این درسنامه را هوش مصنوعی 1xAi از روی صفحههای همان درس در کتاب درسی نوشته است (برچسب «تولید هوش مصنوعی»). کنار توضیحها شمارهٔ صفحهٔ کتاب آمده تا با کتاب مقایسه کنی، و مثال حلشدهٔ هر درس یک بار دیگر جداگانه حل و بررسی شده؛ مثالی که درست درنیامده حذف شده است.
درس ۱ · صفحهٔ ۱ تا ۳ · حدود ۱۱ دقیقه · تولید هوش مصنوعی
اهداف فصل اوّل
در این درس یاد میگیری هدفهای فصل «فرهنگ جهانی» را به هم پیوند دهی و توضیح دهی که این فصل از شناخت جهانها و نقش خودت تا بررسی فرهنگ جهانیِ مطلوب، نقد سلطه و شناخت ظرفیت جهانی اسلام چه مسیری را دنبال میکند.
پیش از شروع
اگر فرهنگی در سراسر جهان گسترش پیدا کند، آیا همین گستردگی نشان میدهد که برای همهٔ انسانها مطلوب است؟
نه؛ در اهداف این فصل، میان گسترش جهانی یک فرهنگ و مطلوببودن آن تفاوت گذاشته میشود. قرار است بررسی کنیم که فرهنگها چگونه از مرزهای خود فراتر میروند و چرا گسترش از راه سلطه را نباید با داشتن ظرفیت یک فرهنگ جهانیِ مطلوب یکی دانست.
هم نقشه، هم مسیر
هم نقشه، هم مسیر
فرض کن میخواهی به شهری ناآشنا سفر کنی. نقشه کمک میکند بدانی مقصد کجاست؛ اما برای رسیدن، باید به خیابانها و نشانههای مسیر هم توجه کنی. فقط دیدن نقشه یا فقط خیرهشدن به کوچهها کافی نیست!
در یادگیری هم همینطور است: تصویر کلی نشان میدهد موضوع اصلی چیست و جزئیات کمک میکنند آن را دقیقتر بفهمیم. اگر فقط کلیات را بدانیم، شناخت ما مبهم میماند؛ اگر در جزئیات غرق شویم، ممکن است ارتباط آنها با موضوع اصلی را گم کنیم.
موضوع این کتاب، نظام جهانی، یعنی زندگی اجتماعی در سطح جهان است. فصل اوّل نقشهای کلی از این موضوع میدهد و فصلهای بعد، جزئیاتش را روشنتر میکنند. پس هنگام مطالعه از خودت بپرس: «این مطلب چه ارتباطی با تصویر کلی زندگی اجتماعی در جهان دارد؟»
کتاب درسی، صفحهٔ ۱
شناخت جهانها و نقش خود
شناخت جهانها و نقش خود
آیا ما فقط از دنیای اطراف اثر میپذیریم یا میتوانیم بر آن هم اثر بگذاریم؟ یکی از هدفهای این فصل این است که خودت را فقط تماشاگر ندانی؛ تو هم از محیط زندگیات تأثیر میگیری و هم در تغییر آن نقش داری.
برای رسیدن به این هدف، قرار است تفاوت و ارتباط جهانهای تکوینی، ذهنی و فرهنگی را بشناسی. فعلاً لازم نیست تعریف دقیق آنها را بدانی؛ اینجا داریم نقشهٔ یادگیری فصل را مرور میکنیم. نکته این است که هم تفاوت جهانها مهم است و هم ارتباطشان؛ متفاوتبودن، لزوماً به معنای بیارتباطبودن نیست.
مثلاً عادت خانواده به صرفهجویی در مصرف آب میتواند بر رفتار تو اثر بگذارد. تو هم با تغییر عادتهایت و پیشنهاد یک روش بهتر، میتوانی بر رفتار خانواده و وضعیت طبیعت اثر بگذاری.
پس هدف، فقط شناخت نیست: باید رابطهٔ خود با جامعه، فرهنگ، طبیعت و ماوراءطبیعت را بررسی کنی و برای بهترشدن این روابط بکوشی.
کتاب درسی، صفحهٔ ۲
گسترش جهانی یا سلطه؟
گسترش جهانی یا سلطه؟
اگر یک فرهنگ از مرزهای سرزمین خود فراتر برود، آیا همین کافی است تا بگوییم ظرفیت جهانیشدن دارد؟ گستردگی یک فرهنگ و ظرفیت جهانیشدن آن، یکی نیستند. یکی از هدفهای این فصل، یادگرفتن همین تفاوت است.
