خلاصه درس فصل ۱۰ مطالعات اجتماعی هفتم؛ درسنامه و نکات مهم

پیش از آمدن آریایی‌ها، در بخش‌های مختلف ایران مردمان گوناگونی زندگی می‌کردند و تمدن‌هایی شکل گرفته بود؛ پس ایران سرزمینی خالی از سکنه نبود. به باور برخی تاریخ‌نگاران، حدود چهار هزار سال پیش، گروه‌هایی کوچ‌نشین که خود را آریایی می‌نامیدند، از شمال دریای خزر کم‌کم به سوی جنوب آمدند. این جابه‌جایی یک‌باره نبود. مادها، پارت‌ها و پارس‌ها سه قوم بزرگ آریایی بودند. فعلاً قرار است سرگذشت مادها را دنبال کنیم و ببینیم چگونه از زندگی قبیله‌ای به تشکیل حکومت رسیدند.

مادها در شمال غرب و غرب ایران ساکن شدند، اما قبایلشان جدا از هم زندگی می‌کردند. نکتهٔ مهم فقط محل زندگی آن‌ها نیست؛ پراکندگی باعث ضعفشان شده بود. همسایه‌های قدرتمندی مانند آشوری‌ها گاهی به آن‌ها حمله می‌کردند و دارایی‌هایشان را می‌بردند. برای فهم این رابطه، یک گروه ورزشی را تصور کن که هر بازیکن بدون هماهنگی با دیگران بازی می‌کند. چنین گروهی از توان همهٔ اعضایش خوب استفاده نمی‌کند. مادها هم برای مقابله با دشمنان، به همکاری و رهبری مشترک نیاز داشتند.

در میان مادها، دهیوک به خوش‌رفتاری و عدالت‌خواهی شناخته می‌شد و بین قبایل محبوب بود. سران قبایل او را به فرمانروایی برگزیدند؛ یعنی رهبری مشترکی پدید آمد. دهیوک در هگمتانه، همان همدان امروزی، بر بالای تپه‌ای قلعه ساخت و آن شهر را پایتخت قرار داد. پایتخت، مرکز حکومت بود. مادها کم‌کم نیرومند شدند و بر دشمنان خود پیروز شدند. ترتیب رویدادها را به خاطر بسپار: محبوبیت دهیوک، انتخاب او، تعیین پایتخت و سپس قدرتمند شدن تدریجی مادها؛ نه اینکه همهٔ این اتفاق‌ها یک‌روزه رخ داده باشد.

داستان هخامنشیان را از پارس‌ها شروع کنیم؛ آن‌ها یکی از گروه‌های آریایی بودند. هخامنش رئیس یکی از قبایل مهم پارس بود و کوروش از نوادگان او به شمار می‌رفت. بنیان‌گذار سلسلهٔ هخامنشی، کوروش بود، نه هخامنش. کوروش آخرین پادشاه ماد را در جنگ شکست داد و به حکومت مادها پایان داد. سپس بابل در عراق امروزی و لیدی در ترکیهٔ امروزی را تصرف کرد. با این پیروزی‌ها، قلمرو ایران از خلیج‌فارس تا دریای مدیترانه گسترش یافت. برای مرتب‌کردن این رویدادها در ذهنت، یک زنجیره بساز: شکست مادها، شکل‌گیری حکومت تازه و گسترش قلمرو.

داشتن سرزمینی پهناور به‌تنهایی کافی نیست؛ حکومت باید بتواند آن را اداره کند. پس از کوروش، پادشاهان دیگری به سلطنت رسیدند که مشهورترینشان داریوش بزرگ بود. هنگام آغاز پادشاهی او، در بیشتر قلمرو هخامنشی شورش و نابسامانی وجود داشت. داریوش شورشیان را شکست داد و حکومت را دوباره نیرومند کرد. سپس دستور داد یاد پیروزی‌هایش را در نقش‌برجسته‌ای بر کوه بیستون ثبت کنند. چنین اثری می‌توانست خبر پیروزی و قدرت شاه را به دیگران و نسل‌های بعد برساند. در زمان کوروش و داریوش، بیشتر کشورهای مهم آن روزگار در قلمرو هخامنشی بودند؛ پس تعبیر «نخستین امپراتوری جهانی» به معنای فرمانروایی بر تمام زمین نیست.

