خلاصه درس فصل ۸ مطالعات اجتماعی هشتم؛ درسنامه و نکات مهم

برای شناخت مغولان، اول به محل زندگی‌شان نگاه کن: سرزمینی سرد و خشک در شمال چین و جنوب سیبری. بسیاری از آنان کوچ‌نشین و دامدار بودند. افزایش جمعیت و کمبود چراگاه، قبایل را به درگیری و غارت می‌کشاند. چنگیز قبایل پراکنده را متحد کرد، حکومتی نیرومند ساخت و قوانینی به نام یاسای چنگیزی برقرار کرد. طبق یکی از اصول یاسا، تسلیم‌شدگان در امان می‌ماندند، اما مقاومت‌کنندگان با قتل‌عام و غارت روبه‌رو می‌شدند. اتحاد قبایل، توان حملۀ آنان را افزایش داد. مغولان ابتدا به چین حمله کردند و سپس به مرزهای ایران نزدیک شدند؛ هدفشان تصاحب سرزمین‌های آباد و ثروت آنها بود.

در دورۀ سلطان محمد خوارزم‌شاه، اعضای یک کاروان مغولی به دستور حاکم یکی از شهرهای ایران، به اتهام جاسوسی کشته شدند. چنگیز این رویداد را بهانۀ حمله کرد و در سال $616$ هجری قمری به ایران هجوم آورد. سلطان محمد پس از نخستین برخورد گریخت و روحیۀ سپاه و مردم تضعیف شد. پسرش، جلال‌الدین، مقاومت کرد و حتی در نبردی پیروز شد، اما اختلاف‌های داخلی مانع موفقیت او شد. پیامد حمله فقط شکست نظامی نبود: کشتار و آوارگی، ویرانی شهرها و قنات‌ها، نابودی کتابخانه‌ها و گسترش ترس و گوشه‌گیری، زندگی مردم را از چند جهت آسیب زد.

حملۀ چنگیز را با تشکیل حکومت ایلخانان یکی ندان. پس از مرگ چنگیز، حمله‌های مغولان ادامه یافت. بعدها نوه‌اش، هلاکوخان، برای کامل‌کردن فتوحات آمد. او نخست اسماعیلیان و قلعه‌هایشان را از میان برد و سپس با تصرف بغداد و کشتن خلیفه، در سال $656$ هجری قمری به خلافت عباسی پایان داد. هلاکو حکومت ایلخانان را بنیان گذاشت و این خاندان حدود هشتاد سال حکومت کرد. در این دوره، حاکمان محلی زیر فرمان حکومت مرکزی قرار گرفتند و ایران از نظر سیاسی یکپارچه شد. ایلخانان با حکومت‌های آسیایی و اروپایی ارتباط داشتند؛ اما پس از مرگ ابوسعید، حکومتشان فروپاشید و رقابت حاکمان محلی دوباره گسترش یافت.

با فروپاشی ایلخانان، ستم حاکمان محلی مردم را به اعتراض و قیام کشاند. یکی از مهم‌ترین حرکت‌ها از روستای باشتین در سبزوار آغاز شد. آموزش‌های شیخ خلیفه و شیخ حسن جوری، مردم منطقه را برای مقابله با ستم آماده کرده بود. روستاییان که از رفتار مأموران حاکم مغولی خراسان به ستوه آمده بودند، برخاستند و مأموران را مجازات کردند. قیام گسترش یافت؛ شورشیان سپاه حاکم را شکست دادند و با گرفتن سبزوار، حکومت سربداران را تشکیل دادند. این حکومت از مذهب شیعه پشتیبانی می‌کرد و قلمروش را گسترش داد. پس سربداران فقط یک اعتراض کوتاه نبود؛ قیامی بود که به حکومت رسید و با یورش تیمور پایان یافت.

در اواخر قرن هشتم هجری، تیمور پس از تسلط بر ماوراءالنهر، از آشفتگی ایران بهره برد و چند بار به کشور ما حمله کرد. اینجا رابطۀ علت و معلول را ببین: رقابت حاکمان محلی، هماهنگی در برابر مهاجم را دشوار می‌کرد. یورش‌های تیمور نیز با کشتار و غارت همراه بود. او به هنر علاقه داشت، اما این علاقه مانع خشونتش نمی‌شد؛ هنرمندان و صنعتگران شهرهای فتح‌شده را به سمرقند، پایتخت خود، می‌فرستاد. امپراتوری‌اش از مرزهای چین تا شام گسترده شد. پس از مرگ او، جانشینانش درگیر شدند؛ شاهرخ بر رقیبان برتری یافت و بخش وسیعی از ایران را گرفت. سرانجام حکومت تیموریان با ظهور صفویان پایان یافت.

