خلاصه درس فصل ۱ جغرافیا یازدهم؛ درسنامه و نکات مهم

هر مکان، مجموعه‌ای به‌هم‌پیوسته

یک مزرعۀ سرسبز با دامداری و یک بندر شلوغ را تصور کن. تفاوتشان فقط در منظره نیست؛ در هرکدام، محیط طبیعی، فعالیت‌های مردم و شیوۀ زندگی به هم ارتباط دارند.

در مزرعۀ سوئیس، بارندگی و رطوبت کافی به رویش چمنزارهای وسیع کمک می‌کند. چمنزارها نیز شرایط مناسبی برای پرورش گاو فراهم می‌کنند. حتی شکل سقف خانه‌ها و فضای نگهداری دام و علوفه با بارش و فعالیت دامداری تناسب دارد. پس با چند ویژگی جدا از هم روبه‌رو نیستیم؛ این ویژگی‌ها یکدیگر را توضیح می‌دهند.

در بندر پیرائوس هم دسترسی به دریا، امکان تجارت دریایی را فراهم کرده است. رفت‌وآمد بار و مسافر و رونق فعالیت‌ها، با جذب جمعیت و گسترش ساختمان‌ها ارتباط دارد.

برای شناخت یک مکان، فقط نپرس «چه چیزهایی آنجاست؟»؛ بپرس «این چیزها چه ارتباطی با هم دارند؟» مثلاً در یک آبادی کشاورزی، ارتباط منبع آب با کشتزارها و کار مردم را بررسی کن.

ناحیه؛ شباهت درونی، تفاوت با پیرامون

فرض کن در سفر از پهنه‌ای سرسبز با روستاهای دامدار می‌گذری و بعد به پهنه‌ای خشک با پوشش گیاهی کم می‌رسی. چه چیزی باعث می‌شود این دو پهنه را دو ناحیه بدانیم؟

برای شناخت ناحیه، باید به دو ویژگی در کنار هم توجه کنیم:

• همگونی نسبی درون ناحیه: ویژگی‌های طبیعی یا انسانی در بخش‌های آن تا اندازه‌ای شبیه و هماهنگ‌اند.
• تفاوت با پیرامون: همین ویژگی‌ها باعث می‌شوند ناحیه از بخش‌های مجاورش متمایز شود.

«نسبی» بودن مهم است: لازم نیست همۀ نقاط یک ناحیه دقیقاً یکسان باشند. در یک ناحیۀ دامداری ممکن است اندازۀ روستاها یا شکل خانه‌ها متفاوت باشد، اما شباهت‌های اصلی همچنان برقرار بماند.

پس ناحیه فقط یک پهنۀ دارای نام نیست؛ باید هم شباهت‌های درونی آن را ببینیم و هم تفاوتش با اطراف را. این ویژگی‌ها می‌توانند طبیعی، اقتصادی، اجتماعی یا فرهنگی باشند.

ناحیه‌بندی؛ تقسیم برای شناخت بهتر

فرض کن می‌خواهی برای بخش‌های مختلف یک شهرستان، فعالیت‌های کشاورزی مناسبی پیشنهاد بدهی. آیا بهتر است همه‌جا را یکسان در نظر بگیری؟ احتمالاً نه؛ ممکن است بعضی بخش‌ها مرطوب و بعضی خشک باشند.

جغرافی‌دان برای بررسی چنین محیطی، ابتدا معیار مشخصی مانند میزان بارندگی انتخاب می‌کند. سپس محیط را به واحدهای کوچک‌تری تقسیم می‌کند که در هرکدام، ویژگی مورد نظر نسبتاً همگون باشد و با واحد مجاور تفاوت داشته باشد. این کار ناحیه‌بندی نام دارد؛ پس صرفِ خط کشیدن روی نقشه کافی نیست!