حالا از دوران اوج هخامنشیان به پایان حکومتشان می‌رسیم. میان ایران و یونان جنگ‌های متعددی رخ داده بود و سپاه هخامنشی حتی برای مدتی کوتاه آتن را تصرف کرده بود. وقتی اسکندر مقدونی در یونان قدرت گرفت، حکومت هخامنشی دیگر توان گذشته را نداشت. او از این ضعف استفاده کرد و یونانیان را با دعوت به انتقام‌جویی به جنگ ایرانیان فراخواند. سپاهش در چند جنگ هخامنشیان را شکست داد و ایران را تصرف کرد. این حمله ویرانی‌های فراوانی داشت و شهرهایی از جمله تخت جمشید به آتش کشیده شدند. برای فهم این شکست، هم ضعف حکومت هخامنشی را ببین و هم اقدام اسکندر را.

اسکندر فقط ایران را نگرفت؛ مصر و بخش‌هایی از هندوستان نیز به قلمرو او افزوده شدند. اما او در جوانی و بر اثر بیماری درگذشت. پس از مرگش، قلمرو پهناورش میان سرداران او تقسیم شد. ایران به دست یکی از این سرداران، یعنی سلوکوس، افتاد و او سلسلهٔ سلوکیان را تأسیس کرد. پس دو نقش را جدا نگه دار: اسکندر ایران را تصرف کرد؛ سلوکوس حکومت سلوکیان را بنیان گذاشت. عنوان «حکومتی بیگانه» هم به این نکته مربوط است که ایرانیان سلوکیان را بیگانه می‌دانستند و با روش‌های گوناگون با حکومتشان مخالفت و مبارزه می‌کردند. بنابراین، تصرف یک سرزمین لزوماً به معنای پذیرفته‌شدن فرمانروایان تازه از سوی مردم آن نیست.

داستان را از زمانی آغاز کنیم که حکومت هخامنشی ضعیف شده بود. اسکندر مقدونی از این ضعف استفاده کرد و با یادآوری جنگ‌های پیشین ایران و یونان، یونانیان را به انتقام‌جویی فراخواند. سپاه او هخامنشیان را شکست داد و ایران را تصرف کرد؛ در این حمله، شهرهایی از جمله تخت جمشید به آتش کشیده شدند.

اسکندر مصر و بخش‌هایی از هندوستان را هم گرفت، اما در جوانی بر اثر بیماری درگذشت. بعد از مرگ او، قلمرو بزرگش یکپارچه نماند. ایران سهم سلوکوس شد و او حکومت سلوکیان را بنا کرد. ایرانیان این فرمانروایان را بیگانه می‌دانستند و به شیوه‌های مختلف با آنان مبارزه می‌کردند.

پارت‌ها یکی از اقوام آریایی بودند. رئیس یکی از قبایل آنان، با لقب اشک یا ارشک، برای مقابله با سلوکیان، پارتیان و دیگر اقوام ایرانی را متحد کرد. او از اختلافات درونی سلوکیان هم بهره برد و بخش‌هایی از ایران را آزاد کرد؛ به همین دلیل، بنیان‌گذار سلسلهٔ اشکانی شناخته می‌شود.

اما آزادسازی ایران یک‌باره انجام نشد. جانشینان اشک راه او را ادامه دادند و مناطق دیگر را به‌تدریج از سلطهٔ سلوکیان بیرون آوردند. در روزگار مهرداد دوم، حکومت اشکانی به امپراتوری قدرتمندی تبدیل شد. پس نقش‌ها را جدا نگه دار: اشک آغازگر و بنیان‌گذار بود؛ مهرداد دوم پادشاه دورهٔ قدرتمندشدن امپراتوری بود.