پس از هجوم مغول، ایرانیان فقط با شهرهای ویران روبه‌رو نبودند؛ خطر ادامهٔ کشتار و نابودی دانش هم وجود داشت. بعضی بزرگان ایرانی راه دشواری انتخاب کردند: به حاکمان مغول نزدیک شدند تا از درون دربار، جلوی بخشی از ویرانگری‌ها را بگیرند و روش کشورداری را به آنان بیاموزند. پس نزدیک شدن به قدرت، در اینجا با هدف کاهش آسیب و بازسازی بود.

خواجه نصیرالدین توسی، عالم دینی و دانشمند شیعه، مشاور مورد احترام هلاکو شد. او برای حفظ جان مردم کوشید و هلاکو را به ساختن رصدخانهٔ مراغه تشویق کرد. این رصدخانه فقط جای تماشای آسمان نبود؛ دانشمندان، ابزارهای اخترشناسی و کتابخانه‌ای بزرگ داشت. «اخلاق ناصری» هم از آثار مشهور اوست.

برادران جوینی نیز در همین مسیر تلاش کردند: عطاملک از نابودی کتابخانهٔ الموت جلوگیری کرد و برای بازسازی کوشید؛ شمس‌الدین محمد، در مقام وزیر، از آبادانی و اهل دانش حمایت کرد. حفظ کتابخانه، یعنی نگه‌داشتن دانشی که می‌تواند به نسل بعد برسد.

یکی دیگر از چهره‌های مهم این دوره، خواجه رشیدالدین فضل‌الله همدانی بود. او پزشک بود و از همین راه وارد دربار ایلخانان شد؛ اما فعالیتش به پزشکی محدود نماند. او در سیاست، کارهای خیریه، آبادانی و نوشتن کتاب نیز نقش داشت.

نمونهٔ مهم کار او، ساختن ربع رشیدی در تبریز بود. این مجموعه مسجد، مدرسه، بیمارستان، خانقاه و کتابخانه داشت و عالمان و پزشکان بسیاری در آن کار می‌کردند. برای تصورش، مجموعه‌ای را در نظر بگیر که آموزش، پژوهش و درمان در کنار هم انجام می‌شوند؛ پس ربع رشیدی فقط یک مدرسه یا یک ساختمان نبود.

رشیدالدین این مجموعه را وقف کرد؛ یعنی آن را برای هدفی عمومی و ماندگار اختصاص داد. کتاب مشهور او «جامع‌التواریخ رشیدی» نام دارد. با وجود این خدمات، به فرمان ایلخان مغول کشته شد؛ سرنوشت او نشان می‌دهد خدمت در دربار، حتی برای یک وزیر دانشمند، بدون خطر نبود.

مغول‌ها هنگام ورود به ایران، همگی پیرو یک دین نبودند. برخی به آیین نیاکان خود باور داشتند و برخی بودایی یا مسیحی بودند. پس نباید دین ایلخانان در دوره‌های بعد را به زمان آغاز هجوم مغول نسبت بدهیم.

در دورهٔ ایلخانان، مبلغان بودایی و مسیحی تلاش کردند پیروان بیشتری در ایران پیدا کنند، اما چندان موفق نشدند؛ چون مردم ایران به اسلام اعتقاد محکمی داشتند. در ادامه، کوشش عالمان و وزیران ایرانی به مسلمان شدن ایلخانان انجامید.

برای فهم این تغییر، میان باور حاکمان و باور مردم تفاوت بگذار. پیروزی نظامی یک گروه، لزوماً باعث نمی‌شود مردم باورهای خود را کنار بگذارند. در این دوره، حتی حاکمان نیز به‌تدریج از جامعه و فرهنگ سرزمینی که بر آن حکومت می‌کردند تأثیر پذیرفتند. این هم یکی از نشانه‌های اثرگذاری فرهنگ بر قدرت نظامی است.

اثرگذاری بزرگان ایرانی، پس از چند دهه در توجه ایلخانان به آبادانی و هنر هم دیده شد. غازان‌خان با راهنمایی خواجه رشیدالدین، امور اداری، مالی و قضایی را اصلاح کرد و برای آبادانی تبریز کوشید. مجموعهٔ شنب غازان، بناهایی مانند بیمارستان، مسجد، مدرسه و کتابخانه داشت. در بسیاری از شهرها نیز کنار مسجد، گرمابه می‌ساختند تا درآمد آن به نگهداری مسجد کمک کند؛ شبیه این فکر که برای یک خدمت عمومی، منبع درآمدی پایدار فراهم کنیم.

