خلاصه درس فصل ۸ مطالعات اجتماعی هفتم؛ درسنامه و نکات مهم

اگر برای چند روز از محل زندگی‌ات به دیدن یک بنای تاریخی یا طبیعت بروی و بعد برگردی، گردشگری کرده‌ای. موقت‌بودن سفر و هدف آن مهم است: استراحت، گردش، دیدن یا مطالعهٔ مکان‌های تاریخی و طبیعی. پس هر جابه‌جایی گردشگری نیست؛ مثلاً رفتن همیشگی از خانه به مدرسه با چنین سفری فرق دارد. به کسی که برای زیارت سفر می‌کند، زائر می‌گوییم. امروزه سفر نسبت به گذشته رایج‌تر شده است. سفر می‌تواند فرصتی برای فکرکردن هم باشد؛ قرآن انسان‌ها را به سفر و اندیشیدن دربارهٔ آفرینش و سرگذشت مردمان گذشته تشویق می‌کند.

گردشگری هم برای مسافر سود دارد و هم برای مردم مقصد. مسافر در کنار استراحت، با طبیعت، بناهای تاریخی، مکان‌های مذهبی و آداب و رسوم مردم آشنا می‌شود. از طرف دیگر، مسافران به غذا، اقامت، رفت‌وآمد و گاهی سوغاتی نیاز دارند. پاسخ‌دادن به این نیازها، زمینهٔ کار و درآمد را فراهم می‌کند؛ مثلاً فروشندهٔ صنایع دستی می‌تواند ساخته‌های خود را به گردشگران بفروشد. بنابراین، گردشگری فقط تفریح نیست. ما نیز با گردشگران خارجی با احترام و محبت رفتار می‌کنیم و می‌توانیم آن‌ها را با فرهنگ و تاریخ ایران آشنا کنیم.

تصور کن وارد شهری ناآشنا شده‌ای و می‌خواهی یک پارک یا مکان دیدنی را پیدا کنی. نقشهٔ گردشگری کمک می‌کند جای مکان‌ها را بشناسی و برای رسیدن به آن‌ها کمتر سرگردان شوی. برای استفاده از آن، اول جهت‌ها را با کمک نشانهٔ شمال مشخص کن. سپس راهنمای نقشه را بخوان تا بدانی هر علامت چه معنایی دارد؛ مثلاً کدام نشانه برای هتل و کدام برای ایستگاه راه‌آهن است. حالا می‌توانی موقعیت مکان‌ها را نسبت به هم توضیح بدهی. در فعالیت کتاب، ایستگاه راه‌آهن در غرب حرم مطهر قم قرار دارد؛ این یعنی جای آن را نسبت به حرم بیان کرده‌ایم.

برای سفر از شهری به شهر دیگر، فقط دانستن جای دیدنی‌های داخل شهر کافی نیست؛ باید مسیر رسیدن به مقصد را هم بشناسیم. نقشهٔ راه‌ها جاده‌های اصلی و فرعی و مکان‌های خدماتی مسیر، مانند پمپ بنزین، رستوران و تعمیرگاه را نشان می‌دهد. راهنمای این نقشه هم معنی خط‌ها و علامت‌ها را مشخص می‌کند. بخش مهم دیگر، مقیاس است: مقیاس به ما می‌گوید فاصله‌ای روی نقشه، نمایندهٔ چه فاصله‌ای در واقعیت است. پس فاصلهٔ کوچک روی صفحه را نباید با فاصلهٔ واقعی یکی دانست. با استفاده از مقیاس می‌توانیم فاصلهٔ مقصد را به دست آوریم و برای سفر بهتر برنامه‌ریزی کنیم.

ایران دیدنی‌های طبیعی و تاریخی ـ فرهنگی فراوانی دارد؛ برای همین، هم مسافران ایرانی و هم گردشگران کشورهای دیگر به دیدن آن‌ها می‌روند. یکی از راه‌های شناخت سفرها این است که بپرسیم: هدف اصلی مسافر چیست؟ اگر هدف او دیدار از جای مقدس و زیارت آرامگاه پیامبران، امامان یا امامزاده‌ها باشد، سفرش مذهبی و زیارتی است.

مسجدها هم از مکان‌های مورد توجه زائران و گردشگران‌اند. مثلاً کسی ممکن است برای عبادت به مسجد جامع یزد برود و در کنار آن، به زیبایی ساختمانش هم توجه کند. مسجد امام و مسجد شیخ لطف‌الله در اصفهان و مسجد گوهرشاد در مشهد نیز چنین ویژگی‌ای دارند. پس یک مکان می‌تواند هم محل عبادت باشد و هم به خاطر معماری‌اش دیدنی باشد.

مشهد مهم‌ترین مرکز زیارتی ایران است؛ چون مرقد امام رضا در آن قرار دارد و هر سال زائران بسیاری از ایران و کشورهای دیگر به آن سفر می‌کنند. رفت‌وآمد زیارتی میان ایران و عراق هم دوطرفه است: زائرانی از عراق به ایران می‌آیند و ایرانیان نیز برای زیارت عتبات عالیات به عراق می‌روند.