هم‌زمان با شکل‌گیری حکومت اشکانی، امپراتوری روم در کنار دریای مدیترانه پدید آمد. روم قلمرو خود را به سوی شرق گسترش داد و با ایران همسایه شد. اشکانیان چندین قرن در برابر حمله‌های سپاه نیرومند روم ایستادند و مانع تسلط دوبارهٔ بیگانگان بر ایران شدند.

بااین‌حال، همسایگی فقط به معنای جنگ نبود. ایرانیان و رومیان در دوره‌های اشکانی و ساسانی، در کنار رقابت و درگیری، ارتباط‌های فرهنگی، اقتصادی و اجتماعی هم داشتند. مانند دو همسایه که ممکن است اختلاف داشته باشند، اما همچنان با یکدیگر دادوستد کنند؛ البته روابط دو امپراتوری بسیار گسترده‌تر بود.

پس از اشکانیان، ساسانیان به قدرت رسیدند؛ این سلسله آخرین حکومت ایران باستان، پیش از ورود اسلام بود. بنیان‌گذار آن، اردشیر بابکان از خاندان ساسان، علیه اشکانیان قیام کرد.

یکی از پادشاهان مهم ساسانی، شاپور اول بود. در زمان او، قلمرو ایران گسترش یافت و حکومت بسیار نیرومند شد؛ سپاه ساسانی حتی والریانوس، امپراتور روم، را شکست داد و اسیر کرد.

پایان ساسانیان را هم به ترتیب به یاد بسپار: حملهٔ مسلمانان، شکست‌های پیاپی سپاه ساسانی و سرانجام کشته‌شدن یزدگرد سوم به دست آسیابانی ایرانی. با مرگ این آخرین پادشاه در سال $651$ میلادی، سلسله پایان یافت و با ورود اسلام، دوره‌ای تازه در تاریخ و تمدن ایران آغاز شد.

روم در کنار دریای مدیترانه شکل گرفت و با گسترش به سوی شرق، همسایهٔ اشکانیان شد. این همسایگی در دورهٔ ساسانیان هم ادامه داشت. مرز مشترک می‌توانست هم محل درگیری باشد و هم راه رفت‌وآمد کالا و اندیشه؛ پس «رقیب بودن» به معنای قطع همهٔ ارتباط‌ها نبود.

در ایران، اردشیر بابکان از خاندان ساسان علیه اشکانیان قیام کرد و حکومت ساسانی را پایه گذاشت. پس از او، شاپور اول از شاهان مهم این سلسله بود. در روزگار او قلمرو ایران گسترش یافت و قدرت ساسانیان بالا رفت. شکست و اسارت والریانوس، امپراتور روم، نمونه‌ای روشن از این قدرت بود. نام‌ها را با نقششان به خاطر بسپار: اردشیر، بنیان‌گذار؛ شاپور، شاهِ پیروز بر امپراتور روم.

ساسانیان آخرین حکومت ایران پیش از ورود اسلام بودند، اما قدرت آن‌ها برای همیشه باقی نماند. با حملهٔ مسلمانان، سپاهیان ساسانی چندین بار شکست خوردند. سرانجام یزدگرد سوم، آخرین پادشاه این سلسله، به دست آسیابانی ایرانی کشته شد و حکومت ساسانی در سال $651$ میلادی پایان یافت. پس پایان این حکومت را نباید فقط نتیجهٔ یک نبرد دانست؛ چند شکست و سپس مرگ آخرین شاه در این روند نقش داشت.