پس از او، سلطان محمد خدابنده، مشهور به اولجایتو، به پیشنهاد رشیدالدین پایتخت را به سلطانیه برد. آرامگاهی که برای خود در آنجا ساخت، به گنبد سلطانیه معروف شد و از شاهکارهای معماری جهان اسلام است.

در دورهٔ ابوسعید، آخرین ایلخان مغول نیز بناهای باشکوهی ساخته شد؛ مسجد جامع ورامین از نمونه‌های آن است. گنبدها و ایوان‌های بلند، همراه با گچ‌بری و کاشی‌کاری زیبا، توانایی معماران ایرانی را نشان می‌دهند. بنابراین، این بناها تنها نشانهٔ قدرت حاکمان نبودند؛ هنر ایرانی هم در آنها جلوه داشت.

مغول‌هایی که به ایران آمدند، از نظر دینی یک گروه یکدست نبودند. برخی آیین‌های پیشینیان خود را دنبال می‌کردند و برخی بودایی یا مسیحی بودند. پس نباید تصور کنیم همهٔ آنان از ابتدا مسلمان بودند.

در دورهٔ ایلخانان، مبلغان بودایی و مسیحی برای گسترش باورهای خود تلاش کردند؛ اما چون مردم ایران به اسلام پایبند بودند، این تلاش‌ها نتیجهٔ گسترده‌ای نداشت. از سوی دیگر، عالمان و وزیران ایرانی بر حاکمان مغول اثر گذاشتند و زمینهٔ مسلمان‌شدن آنان را فراهم کردند.

نکتهٔ اصلی، تغییر تدریجی است: ایلخانان در طول زمان از جامعه‌ای که بر آن حکومت می‌کردند اثر پذیرفتند. برای فهم ادامهٔ درس، این ارتباط را نگه دار: آشنایی بیشتر با دین و فرهنگ ایران، زمینهٔ توجه بیشتر به آبادانی را فراهم کرد.

علاقهٔ ایلخانان به فرهنگ ایران، در ادارهٔ کشور و ساخت‌وساز هم دیده شد. غازان‌خان با راهنمایی وزیرش، خواجه رشیدالدین فضل‌الله، برای سامان‌دادن امور اداری، مالی و قضایی اقدام کرد. او در تبریز مجموعهٔ شنب غازان را ساخت که بناهایی مانند بیمارستان، مسجد، مدرسه و کتابخانه داشت.

ساختمان‌ها فقط برای نمایش شکوه نبودند؛ به نیازهای مردم هم پاسخ می‌دادند. مثلاً کنار مسجد، گرمابه می‌ساختند تا درآمدش به نگهداری مسجد کمک کند؛ شبیه اینکه یک مرکز عمومی منبع درآمدی برای هزینه‌های همیشگی خود داشته باشد.

پس از غازان‌خان، اولجایتو با پیشنهاد همان وزیر، سلطانیه را پایتخت کرد و آرامگاه مشهورش را آنجا ساخت. در دورهٔ ابوسعید هم ساخت بناهای باشکوه ادامه یافت. تبریز، سلطانیه و بناهای دورهٔ ابوسعید نشانه‌های ادامه‌یافتن این توجه به آبادانی‌اند.

برای شناخت هنر این دوره، فقط نام بناها را حفظ نکن؛ به شیوهٔ ساخت و آرایش آن‌ها هم توجه کن. گنبدها و ایوان‌های بلند، شکوه معماری را نشان می‌دادند و گچ‌بری و کاشی‌کاری، سطح بناها را زیبا می‌کردند. پس ساختن بنا و آراستن بنا دو بخش مرتبط، اما متفاوت‌اند.

کاشی زرین‌فام نمونه‌ای از مهارت هنرمندان بود. برای ایجاد رنگ‌های طلایی، لایه‌هایی از فلز را روی لعابِ از پیش پخته‌شده قرار می‌دادند؛ ذرات نقره و مس در این جلوه نقش داشتند. روی نمونهٔ معرفی‌شده در کتاب، آیات با خط‌های کوفی، نسخ و ثلث نوشته شده است.

همهٔ نقش‌ها نیز منشأ یکسانی نداشتند. نقش اژدها روی کاشی تخت سلیمان، اثرپذیری از فرهنگ چین را نشان می‌دهد. بنابراین تزئینات یک بنا می‌توانند هم مهارت هنرمندان و هم ارتباط میان فرهنگ‌ها را آشکار کنند.