ناحیه‌بندی کمک می‌کند به‌جای بررسی یک محیط بزرگ و گوناگون به‌صورت یکجا، بخش‌های آن را آسان‌تر و دقیق‌تر بشناسیم. این شناخت، پایۀ برنامه‌ریزی درست‌تر است؛ مثلاً بررسی جداگانۀ بخش‌های خشک و مرطوب می‌تواند به تصمیم‌گیری مناسب‌تر دربارۀ کشاورزی کمک کند.

از ناحیه تا ناحیه‌بندی

فرض کن در سفری از یک پهنۀ جنگلی وارد دشتی کم‌گیاه می‌شوی. تفاوت این دو بخش به چشم می‌آید، اما درون هر بخش هم شباهت‌هایی وجود دارد: مثلاً قسمت‌های مختلف پهنۀ جنگلی از نظر پوشش گیاهی به هم شبیه‌اند.

ناحیه بخشی از سطح زمین است که ویژگی‌های نسبتاً همگون دارد و با بخش‌های پیرامونش متفاوت است. «نسبتاً همگون» یعنی لازم نیست همۀ نقاط آن دقیقاً یکسان باشند؛ در یک ناحیۀ جنگلی هم ممکن است تراکم درختان از جایی به جای دیگر فرق کند.

حالا اگر محیط را بر پایۀ ویژگی‌های مشخص به چنین بخش‌هایی تقسیم کنیم، ناحیه‌بندی انجام داده‌ایم. پس ناحیه نامِ یک بخش است و ناحیه‌بندی نامِ کاری که برای تقسیم محیط انجام می‌دهیم. این کار کمک می‌کند مکان‌ها را آسان‌تر بشناسیم، مقایسه کنیم و برای آن‌ها بهتر برنامه‌ریزی کنیم.

هدف، معیار را تعیین می‌کند

فرض کن دو پژوهشگر نقشۀ یک استان را در اختیار دارند؛ یکی می‌خواهد نواحی مناسب کشاورزی را بشناسد و دیگری می‌خواهد پراکندگی زبان‌های مردم را بررسی کند. آیا باید مرزهای یکسانی روی نقشه بکشند؟ نه؛ چون پرسش پژوهش آن‌ها متفاوت است.

جغرافی‌دان ابتدا هدف مطالعه را مشخص می‌کند و سپس معیار، یعنی ویژگیِ مبنای تقسیم‌بندی، را انتخاب می‌کند. برای بررسی کشاورزی می‌تواند بارش و خاک را در نظر بگیرد؛ اما برای مطالعۀ نواحی زبانی، زبان مردم معیار مناسب‌تری است.

معیارها دو دستۀ کلی دارند:

• طبیعی: مانند ناهمواری، آب‌وهوا، پوشش گیاهی و خاک.
• انسانی: مانند جمعیت، زبان و فعالیت اقتصادی.

پس یک سرزمین می‌تواند با هدف‌های متفاوت، ناحیه‌بندی‌های متفاوتی داشته باشد. جغرافی‌دان با توجه به یک یا چند معیارِ متناسب با هدف، حدود نواحی را روی نقشه مشخص می‌کند.

خواندن نواحی بارشی ایران

فرض کن برای سفر، فقط مجموع بارش سالانۀ مقصد را بدانی؛ آیا می‌توانی بفهمی تابستان هم به چتر نیاز داری؟ مقدار بارش، زمان بارش و شدت بارش یک چیز نیستند.

در نقشۀ کتاب، ایران به شش ناحیۀ بارشی تقسیم شده است. برای مقایسۀ آن‌ها، جدول را از سه زاویه بخوان:

• میانگین سالانه: نشان می‌دهد معمولاً در یک سال چقدر باران و برف می‌بارد. برای نمونه، این مقدار در خزر غربی $1261\,\mathrm{mm}$ و در ناحیۀ داخلی $154\,\mathrm{mm}$ است.
• توزیع فصلی: نشان می‌دهد چه سهمی از بارش سالانه در هر فصل رخ می‌دهد. در خزر غربی، پاییز بیشترین سهم را دارد؛ اما در ناحیۀ داخلی، زمستان پربارش‌ترین فصل است.
• بالاترین بارش روزانه: به مقدار بارش در یک روز مربوط است، نه مجموع سال؛ این مقدار در خزر غربی $93\,\mathrm{mm}$ و در ناحیۀ داخلی $28\,\mathrm{mm}$ است.