همهٔ فرهنگها نه ادعای جهانیشدن دارند و نه ظرفیت آن را. بااینحال، ممکن است فرهنگی بدون برخورداری از ظرفیت لازم، با اعمال سلطه از مرزهای قومی و گروهی خود عبور کند؛ پس حضور آن در کشورهای مختلف، بهتنهایی نشانهٔ ظرفیت جهانیاش نیست.
برای نزدیکشدن به موضوع، مدرسهای را تصور کن که یک گروه میخواهد سلیقهٔ خودش را با زور به همهٔ دانشآموزان تحمیل کند. رواج آن سلیقه ثابت نمیکند که برای همه مناسب است؛ باید دید چگونه رواج یافته است. دربارهٔ فرهنگها هم باید بپرسیم: این گسترش چگونه رخ داده است؟ در این فصل قرار است نمونههایی را بشناسی که گسترش از راه سلطه، به برخوردها و تقابلهای ویرانگر انجامیده است.
کتاب درسی، صفحهٔ ۲
از شناخت تا نقد
از شناخت تا نقد
شناخت فرهنگ جهانیِ مطلوب فقط برای دانستن چند تعریف نیست؛ قرار است معیاری برای ارزیابی به ما بدهد. وقتی عقاید و ارزشهای جهانشمول را بشناسیم، میتوانیم بپرسیم: آیا یک فرهنگ در گسترش خود به این ارزشها پایبند است یا روابط سلطه را تقویت میکند؟ پس نقد، صرفاً اعلام مخالفت نیست؛ باید روشن کنیم چه چیزی را با چه معیاری ارزیابی میکنیم.
مثلاً فرض کن پیامی رسانهای، مردم یک جامعه را برتر از دیگران معرفی کند. بهجای پذیرفتن یا رد کردن شتابزدهٔ آن، میتوانیم بررسی کنیم که این پیام با ارزشِ احترام به همهٔ انسانها چه نسبتی دارد و چه رابطهای میان مردم ایجاد میکند.
هدف این فصل آن است که از شناخت به مسئولیتپذیری برسیم: نشانههای گسترش فرهنگ سلطه را جدی بگیریم، در برابر شکلهای گوناگون آن مقاومت کنیم و دربارهٔ راههای مقابله با آن تحقیق کنیم. بنابراین، حساس بودن آغاز راه است؛ بررسی آگاهانه و یافتن راه مناسب نیز اهمیت دارد.
کتاب درسی، صفحهٔ ۲
ظرفیت جهانی فرهنگ اسلامی
ظرفیت جهانی فرهنگ اسلامی
هدف پایانی فصل این است که ظرفیت دین اسلام برای ساختن یک فرهنگ جهانیِ مطلوب را بشناسی. ظرفیت یعنی توان و امکانی که میتواند شکوفا شود؛ پس شناخت این ظرفیت، با این ادعا که همهٔ آن در تاریخ تحقق یافته است، تفاوت دارد.
برای رسیدن به این هدف، فقط دانستن اینکه عقاید و ارزشهای اسلامی کجا گسترش یافتهاند کافی نیست. باید مراحل تاریخی این گسترش را بشناسی و بپرسی: در هر مرحله چه فرصتهایی وجود داشته و چه محدودیتهایی در کار بوده است؟ سپس میتوانی دربارهٔ راههای رفع موانع، در حد توان خودت، فکر کنی.
مثلاً اگر بخواهی ارزشی مانند عدالت را به دیگران معرفی کنی، صرفِ تکرار نام آن کافی نیست؛ باید ببینی مخاطب چه پرسشی دارد، چه امکانی برای گفتوگو فراهم است و چه مانعی فهم متقابل را دشوار میکند. مسیر این هدف نیز چنین است: شناخت ظرفیت، بررسی تجربهٔ تاریخی و پیشنهاد راهکار.
کتاب درسی، صفحهٔ ۲
مثال حلشده
فرض کن گزارشی با عنوان «فرهنگ جهانی» فقط فهرستی از فرهنگهای گسترشیافته در جهان و چند رویداد تاریخی گسترش اسلام ارائه میکند. آیا این گزارش هدفهای فصل را کامل پوشش میدهد؟ چگونه میتوان آن را بهتر کرد؟
ابتدا میان ارائهٔ اطلاعات و رسیدن به هدفهای فصل فرق میگذاریم؛ فهرستها و رویدادها اطلاعات میدهند، اما بهتنهایی تحلیل و ارزیابی نیستند.