اما مشهد چگونه شکل گرفت؟ مأمون، خلیفهٔ عباسی، امام رضا را به اجبار از مدینه به مرو آورد و به ولایت‌عهدی برگزید تا خود را دوستدار خاندان پیامبر نشان دهد. امام در مسیر و در نشست‌های علمی، مردم را راهنمایی می‌کردند. سرانجام مأمون ایشان را مسموم کرد و به شهادت رساند. پیکر امام در نزدیکی توس دفن شد. آمدوشد زائران، منطقه را پررونق کرد و به‌تدریج مشهد شکل گرفت. مرو محل حضور امام در دربار مأمون بود؛ آرامگاه ایشان نزدیک توس قرار گرفت.

حرم امام رضا را فقط از یک جنبه نبینیم. این مجموعه، افزون بر جایگاه زیارتی، نمونه‌هایی از هنر، معماری و تاریخ ایران را در خود دارد. وقتی در صحن‌ها، یعنی حیاط‌های حرم، قدم می‌زنی، می‌توانی به شکل بناها و هنرهای به‌کاررفته در آن‌ها دقت کنی. طراحی ضریح جدید نیز کار استاد فرشچیان است و چند هنر، از جمله نگارگری و خطاطی، در آن کنار هم قرار گرفته‌اند.

در این مجموعه، آرامگاه شخصیت‌هایی مانند شیخ بهایی و علّامه محمدتقی جعفری هم وجود دارد. نقاره‌زنی نیز یکی از رسم‌های قدیمی حرم است که پیش از طلوع و غروب خورشید و در مناسبت‌هایی مانند جشن‌های مذهبی انجام می‌شود. بنابراین، دیدن حرم می‌تواند فرصتی برای شناخت هنرها، شخصیت‌ها و رسم‌های فرهنگی هم باشد.

آستان قدس رضوی مجموعه‌ای با بخش‌های گوناگون است. کتابخانه‌ها و موزه‌های آن به شناخت فرهنگ و آثار ارزشمند کمک می‌کنند؛ مرکز درمانی و مهمان‌سرا نیز برای ارائهٔ خدمات‌اند. موزه‌های قرآن، سکّه، صدف و سلاح از بخش‌های دیدنی این مجموعه هستند.

در موزهٔ امام رضا، علاوه بر آثار قدیمی مانند نخستین سنگ مرقد و کتیبه‌های ارزشمند، مدال‌های اهدایی بعضی برگزیدگان علمی و ورزشکاران هم نگهداری می‌شود. مدال‌های مرحوم تختی از نمونه‌های قدیمی این هدیه‌هاست. اگر با خانواده به مشهد رفتی، می‌توانی پس از زیارت، متناسب با علاقه‌ات بازدیدی انتخاب کنی؛ مثلاً علاقه به خط و نسخه‌های ارزشمند، دلیلی برای انتخاب موزهٔ قرآن است. خادمان حرم نیز در برقراری نظم و راهنمایی زائران نقش دارند.

برای آشنا شدن با گذشته، لازم نیست فقط کتاب بخوانیم؛ گاهی یک بنا هم چیزهای زیادی به ما می‌آموزد. ایران گذشته‌ای طولانی دارد و آثار فراوانی از دوره‌های مختلف در آن باقی مانده است. دیدن این یادگارها، مانند مسجد، کاروانسرا، بازار، پل یا خانهٔ تاریخی، نمونه‌ای از گردشگری تاریخی است.

این آثار فقط برای گردشگران ایرانی جالب نیستند؛ تاریخ‌پژوهان کشورهای دیگر هم برای شناخت گذشته به سراغشان می‌آیند. بعضی از بناها نیز میراث جهانی شناخته شده‌اند و حفاظت از آنها اهمیت دارد. مثلاً هنگام بازدید از یک پل قدیمی، باید به جای یادگاری‌نوشتن روی آن، کمک کنیم سالم بماند تا دیگران هم بتوانند آن را ببینند.

تخت‌جمشید در استان فارس، نمونه‌ای مهم از آثار تاریخی ایران و از میراث جهانی است. ساخت این مجموعهٔ کاخ‌ها و تالارها در زمان داریوش اول آغاز شد و جانشینانش آن را ادامه دادند. معماران، مهندسان، سنگ‌تراشان، نقاشان و کارگران از بخش‌های مختلف امپراتوری در ساخت آن نقش داشتند و دستمزد می‌گرفتند.

این مجموعه فقط به دلیل بزرگی‌اش ارزشمند نیست؛ روش ساخت آن هم نشان‌دهندهٔ مهارت سازندگان است. برای آماده‌سازی زمین و برپا کردن ستون‌های سنگی، از روش‌های دقیق و ابزارهایی مانند داربست، طناب و قرقره استفاده می‌شد.