پس از دورهٔ ایلخانان، در زمان جانشینان تیمور هم توجه به هنر و معماری ادامه یافت. شاهرخ، پسر تیمور، برخلاف پدرش مسیر جنگ‌افروزی را دنبال نکرد و از فرهنگ و تمدن ایران اثر پذیرفت. در دورهٔ او هرات پایتخت شد و رونق فراوانی گرفت.

این رونق فقط به بزرگ‌شدن شهر مربوط نبود. علاقهٔ شاهرخ به ادب و هنر باعث شد شاعران، هنرمندان و معماران به هرات بیایند. مدرسه‌ها و کتابخانه‌های تازه نیز جویندگان دانش را جذب کردند. تصور کن در شهری هم فضای یادگیری فراهم باشد و هم اهل هنر حضور داشته باشند؛ چنین شهری به محل رشد دانش و خلاقیت تبدیل می‌شود.

گوهرشاد، همسر شاهرخ، نیز در آبادانی نقش داشت و در هرات و مشهد بناهایی ساخت. مسجد گوهرشاد در کنار حرم امام رضا در مشهد، نمونهٔ مهمی از این فعالیت‌هاست. پس حمایت از هنر و آبادانی فقط کار شخص پادشاه نبود.

برای شناخت جانشینان تیمور، نباید تصور کنیم همهٔ آنان همان راه تیمور را رفتند. شاهرخ، پسر تیمور، از فرهنگ و تمدن ایران تأثیر پذیرفت و به ادب و هنر توجه نشان داد. هرات در زمان او پایتخت تیموریان شد و شاعران، هنرمندان و معماران بسیاری به آنجا آمدند. ساخت مدرسه‌ها و کتابخانه‌ها هم جویندگان دانش را جذب کرد. مثل شهری که با داشتن کتابخانه و فضای مناسب، علاقه‌مندان به یادگیری را دور هم جمع می‌کند، هرات نیز با امکانات و حمایت فرمانروا رونق گرفت.

این توجه به آبادانی فقط به شاهرخ محدود نبود. گوهرشاد، همسر او، نیز در هرات و مشهد بناهایی ساخت. مسجد گوهرشاد در کنار حرم امام رضا از یادگارهای اوست. پس در این دوره، حمایت از فرهنگ هم در آموزش دیده می‌شد و هم در معماری.

پسران شاهرخ نیز به علم و ادب علاقه داشتند و به پیشرفت زبان و ادبیات فارسی کمک کردند. در دورهٔ تیموری، نگارگری و خوشنویسی رونق گرفت. نگارگری یعنی نقاشی؛ خوشنویسی هم زیبا نوشتن است. این هنرها در ساخت کتاب‌های نفیس کنار هم قرار می‌گرفتند: نوشتهٔ زیبا، تصویر و آرایه‌های تزیینی، صفحه‌های کتاب را دیدنی می‌کردند. آراستن صفحه‌ها با نقش‌های ظریف و معمولاً طلایی را «تذهیب» می‌گویند.

شاهنامهٔ بایسنقری نمونه‌ای مهم است که به سفارش بایسنقر میرزا نگارگری و تذهیب شد. ارزش آن فقط به متن شاهنامه نیست؛ شیوهٔ آراستن کتاب نیز اهمیت دارد. آبادانی هم ادامه یافت: امیرجلال‌الدین چخماق، حاکم یزد، با همکاری همسرش فاطمه‌خاتون مجموعه‌ای از بناها مانند بازار، مسجد، حمام و آب‌انبار ساخت. این بناها علاوه بر زیبایی، به نیازهای زندگی مردم پاسخ می‌دادند.

فهرست آثار ادبی این دوره‌ها نشان می‌دهد که با وجود حمله‌ها و ویرانی‌ها، آفرینش فرهنگی متوقف نشد. در گنجینهٔ دورهٔ مغول و ایلخانان، آثاری مانند گلستان سعدی و مثنوی مولوی دیده می‌شود. در فهرست دورهٔ تیموریان نیز نام‌هایی مانند دیوان حافظ و بهارستان جامی آمده است. قرار نیست همهٔ نام‌ها را یک‌جا حفظ کنی؛ نکتهٔ اصلی، ادامه داشتن زندگی ادبی و فرهنگی است.

تاریخ‌نویسی هم در دوران مغول و تیموریان رونق فراوانی داشت؛ آثاری مانند جامع‌التواریخ و ظفرنامه نمونه‌هایی از آن‌اند. حالا می‌توان معنای «پیروزی فرهنگ بر شمشیر» را فهمید: حمله‌ها آسیب‌های سنگینی زدند، اما فرهنگ ایران از میان نرفت و حتی بر فرمانروایان اثر گذاشت. حمایت جانشینان تیمور از هنر و آبادانی، شاهد همین اثرگذاری است.