برای بررسی فرهنگهای گسترشیافته، میپرسیم این گسترش بر چه ظرفیتی تکیه دارد و آیا سلطه در آن نقش داشته است.
برای داوری دربارهٔ مطلوببودن فرهنگها، عقاید و ارزشهای آنها را با معیارهای جهانشمول بررسی میکنیم، نه صرفاً با میزان رواجشان.
در بخش فرهنگ اسلامی، علاوه بر رویدادها، فرصتها و محدودیتهای مراحل گسترش را تحلیل میکنیم و در حد توان برای رفع موانع راهکار پیشنهاد میدهیم.
جواب: این گزارش بخشی از موضوع فصل را پوشش میدهد، اما کامل نیست؛ باید میان گسترش و مطلوببودن فرق بگذارد، نقش سلطه را بررسی کند و در بخش فرهنگ اسلامی، فرصتها، محدودیتها و راهکارها را نیز بسنجد.
نکات مهم
برای شناخت زندگی اجتماعی در سطح جهان، باید تصویر کلی و جزئیات را به هم پیوند دهیم و تفاوت و ارتباط جهانها و نقش خودمان را بشناسیم.
گسترش یک فرهنگ بهتنهایی نشانهٔ مطلوببودن آن نیست و شناخت ارزشهای جهانشمول، مبنایی برای نقد سلطه و بررسی راههای مقابله با آن فراهم میکند.
بررسی ظرفیت جهانی اسلام با شناخت مراحل تاریخی گسترش آن، تحلیل فرصتها و محدودیتها و پیشنهاد راهکار برای رفع موانع همراه است.
درس ۲ · صفحهٔ ۳ تا ۷ · حدود ۱۵ دقیقه · تولید هوش مصنوعی
درس اوّل: جهان فرهنگی
در این درس یاد میگیری جهان تکوینی را از جهان انسانی تشخیص بدهی و تفاوت دو دیدگاه دربارهٔ محدود بودن یا نبودن آن به طبیعت را توضیح بدهی.
پیش از شروع
اگر هیچ انسانی روی زمین زندگی نمیکرد، آیا باز هم کوهها و ستارهها وجود داشتند؟ این پرسش چه کمکی به شناخت جهان تکوینی میکند؟
کوهها و ستارهها برای وجود داشتن به انسان وابسته نیستند؛ پیش از پیدایش انسان هم وجود داشتهاند. اینها نمونههایی از جهان تکوینیاند؛ اما اینکه جهان تکوینی فقط شامل طبیعت است یا فراتر از آن را هم دربرمیگیرد، پرسشی است که پاسخهای متفاوتی دارد.
جهانی مستقل از خواست ما
جهانی مستقل از خواست ما
اگر هیچ انسانی روی زمین نبود، باز هم کوهها و ستارهها وجود داشتند. برای پدید آمدن آنها لازم نبود انسانی فکر کند، تصمیم بگیرد یا کاری انجام دهد. این مثال ما را به مفهوم جهان تکوینی میرساند: جهانی که محصول زندگی انسان نیست و وجودش به خواست و ارادهٔ ما وابسته نیست.
در مقابل، جهان انسانی از اندیشه و عمل انسان پدید میآید؛ مثلاً مقررات مدرسه بدون زندگی انسانها شکل نمیگرفت، اما کوهی که کنار شهر است، برای وجود داشتن به تصمیم مردم نیاز ندارد.
یک نکتهٔ مهم: مستقل بودن از خواست انسان به این معنا نیست که انسان نمیتواند در طبیعت تغییری ایجاد کند. مثلاً انسان میتواند مسیر آب را تغییر دهد؛ اما خودِ وجود آب، محصول خواست و ارادهٔ او نیست. پس برای تشخیص این دو جهان، بپرس: «آیا این پدیده محصول زندگی و اندیشه و عمل انسان است؟»
کتاب درسی، صفحهٔ ۶
دیدگاه محدود به طبیعت
دیدگاه محدود به طبیعت
آیا همه دربارهٔ گسترهٔ جهان تکوینی یک نظر دارند؟ نه؛ برخی جهان تکوینی را فقط شامل طبیعت میدانند. در این دیدگاه، جهان طبیعت در برابر جهان انسانی قرار میگیرد. سپس جهان انسانی را به دو بخش ذهنی و فرهنگی تقسیم میکنند؛ پس از سه جهان سخن میگویند: طبیعت، ذهن و فرهنگ.