پس برابری میانگین سالانه، به‌تنهایی برای یکسان دانستن دو ناحیۀ بارشی کافی نیست؛ زمان و مقدار بارش روزانه را هم باید بررسی کنیم.

خاک و زیست‌بوم؛ معیارهای طبیعی

اگر بخواهیم نواحی طبیعی را بشناسیم، آیا فقط باید به بارش نگاه کنیم؟ نه؛ نوع خاک هم می‌تواند معیار ناحیه‌بندی باشد. در نقشۀ خاک‌های کانادا، بخش‌های مختلف براساس تفاوت خاکشان از هم جدا شده‌اند. مثلاً خاک یخ‌بستۀ نواحی توندرا با خاک حاصلخیز و غنی از مواد آلیِ علفزارها تفاوت دارد. نوع خاک بر پوشش گیاهی و امکان کشت هم اثر می‌گذارد؛ همان‌طور که برای کاشت گیاه در باغچه، جنس خاک اهمیت دارد.

زیست‌بوم نیز نمونه‌ای از ناحیۀ طبیعی است که با پوشش گیاهی و زندگی جانوری‌اش شناخته می‌شود. جنگل‌های بارانی استوایی و جنگل‌های تایگا، دو نمونۀ متفاوت‌اند؛ درختان پهن‌برگِ جنگل‌های بارانی با درختان عمدتاً سوزنی‌برگِ تایگا یکسان نیستند.

پس برای تشخیص نواحی طبیعی، علاوه بر بارش می‌توانیم به خاک، گیاهان و جانوران هم توجه کنیم.

ناحیه‌بندی با ویژگی‌های انسانی

برای تشخیص ناحیه‌ها، همیشه به بارش و خاک نگاه نمی‌کنیم؛ گاهی ویژگی‌های مردم و فعالیت‌های آن‌ها معیار ماست. مثلاً در شهر خودت، بخشی با کارگاه‌ها و کارخانه‌های فراوان را از بخش کشاورزی اطراف شهر جدا می‌کنی. اینجا نوع فعالیت اقتصادی به شناخت ناحیه کمک می‌کند.

در نمونه‌های کتاب، هر نقشه به ویژگی انسانی متفاوتی توجه دارد:

• افغانستان: پراکندگی قومیت‌ها، مانند پشتون، تاجیک، هزاره و ازبک.
• سوئیس: پراکندگی زبان‌های آلمانی، فرانسه، ایتالیایی و رُمانش.
• هند: پراکندگی پیروان ادیان مختلف.
• اروپا: محل تمرکز فعالیت‌های صنعتی، مانند ناحیۀ رور آلمان.

پس یک سرزمین را می‌توان با معیارهای انسانی متفاوتی ناحیه‌بندی کرد؛ انتخاب معیار به هدف مطالعه بستگی دارد. همچنین، ناحیۀ زبانی یا دینی به این معنا نیست که همۀ ساکنان آن حتماً یک زبان یا دین دارند؛ همگونی ناحیه نسبی است.

انسان‌ها ناحیه می‌سازند

تصور کن در کنار یک جاده، چند کارگاه ساخته شود و کم‌کم کارخانه‌ها و انبارهای بیشتری کنار آن‌ها شکل بگیرند. جایی که قبلاً چنین فعالیتی نداشت، حالا با تولید کالا شناخته می‌شود: یک ناحیهٔ صنعتی پدید آمده است.

