های ساده‌ای هستند.

مهم این است که پیشنهاد ما عملی باشد: به جای «از طبیعت مراقبت کنیم»، بگوییم دقیقاً چه کاری را در خانه یا محله تغییر می‌دهیم و این تغییر چگونه به طبیعت کمک می‌کند. حالا به یکی از عادت‌های روزانهٔ خودت فکر کن؛ کدام را می‌توانی تغییر بدهی؟