برای روشن شدن این دستهبندی، باران، فکر شخصی تو دربارهٔ باران و رسم مشترک مردم برای استقبال از باران را در نظر بگیر. خود باران به جهان طبیعت تعلق دارد؛ فکر شخصی تو در جهان ذهنی است؛ و آن رسم مشترک به جهان فرهنگی مربوط میشود.
نکته این است که در این تقسیمبندی، ذهن و فرهنگ همچنان دو بخش جهان انسانیاند؛ اما جهان تکوینی را به همان طبیعت محدود کردهاند. فعلاً داریم یک دیدگاه را میشناسیم، نه اینکه آن را نظر همه بدانیم.
کتاب درسی، صفحهٔ ۶
طبیعت، بخشی از جهان تکوینی
طبیعت، بخشی از جهان تکوینی
آیا «جهان تکوینی» و «جهان طبیعت» همیشه به یک معنا هستند؟ از دیدگاه متفکران مسلمان، نه. آنان جهان تکوینی را گستردهتر از طبیعت میدانند و آن را به دو بخش طبیعت و فوق طبیعت تقسیم میکنند. پس طبیعت، تمام جهان تکوینی نیست؛ فقط بخشی از آن است.
برای روشن شدن رابطۀ «بخش» و «کل»، به یک خانه فکر کن: آشپزخانه بخشی از خانه است، اما تمام خانه نیست. به همین ترتیب، در این دیدگاه نمیتوان جهان تکوینی را فقط به طبیعت محدود کرد. این مثال فقط برای فهم رابطۀ بخش و کل است.
تفاوت دو دیدگاه را اینطور به خاطر بسپار: برخی، جهان تکوینی را فقط طبیعت میدانند؛ اما متفکران مسلمان، آن را شامل طبیعت و فوق طبیعت میدانند.
کتاب درسی، صفحهٔ ۶
مثال حلشده
دانشآموزی میگوید: «هر پدیدهای که وجودش به خواست انسان وابسته نباشد، حتماً به جهان طبیعت تعلق دارد.» آیا با توجه به هر دو دیدگاه درس، میتوان این نتیجه را پذیرفت؟
ابتدا معیار جهان تکوینی را به یاد میآوریم: وجود آن مستقل از خواست و ارادهٔ انسان است.
در دیدگاهی که جهان تکوینی را به طبیعت محدود میکند، پدیدههای تکوینی همان پدیدههای طبیعیاند.
اما در دیدگاه متفکران مسلمان، جهان تکوینی علاوه بر طبیعت، فوق طبیعت را هم دربر میگیرد.
پس این نتیجه در هر دو دیدگاه پذیرفته نیست؛ باید مشخص کنیم دربارهٔ کدام دیدگاه صحبت میکنیم.
جواب: نه؛ از «وابسته نبودن به خواست انسان» نمیتوان نتیجه گرفت که هر پدیدهٔ تکوینی حتماً طبیعی است؛ چنین نتیجهای به دیدگاه فرد دربارهٔ گسترهٔ جهان تکوینی بستگی دارد.
نکات مهم
جهان تکوینی محصول زندگی انسان نیست و وجودش به خواست و ارادهٔ انسان وابسته نیست.
برخی جهان تکوینی را به طبیعت محدود میکنند و در کنار آن از دو جهان ذهنی و فرهنگی سخن میگویند.
متفکران مسلمان، جهان تکوینی را شامل طبیعت و فوق طبیعت میدانند.
درس ۳ · صفحهٔ ۷ تا ۱۱ · حدود ۱۵ دقیقه · تولید هوش مصنوعی
تعامل جهانهای ذهنی، فرهنگی و تکوینی
در این درس یاد میگیری دیدگاههای مختلف دربارهٔ رابطۀ جهانهای ذهنی، فرهنگی و تکوینی را مقایسه کنی و با شناخت نگاه قرآن، اثر این دیدگاهها را بر تعامل انسان با خودش، جامعه و جهان هستی توضیح بدهی.
پیش از شروع
آیا آلودگی یک رودخانه فقط مسئلهای طبیعی است، یا میتواند با باورهای مردم و تصمیمهای فردی آنها هم ارتباط داشته باشد؟
وقتی مردم طبیعت را چیزی بدانند که میتوان بیحد از آن استفاده کرد، این باور میتواند بر تصمیمهایشان و سرانجام بر رودخانه اثر بگذارد. این نمونه کمک میکند ببینیم ذهن افراد، فرهنگ جامعه و جهان بیرون از انسان چگونه با هم ارتباط پیدا میکنند.