با ورود اسلام، دورهٔ تازه‌ای در تاریخ و تمدن ایران آغاز شد. امروز آثار ساسانی به شناخت گذشته کمک می‌کنند: سنگ‌نگارهٔ نقش رستم در فارس، پیروزی شاپور بر امپراتور روم را نشان می‌دهد؛ طاق کسری هم بخشی از کاخ شاهان ساسانی بوده و اکنون در عراق قرار دارد.

برای اینکه بفهمیم رویدادهای تاریخی چه زمانی رخ داده‌اند، باید مبدأ تقویم را بشناسیم؛ یعنی نقطه‌ای که زمان را نسبت به آن می‌سنجند. مبدأ تاریخ هجری، هجرت پیامبر اسلام از مکه به مدینه است. در تقویم میلادی، تولد حضرت مسیح مبدأ قرار می‌گیرد. نشانهٔ «م» یعنی میلادی و «ق.م» یعنی پیش از میلاد.

در تاریخ‌های پیش از میلاد، عدد بزرگ‌تر به گذشتهٔ دورتر اشاره دارد؛ مثلاً $800$ ق.م از $200$ ق.م قدیمی‌تر است. خط زمان مثل ردیف کردن عکس‌های قدیمی خانواده کمک می‌کند ترتیب رویدادها را ببینیم. ترتیب حکومت‌های این بخش چنین است: مادها، هخامنشیان، سلوکیان، اشکانیان و ساسانیان؛ پس از ساسانیان نیز دورهٔ اسلامی آغاز می‌شود.

حالا که جای ساسانیان را در تاریخ شناختیم، ببینیم حکومت در ایران باستان چگونه بود. شیوهٔ حکومت پادشاهی بود. شاه در آغاز سلطنت، در حضور بزرگان تاج‌گذاری می‌کرد. او قدرت مطلق داشت؛ یعنی دیگران باید از فرمانش پیروی می‌کردند. حکومت نیز معمولاً موروثی بود و از پدر به پسر می‌رسید، هرچند گاهی رقابت بر سر جانشینی به جنگ و کشتار می‌انجامید.

شاهان خود را برگزیدهٔ آسمان و نمایندهٔ اهورامزدا می‌دانستند و فرمانروایی خود را به خواست او نسبت می‌دادند. البته این باور هم وجود داشت که اگر شاه از قانون و عدالت دور شود، حمایت اهورایی را از دست می‌دهد و بزرگان و موبدان می‌توانند او را برکنار کنند. پس «قدرت شاه» و «باور به عادل بودن او» را باید در کنار هم دید.

در ایران باستان، فرمانروایی بیشتر بر پایۀ پادشاهی بود. شاه هنگام آغاز فرمانروایی تاج بر سر می‌گذاشت و قدرتش امور اداری، نظامی و مذهبی را دربر می‌گرفت. دستورهای او در سراسر قلمرو لازم‌الاجرا بود و نامه‌های مهم را با مُهر شاه مشخص می‌کردند.

پادشاهی معمولاً در خانوادۀ شاه باقی می‌ماند و از پدر به پسر منتقل می‌شد؛ به این روش «موروثی» می‌گوییم. البته این روش همیشه جلوی کشمکش بر سر جانشینی را نمی‌گرفت. شاهان خود را برگزیدۀ اهورامزدا معرفی می‌کردند؛ در عین حال، این باور وجود داشت که شاهِ دورشده از عدالت ممکن است حمایت اهورایی را از دست بدهد و بزرگان و موبدان او را برکنار کنند.

یک تفاوت مهم را هم به خاطر بسپار: در دورۀ اشکانی، خاندان‌های محلی قدرت زیادی داشتند؛ بنابراین شاه ناچار بود با آن‌ها مشورت کند.

یک قلمرو پهناور با کار یک نفر اداره نمی‌شود؛ همان‌طور که در مدرسه، مدیر، دفتر مدرسه و مسئولان دیگر وظایف یکسانی ندارند. در حکومت باستان نیز کارها میان مقام‌های گوناگون تقسیم می‌شد.