انسان‌ها فقط در محیط طبیعی زندگی نمی‌کنند؛ با کار، ابزارها و شیوه‌های بهره‌برداری خود، آن را تغییر می‌دهند. گاهی نتیجهٔ این تغییر، شکل‌گیری ناحیه‌ای با ویژگی و فعالیت مشخص است.

مثلاً در بانکوک، فروشندگان کالاهایشان را با قایق روی رودخانه عرضه می‌کنند. این شیوهٔ دادوستد، هم محل خریدوفروش ساخته و هم گردشگران را جذب کرده است؛ پس ناحیه‌ای تجاری و گردشگری شکل گرفته است. در اطراف تهران هم ساخت کارخانه‌ها در امتداد راه‌های ارتباطی، نواحی صنعتی پدید آورده است.

نکتهٔ اصلی این است: نوع فعالیت و شیوهٔ استفادهٔ انسان از محیط، می‌تواند به یک مکان ویژگی ناحیه‌ای تازه‌ای بدهد.

ناحیه هم اثر می‌گذارد

فرض کن قرار است میان دو شهر راه‌آهن بسازیم. اگر مسیر از جلگه‌ای هموار بگذرد، کار آسان‌تر است یا وقتی باید از کوه‌های بلند عبور کند؟

انسان با دانش و فناوری می‌تواند بسیاری از موانع طبیعی را پشت سر بگذارد؛ اما پیشرفت فناوری به معنی از بین رفتن تأثیر طبیعت نیست. در مسیر کوهستانی، ساخت تونل و پل امکان عبور قطار را فراهم می‌کند، ولی اجرای راه‌آهن همچنان دشوارتر و پرهزینه‌تر از مسیر هموار است.

شرایط ناحیه بر انتخاب ابزارها هم اثر دارد. مثلاً در نواحی پربرف، برای باز نگه داشتن جاده‌ها از ماشین برف‌روب استفاده می‌کنند؛ در ناحیه‌ای آفتابی، استفاده از صفحه‌های خورشیدی می‌تواند راهی برای تولید برق باشد.

پس رابطه دوطرفه است: انسان محیط را تغییر می‌دهد، اما شرایط محیط نیز بر شیوهٔ فعالیت و هزینه‌های او اثر می‌گذارد.

نواحی به هم پیوند دارند

آیا دور بودن دو ناحیه یعنی اتفاق‌های یکی بر دیگری اثر ندارد؟ نه؛ رابطه میان نواحی فقط به همسایگی وابسته نیست. خریدوفروش کالا، رفت‌وآمد مردم، مبادلات فرهنگی و روابط سیاسی، نواحی دور و نزدیک را به هم پیوند می‌دهند.

حالا به پرسش آغاز درس برگردیم: خشکسالی در استرالیا چگونه ممکن است زندگی مردم آفریقا را دشوار کند؟ این زنجیره را دنبال کن:

خشکسالی ← کاهش تولید غلّه ← کاهش عرضه در بازار جهانی و گرانی غلّه ← دشواری تأمین غذا در کشورهای واردکننده

پس یک رویداد طبیعی در ناحیه‌ای دور، از راه پیوندهای اقتصادی بر زندگی مردم ناحیه‌ای دیگر اثر می‌گذارد. این اثر حتی می‌تواند به نارضایتی و اعتراض اجتماعی بینجامد.

البته ارتباط نواحی فقط اقتصادی نیست؛ مثلاً مبادلۀ کتاب و هیئت‌های فرهنگی میان کشورها هم نمونه‌ای از پیوند فرهنگی است. برای شناخت هر ناحیه، باید ارتباط‌های آن با نواحی دیگر را هم ببینیم.

نقش تصمیم‌های حکومت‌ها

آیا سرنوشت یک ناحیه فقط به طبیعت و فعالیت روزمرۀ مردم بستگی دارد؟ تصمیم‌های حکومت‌ها هم می‌توانند مسیر آیندۀ ناحیه را عوض کنند. حکومت‌ها با برنامه‌ریزی و اجرای تصمیم‌هایشان بر نحوۀ استفاده از زمین و زندگی ساکنان اثر می‌گذارند.