در شناخت گذشته، هنر سازندگان را از رفتار حاکمان جدا می‌کنیم. می‌توان خلاقیت هنرمندان ایرانی را ستود و هم‌زمان به یاد داشت که این کاخ‌ها مخصوص پادشاهانی بود که حقوق و رأی مردم را نادیده می‌گرفتند.

حالا از بناهای تاریخی به محیط طبیعی برویم. اگر برای گردش، استراحت یا پژوهش به کوه، غار، جنگل، بیابان، چشمهٔ آب‌معدنی، پناهگاه حیات‌وحش یا روستا سفر کنی، با طبیعت‌گردی سروکار داری. پس طبیعت‌گردی فقط تفریح نیست؛ بررسی گیاهان یک منطقه هم می‌تواند هدف آن باشد.

ایران ناهمواری‌ها و آب‌وهواهای گوناگونی دارد؛ به همین دلیل، زیستگاه‌هایش هم متنوع‌اند. مثلاً چشم‌انداز یک جنگل با محیط یک بیابان فرق دارد و هرکدام دیدنی‌های خود را دارند. فصل‌های مختلف نیز جلوه‌های متفاوتی از طبیعت ایران را نشان می‌دهند. بعضی از این مکان‌ها میراث زیستی جهانی اعلام شده‌اند. در کنار این طبیعت متنوع، بناهای دوره‌های تاریخی مختلف، به‌ویژه پس از اسلام، بر دیدنی‌های کشور افزوده‌اند.

برای گردشگری لازم نیست همیشه به دیدن یک بنای تاریخی برویم. دیدار از جنگل، کوه، غار، چشمه یا ساحل هم می‌تواند فرصتی برای استراحت، مشاهده و یادگیری باشد. در طبیعت‌گردی مسئولانه، لذت‌بردن از این مکان‌ها با آسیب‌نرساندن به آن‌ها همراه است.

ایران به‌سبب تفاوت آب‌وهوا و شکل زمین، محیط‌های طبیعی گوناگونی دارد؛ مثلاً منظرهٔ یک جنگل در گیلان با ساحل چابهار یکسان نیست. این گوناگونی باعث می‌شود مقصدهای متفاوتی برای شناخت طبیعت داشته باشیم. پس هنگام انتخاب سفر، فقط نپرسیم «کجا زیباتر است؟»؛ بپرسیم «چه چیزی می‌آموزیم و چگونه از آن مراقبت می‌کنیم؟»

حالا تصور کن برای دیدن یک دره به منطقه‌ای ناآشنا رفته‌ای. راهنمای گردشگری فقط کسی نیست که جلوتر از گروه راه می‌رود؛ او دربارهٔ محل اطلاعات می‌دهد و بازدیدکنندگان را هدایت می‌کند. یک راهنمای مسئول به حفظ محیط‌زیست هم اهمیت می‌دهد و رفتار درست در طبیعت را به گروه یادآوری می‌کند.

وظیفهٔ او به طبیعت محدود نیست. مردم هر منطقه فرهنگ و باورهای خود را دارند و مسافران باید به آن‌ها احترام بگذارند. راهنما باید به زبان و تلفظ درست واژه‌ها نیز توجه کند؛ مثلاً نام یک روستا را درست بگوید و آداب محلی را محترمانه معرفی کند.

زیادشدن مسافران همیشه به معنی بهترشدن وضع یک منطقه نیست. اگر بازدید بدون مراقبت انجام شود، زباله‌ها جمع می‌شوند، گیاهان زیر پا می‌روند و آرامش جانوران به هم می‌خورد. حتی رفتار کوچکی مثل رهاکردن یک پلاستیک، وقتی بارها تکرار شود، مشکل بزرگی می‌سازد.

برای پیدا‌کردن راه‌حل، اول آسیب را دقیق بشناس. مثلاً اگر بسته‌های خوراکی کنار رودخانه رها می‌شوند، باید آن‌ها را جمع کرد و تا محل مناسب دفع زباله همراه برد. مراقبت از طبیعت فقط وظیفهٔ دیگران نیست؛ هر مسافر باید اثر رفتار خودش را در نظر بگیرد و محل استراحت را پاکیزه ترک کند.

برای مراقبت از طبیعت، فقط توصیه‌کردن کافی نیست؛ به برنامه و مقررات هم نیاز داریم. یکی از راه‌ها ایجاد پارک ملی است. پارک ملی را با پارک معمولی محله اشتباه نگیر؛ اینجا محیطی طبیعی است که برای حفاظت از آن محدودیت‌هایی تعیین شده است. بوته‌کنی، چرای دام و شکار از کارهای ممنوع در آن هستند تا گیاهان و جانوران امنیت بیشتری داشته باشند.

حفاظت به معنی حذف کامل گردشگری نیست. بخشی از پارک به گردش مسافران اختصاص می‌یابد تا بازدید با مراقبت همراه شود. پارک ملی گلستان در استان‌های گلستان و خراسان شمالی، یکی از نمونه‌های بزرگ این پارک‌ها در ایران است.