وقتی همهچیز طبیعی دانسته میشود
وقتی همهچیز طبیعی دانسته میشود
اگر بخواهیم رفتار انسان را درست مثل حرکت یک جسم یا رشد یک گیاه توضیح بدهیم، چه تصویری از ذهن و فرهنگ داریم؟
یکی از دیدگاههای این درس، جهان تکوینی را فقط جهان طبیعت میداند. در این نگاه، طبیعت جایگاه اصلی را دارد و ذهن انسان و فرهنگ جامعه هم پدیدههایی طبیعی و مادی به شمار میآیند؛ نه جهانهایی با ویژگیهای متفاوت.
برای مثال، فکر کن میخواهیم رسم مهماننوازی را بررسی کنیم. طرفداران این دیدگاه، آن را هم پدیدهای طبیعی و مادی میدانند؛ بنابراین میان علمی که فرهنگ را مطالعه میکند و علمی که طبیعت را بررسی میکند، تفاوتی قائل نیستند.
پیامد مهم این نگاه همین یکسان دانستن علوم انسانی و علوم طبیعی است. کتاب به این دیدگاه نقد دارد: نادیده گرفتن تفاوت این علوم، بخشی از توانایی علوم انسانی و اجتماعی برای شناخت انسان و جامعه را محدود میکند.
کتاب درسی، صفحهٔ ۷
وقتی فرهنگ همهکاره میشود
وقتی فرهنگ همهکاره میشود
آیا فرهنگ فقط بر فکر و رفتار ما اثر میگذارد، یا همهچیز را تعیین میکند؟ دیدگاه دوم، نقش فرهنگ را چنان پررنگ میبیند که ذهن فرد و جهان تکوینی در برابر آن استقلالی ندارند.
در این نگاه، فکر و خواستۀ افراد تابع فرهنگ جامعه است. جهان تکوینی هم مانند مادۀ خامی در نظر گرفته میشود که هر جامعه، مطابق فرهنگ خود، در آن دست میبرد و به آن شکل میدهد.
مثلاً به ساختن یک باغ فکر کن. طبق این دیدگاه، فرهنگ تعیین میکند سازنده چه تصوری از باغ زیبا داشته باشد و چگونه زمین، آب و گیاهان را سامان دهد؛ ذهن سازنده تابع فرهنگ است و طبیعت، مادۀ خامِ کار اوست.
نکتۀ مهم این است: اثر داشتن فرهنگ با مستقل نبودنِ ذهن و جهان تکوینی فرق دارد. این دیدگاه فقط از تأثیر فرهنگ سخن نمیگوید؛ بلکه برای دو جهان دیگر در برابر فرهنگ استقلالی قائل نیست.
کتاب درسی، صفحهٔ ۸
سه جهان در ارتباط با هم
سه جهان در ارتباط با هم
آیا برای توضیح زندگی انسان باید فقط یکی از جهانها را مهم بدانیم؟ دیدگاه تعاملی راه دیگری پیشنهاد میکند: جهان ذهنی، جهان فرهنگی و جهان تکوینی هر سه اهمیت دارند و بر یکدیگر اثر میگذارند؛ هیچکدام صرفاً دنبالۀ دیگری نیست.
برای نمونه، رابطۀ مردم یک محله با رودخانه را در نظر بگیر. باور مشترک مردم به ارزش پاکیزگی، بخشی از جهان فرهنگی است و میتواند بر تصمیم ذهنی هر فرد برای نریختن زباله اثر بگذارد. از طرف دیگر، فرد هم میتواند پیشنهاد پاکسازی رودخانه را مطرح کند و بر فرهنگ محله اثر بگذارد. آلودگی رودخانه نیز یک وضعیت واقعی در طبیعت است که میتواند مردم را به فکر و تغییر رفتار وادارد.
پس در این نگاه، پیکانها دوطرفهاند: برای فهم یک اتفاق، هم به فکر افراد توجه میکنیم، هم به فرهنگ جامعه و هم به جهان تکوینی؛ نه اینکه همهچیز را فقط با یکی توضیح دهیم.