مثلاً تصور کن بخشی از یک جنگل، پارک ملی اعلام شود و برای حفاظت از آن مقرراتی اجرا شود؛ این تصمیم به حفظ ناحیه کمک می‌کند. اگر دولت برای ایجاد یک ناحیۀ صنعتی برنامه‌ریزی کند، کاربری زمین و فعالیت‌های مردم تغییر می‌کند. وقوع جنگ میان حکومت‌ها نیز می‌تواند به تخریب سکونتگاه‌ها و محیط طبیعی بینجامد.

پس اثر تصمیم سیاسی همیشه یکسان نیست: برای بررسی آن باید بپرسیم «چه تصمیمی گرفته شده و چه پیامدی برای ناحیه و ساکنانش دارد؟»

تصمیم‌های سیاسی، پیامدهای جغرافیایی

تصور کن نزدیک محل زندگی‌ات جنگلی وجود دارد. اگر حکومت آن را پارک ملی اعلام کند و برای حفاظت از آن مقررات بگذارد، چه اتفاقی می‌افتد؟ این تصمیم می‌تواند به حفظ جنگل کمک کند. پس سرنوشت یک ناحیه فقط به شرایط طبیعی یا فعالیت‌های روزمرۀ مردم وابسته نیست؛ تصمیم‌های حکومت‌ها هم بر آن اثر می‌گذارند.

این اثرها می‌توانند شکل‌های متفاوتی داشته باشند:

• حفظ: ایجاد پارک ملی و محدودکردن فعالیت‌های آسیب‌زا، به نگهداری یک ناحیۀ طبیعی کمک می‌کند.
• تغییر: تصمیم به توسعۀ صنعت، با ساخت کارخانه و راه، چهره و فعالیت‌های یک ناحیه را دگرگون می‌کند.
• تخریب: جنگ می‌تواند خانه‌ها، زمین‌های کشاورزی و محیط طبیعی را ویران کند.

برای بررسی هر تصمیم، از خودت بپرس: «این تصمیم چه چیزی را در ناحیه حفظ می‌کند، چه چیزی را تغییر می‌دهد و به چه چیزی آسیب می‌زند؟» دقت کن که یک تصمیم ممکن است هم‌زمان بیش از یکی از این پیامدها را داشته باشد.

جزیره‌های تازه، آسیب‌های دریایی

اگر در جایی که قبلاً آب دریا بوده، جزیره‌ای پر از خانه، هتل و بازار ساخته شود، چه چیزی تغییر کرده است؟ در نمونۀ کتاب، دولت امارات با ساخت جزیره‌های مصنوعی در خلیج‌فارس، نواحی تازه‌ای برای سکونت، تفریح و تجارت ایجاد کرده است. اما پیامد این تصمیم فقط به ساختمان‌های روی جزیره محدود نمی‌شود.

برای ساخت این جزیره‌ها، مقدار زیادی سنگ و خاک از بستر دریا بالا کشیده می‌شود. این کار آب را در سطح وسیعی گل‌آلود می‌کند و به بوم‌سازگان، یعنی مجموعۀ جانداران و محیط زندگی آن‌ها، و آبسنگ‌های مرجانی آسیب می‌رساند.

پس برای بررسی این تصمیم باید هم ساخت ناحیه‌ای جدید و هم آسیب به محیط طبیعی را ببینیم. مثل وقتی که ساخت یک مجموعهٔ تفریحی، امکانات تازه‌ای فراهم می‌کند، اما هنگام ساخت آن به فضای طبیعی اطراف آسیب می‌رسد. پرسش جغرافیایی فقط «چه ساخته شد؟» نیست؛ باید بپرسیم «این ساخت‌وساز چه پیامدهایی داشت؟»

سیاست و سرنوشت ساکنان

یک ناحیۀ انسانی فقط از خانه‌ها و خیابان‌ها تشکیل نشده است؛ ساکنان و فعالیت‌هایشان هم بخشی از آن هستند. پس تصمیم‌های حکومت دربارۀ مردم می‌تواند سرنوشت یک ناحیه را تغییر دهد.