وزیر بزرگ پس از شاه بالاترین جایگاه را داشت و امور اداری را پیگیری می‌کرد. رئیس دربار به کارهای کاخ، از جشن‌ها تا ذخیرۀ خوراک و سهم کارکنان، رسیدگی می‌کرد. منشیان و دبیران نامه‌ها و کارهای اداری و مالی را انجام می‌دادند؛ دانستن چند زبان برای ارتباط با بخش‌های مختلف کشور به کارشان می‌آمد. چشم و گوش‌های شاه نیز خبرهای نقاط مختلف را به شاه می‌رساندند؛ این مأموران نخستین بار در زمان داریوش انتخاب شدند.

هزینۀ زندگی پرخرج دربار از مالیات مردم فراهم می‌شد و چگونگی خرج کردن درآمدها به تصمیم شاه بستگی داشت؛ پس داشتن مقام‌های بسیار، به‌خودی‌خود به معنی توجه به آسایش مردم نبود.

برای ادارۀ یک سرزمین بسیار بزرگ، باید کارها را میان بخش‌های کوچک‌تر تقسیم کرد. برای نمونه، وقتی یک کار گروهی بزرگ را به چند گروه می‌سپاریم، پیگیری آن آسان‌تر می‌شود. داریوش هم قلمرو حکومتش را به ۲۳ ایالت بخش‌بندی کرده بود تا ادارۀ آن آسان‌تر شود.

هر ایالت حاکمی به نام شهربان داشت. شهربان را معمولاً از میان صاحب‌منصبان یا اعضای خانوادۀ شاه برمی‌گزیدند. او مسئول ادارۀ ایالت بود، اما اختیار نداشت جدا از حکومت مرکزی تصمیم بگیرد؛ باید دستورهای رسیده از پایتخت را اجرا می‌کرد.

پس تقسیم کشور به ایالت‌ها، به معنی تقسیم قدرت میان مردم نبود. مردم حق اظهارنظر و دخالت در ادارۀ کشور نداشتند. مسیر فرمان را این‌طور به یاد بسپار: شاه و مرکز حکومت ← شهربان ← اجرای دستورها در ایالت.

پایتخت، مرکز فرمانروایی بود؛ جایی که شاه از آنجا کشور را هدایت می‌کرد. شاهان معمولاً شهری بزرگ و پرجمعیت را برمی‌گزیدند و در آن کاخ‌ها و ساختمان‌های باشکوه می‌ساختند. پایتخت را با ایالت اشتباه نگیر: ایالت بخشی از کشور بود، اما پایتخت شهری برای استقرار مرکز حکومت بود.

برای به خاطر سپردن پایتخت‌ها، آن‌ها را به نام حکومت پیوند بده:

• مادها: هگمتانه، یعنی همدان.
• هخامنشیان: شوش برای زمستان، همدان برای تابستان، و نیز تخت جمشید و بابِل.
• اشکانیان: صد دروازه، یعنی دامغان، و تیسفون.
• ساسانیان: گور، یعنی فیروزآباد، و تیسفون.

دو نکتۀ جالب داریم: یک حکومت می‌توانست چند پایتخت داشته باشد و یک شهر هم می‌توانست پایتخت دو حکومت در دوره‌های متفاوت باشد؛ تیسفون نمونۀ دوم است.

برای فهمیدن نیاز ایران باستان به سپاه، اول جای آن را روی نقشه در نظر بگیر. از غرب، حکومت‌های یونان و روم به قلمرو ایران حمله می‌کردند و از شرق، گروه‌های بیابان‌گرد تهدیدی برای مرزها بودند. پس حفاظت از سرزمینی با این موقعیت، نیروی آماده و مجهز می‌خواست.

سپاه دو بخش مهم داشت: پیاده‌نظام و سواره‌نظام. اشکانیان در سوارکاری و تیراندازی مهارت داشتند و در دورهٔ ساسانی، سواران زره‌پوش بخش اصلی سپاه بودند. درست مانند یک گروه ورزشی که اعضایش نقش‌های متفاوت دارند، بخش‌های سپاه هم یکسان نبودند و توانایی‌های متفاوتی داشتند.

داریوش در کنار سپاه معمولی، نیروی ویژه‌ای به نام سپاه جاویدان تشکیل داد. این سپاه ده‌هزار نفر داشت و افرادش در گروه‌های ده‌نفره سازمان‌دهی می‌شدند. نکتهٔ مهم فقط شمار سربازان نبود؛ برای حفظ تعداد آن‌ها هم برنامه وجود داشت.

هرگاه یکی از افراد از بین می‌رفت، جنگاوری ذخیره جای او را می‌گرفت. پس «جاویدان» بودن به ادامه‌داشتن سپاه با شمار ثابت اشاره می‌کرد، نه اینکه افراد آن هرگز نمی‌مردند. مثل گروهی که برای جای خالی اعضایش، جانشین آماده دارد؛ البته این مثال فقط شیوهٔ جایگزینی را روشن می‌کند.

نوآوری نظامی فقط به سازمان‌دهی سربازان محدود نبود؛ ابزارها هم اهمیت داشتند. ارابهٔ داس‌دار در دو سوی خود تیغه‌هایی داشت که هنگام حرکت به کار می‌آمدند. برج‌های چوبی چرخ‌دار نیز جایگاه کمانداران بودند؛ اسب‌ها برج را می‌کشیدند و کمانداران از بالای آن تیراندازی می‌کردند.

این دو وسیله را با هم اشتباه نگیر: ویژگی برج، جایگاه بلند و قابل‌جابه‌جایی کمانداران بود؛ ویژگی ارابه، تیغه‌های دو طرف آن. ایران باستان نیروی دریایی هم داشت و کشتی‌هایش میان خلیج پارس و دریای مدیترانه رفت‌وآمد می‌کردند. پس توان نظامی فقط به نبرد در خشکی محدود نبود.

حالا از شناخت ابزارها یک گام جلوتر برویم: داشتن سپاه با هدف یک جنگ یک پرسش نیست. سپاه می‌تواند برای دفاع از مرزها به کار رود؛ اما برای فهمیدن علت یک لشکرکشی باید همان رویداد را بررسی کنیم. آیا هدف، دفاع بوده یا تصرف سرزمین و دستیابی به منابع؟ نمی‌توان برای همهٔ جنگ‌ها یک پاسخ آماده داشت.

کتاب در ادامه، تهدید و تحریم ایران امروز را مطرح می‌کند و بر ایستادگی در برابر ستم تأکید دارد. برای مقایسهٔ گذشته و امروز، ادعاها را با نمونه و منبع بررسی کن. همچنین میان تحریم، تهدید و جنگ تفاوت بگذار؛ این واژه‌ها به یک معنا نیستند.

در «به کاربندیم» قرار است دانسته‌هایت را به یک محصول تبدیل کنی: مدل بسازی یا تحقیق کنی. برای مدل، مثلاً یک برج چرخ‌دار مقوایی بساز و با برچسب، جای کمانداران و چرخ‌ها را مشخص کن. نمایش کاربرد وسیله مهم‌تر از تزئین آن است؛ تیغهٔ واقعی یا لبهٔ تیز هم لازم نیست.

برای تحقیق دربارهٔ آریو برزن، سورنا یا قاسم سلیمانی، یادداشتت را در سه بخش تنظیم کن: «نام منبع»، «رویداد مشخص» و «نتیجه‌ای که از آن می‌گیرم». در بررسی ویژگی اخلاقی یا توانایی نظامی، فقط صفت ننویس؛ برای هر ادعا شاهد بیاور. دانشنامهٔ رشد و کتاب‌های مناسب نوجوانان، از پیشنهادهای همین صفحه برای شروع تحقیق‌اند.