در نمونۀ میانمار، کتاب توضیح می‌دهد که حکومت، مسلمانان را شهروند کشور نمی‌دانست و ساخت مسجد را ممنوع کرده بود. تبعیض و خشونت علیه این مردم، همراه با به آتش کشیده شدن خانه‌هایشان، باعث شد گروهی برای یافتن امنیت به مرزهای بنگلادش مهاجرت کنند و درخواست پناهندگی بدهند.

رابطۀ علت و پیامد را دنبال کن: سیاست‌های تبعیض‌آمیز و خشونت ← ناامنی و ترک اجباری محل زندگی ← تخریب ناحیۀ انسانی.

تصور کن ساکنان محله‌ای ناچار به ترک خانه‌هایشان شوند؛ علاوه بر آسیب به ساختمان‌ها، کار و زندگی اجتماعی محله هم مختل می‌شود. بنابراین، برای فهم تخریب یک ناحیه نباید فقط به تغییر ظاهر آن نگاه کنیم؛ سرنوشت مردم نیز مهم است.

از کانون تا حاشیه

تصور کن از بخش پرکارخانۀ یک ناحیۀ صنعتی به اطراف آن می‌روی. ابتدا کارخانه‌ها نزدیک هم‌اند؛ اما هرچه جلوتر می‌روی، معمولاً تعدادشان کمتر و فاصله‌شان بیشتر می‌شود. این تغییر کمک می‌کند کانون ناحیه را بشناسی.

کانون جایی است که ویژگی‌های مشترک و مشخص‌کنندۀ یک ناحیه، بیشترین تمرکز را دارند. مثلاً در یک ناحیۀ صنعتی، تجمع کارخانه‌ها نشانۀ مهم کانون است. منظور از «همگونی» هم همین شباهت در ویژگی‌هایی است که ناحیه را با آن‌ها می‌شناسیم.

کانون را نباید حتماً وسط هندسی ناحیه بدانیم. برای پیدا کردنش باید بپرسیم: «ویژگی اصلی این ناحیه کجا پررنگ‌تر است؟» معمولاً با حرکت از کانون به سوی حاشیه، آن ویژگی به‌تدریج کم‌رنگ می‌شود؛ نه اینکه ناگهان ناپدید شود.

مرز همیشه یک خط نیست

روی نقشه می‌توان خط باریکی کشید؛ اما آیا در واقعیت هم ویژگی‌های یک ناحیه ناگهان تمام می‌شوند؟ همیشه نه! گاهی میان دو ناحیه، محدوده‌ای انتقالی وجود دارد؛ یعنی جایی که ویژگی‌های هر دو ناحیه دیده می‌شود.

مثلاً در نزدیکی مرز امریکا و مکزیک، محدوده‌ای هست که مردم در آن هم انگلیسی و هم اسپانیایی صحبت می‌کنند. بنابراین نمی‌توان به‌سادگی خطی کشید و گفت یک طرف فقط ناحیهٔ انگلیسی‌زبان و طرف دیگر فقط ناحیهٔ اسپانیایی‌زبان است. آمیختگی ویژگی‌ها تعیین مرز دقیق را دشوار می‌کند؛ این دشواری در نواحی انسانی، مانند نواحی زبانی و قومی، بیشتر از نواحی طبیعی است.

نواحی از نظر وسعت هم یکسان نیستند: یک ناحیه ممکن است فقط بخشی از یک شهر باشد، اما ناحیه‌ای دیگر چند کشور یا حتی چند قاره را دربر بگیرد. پس ناحیه را نه با اندازه‌ای ثابت و نه همیشه با مرزی کاملاً روشن می‌شناسیم.

ناحیه‌ها تغییر می‌کنند

فرض کن زمین‌هایی که قبلاً زیر کشت بوده‌اند، چند سال بعد دیگر محصولی نداشته باشند. آیا هنوز می‌توان همهٔ آن محدوده را ناحیهٔ کشاورزی دانست؟

مرز ناحیه ثابت و همیشگی نیست؛ چون ویژگی‌هایی که ناحیه را با آن‌ها می‌شناسیم، ممکن است تغییر کنند. این تغییر گاهی نتیجهٔ عوامل طبیعی است: مثلاً خشکسالی می‌تواند آبِ در دسترس کشاورزان را کم کند و باعث شود بخشی از زمین‌ها دیگر کشت نشوند. در این صورت، وسعت ناحیهٔ کشاورزی کاهش می‌یابد.

گاهی هم فعالیت‌ها و تصمیم‌های انسان اثر می‌گذارند. مثلاً اگر روستاییان مهاجرت کنند و زمین‌هایشان بدون کشت بماند، محدودهٔ کشاورزی ممکن است کوچک‌تر شود. برعکس، گسترش کشت در زمین‌های مناسب می‌تواند وسعت آن را افزایش دهد.

پس برای تشخیص تغییر مرز ناحیه، اول بپرس: ویژگی اصلی این ناحیه در کجا باقی مانده و در کجا از بین رفته است؟

یک ناحیه، چند قلمرو سیاسی

فرض کن روی نقشه از استان کرمان وارد سیستان و بلوچستان می‌شوی. آیا بیابان هم درست روی مرز استان تمام می‌شود؟ مرز اداری، لزوماً پایان یک ناحیهٔ طبیعی نیست.

مرزهای استان‌ها و کشورها بر پایهٔ تصمیم‌گیری انسان‌ها تعیین می‌شوند؛ اما گسترهٔ یک ناحیهٔ طبیعی را ویژگی‌هایی مثل آب‌وهوا مشخص می‌کند و گسترهٔ یک ناحیهٔ انسانی را ویژگی‌هایی مانند زبان یا قومیت. پس نباید انتظار داشته باشیم این مرزها حتماً بر هم منطبق باشند.

در نقشهٔ کتاب، بیابان لوت در بخش‌هایی از استان‌های کرمان، سیستان و بلوچستان و خراسان جنوبی گسترده شده است. همچنین ناحیهٔ سکونت قوم پشتون در هر دو کشور افغانستان و پاکستان دیده می‌شود.

بنابراین، برای خواندن نقشه اول بپرس: «این مرز، محدودهٔ یک استان یا کشور را نشان می‌دهد، یا گسترهٔ یک ویژگی طبیعی و انسانی را؟»

طبیعت، انسان و مدیریت

یک دشت حاصلخیز را تصور کن: خاک و آب‌وهوای آن، ویژگی‌های یک ناحیهٔ طبیعی هستند. وقتی مردم در این دشت زندگی می‌کنند و کشاورزی را گسترش می‌دهند، یک ناحیهٔ انسانی هم در بستر آن شکل می‌گیرد. پس زندگی و فعالیت‌های انسان به محیط طبیعی وابسته است.

حالا چه کسی برای استفاده از آب یا ساخت‌وساز در این دشت تصمیم می‌گیرد؟ امروزه نواحی طبیعی و انسانی زیر مدیریت نهادهای سیاسی یا اداری قرار دارند؛ مانند شوراها، شهرداری‌ها، استانداری‌ها و حکومت‌ها.

شهر، استان و کشور ناحیهٔ سیاسی‌اند، چون نهادی آن‌ها را اداره می‌کند و مرزهایشان قراردادی است. بنابراین، طبیعی، انسانی و سیاسی سه برچسب برای سه جای کاملاً جدا نیستند؛ یک محدوده می‌تواند هم ویژگی‌های طبیعی داشته باشد، هم محل فعالیت انسان باشد و هم در قلمرو مدیریت یک نهاد سیاسی قرار بگیرد.