کتاب درسی، صفحهٔ ۸
تعامل حکیمانه در نگاه قرآن
تعامل حکیمانه در نگاه قرآن
در نگاه قرآن، جهان تکوینی فقط طبیعتِ مادی نیست و آگاهی هم تنها به انسان اختصاص ندارد. بنابراین، رابطۀ جهان تکوینی با انسان و جامعه، برخورد با چیزی کاملاً بیخبر و بیتفاوت نیست؛ این رابطه بر پایۀ حکمت و خواست خداوند شکل میگیرد.
کتاب در توضیح این نگاه میگوید برخورداری افراد از اخلاق الهی و برخورداری جامعه از فرهنگ توحیدی، زمینۀ گشودهشدن برکات جهان تکوینی را فراهم میکند. پس رفتار و فرهنگ انسانها در این رابطه بیاثر نیست.
در این نگاه، هم جامعه مهم است و هم فرد مسئول است. قرآن از زندگی و مرگ امتها سخن میگوید، اما فرد را در فرهنگ جامعه حل نمیکند. مثلاً اگر در جمعی تمسخر دیگران عادی شده باشد، هر عضو همچنان مسئول رفتار خودش است؛ نمیتواند بگوید «چون جمع اینطور رفتار میکند، من مسئولیتی ندارم». اهمیت فرهنگ، مسئولیت فرد را از بین نمیبرد.
کتاب درسی، صفحهٔ ۸
باورهای ما، شیوۀ تعامل ما
باورهای ما، شیوۀ تعامل ما
تصور کن دو نفر کنار یک رودخانهاند. یکی طبیعت را فقط منبعی برای مصرف انسان میبیند؛ دیگری معتقد است انسان در برابر طبیعت مسئول است. این تفاوتِ باور میتواند در تصمیم آنها برای ریختن زباله یا مراقبت از رودخانه اثر بگذارد. پس برای فهم رفتار با محیطزیست، باید باورهای پشت آن را هم بررسی کنیم، نه فقط خودِ رفتار را.
شناخت ما از خودمان و جهان، راهنمای تعامل ماست. اگر تواناییها و مسئولیتهای خود یا ویژگیهای جهان را درست نشناسیم، ممکن است انتخابهایی کنیم که هم به محیط آسیب بزنند و هم فرصت پرورش استعدادهایمان را از ما بگیرند.
قرآن باورها و کارهایی را که مانع درک حقیقت انسان و هستی میشوند، «اغلال و سلاسل» مینامد؛ یعنی زنجیرها. این تعبیر یادآوری میکند که گاهی مانع رشد، فقط چیزی بیرون از ما نیست؛ باور و رفتار خودمان هم میتواند دستوپایمان را ببندد.
کتاب درسی، صفحهٔ ۸
مثال حلشده
کسی میگوید: «فکر هر فرد کاملاً تابع فرهنگ جامعه است و جهان تکوینی فقط مادهٔ خامی است که فرهنگ در آن تصرف میکند.» این ادعا به کدام دیدگاه درس نزدیک است و چرا با دیدگاه تعاملی تفاوت دارد؟
ابتدا جایگاه ذهن فرد را بررسی میکنیم: در این ادعا، ذهن کاملاً تابع فرهنگ معرفی شده و در برابر آن استقلالی ندارد.
سپس جایگاه جهان تکوینی را بررسی میکنیم: این جهان فقط مادهٔ خامِ تصرف فرهنگ دانسته شده است.
از این دو نشانه نتیجه میگیریم که ادعا به دیدگاهی نزدیک است که فرهنگ را مهمتر از دو جهان دیگر میداند.
آن را با دیدگاه تعاملی مقایسه میکنیم: در دیدگاه تعاملی، هر سه جهان اهمیت دارند و رابطهٔ آنها به اثرگذاری یکطرفهٔ فرهنگ محدود نمیشود.
جواب: این ادعا با دیدگاه برتری مطلق فرهنگ سازگار است، نه دیدگاه تعاملی؛ زیرا هم استقلال ذهن فرد و هم اهمیت مستقل جهان تکوینی را نادیده میگیرد.
نکات مهم
یک دیدگاه ذهن و فرهنگ را طبیعی و مادی میداند و دیدگاهی دیگر، استقلال ذهن و جهان تکوینی را در برابر فرهنگ نادیده میگیرد.
در دیدگاه تعاملی، جهانهای ذهنی، فرهنگی و تکوینی همگی مهماند و بر یکدیگر اثر میگذارند.
در نگاه قرآن، جهان تکوینی فراتر از طبیعت است و تعاملی حکیمانه با انسان و جامعه دارد؛ شناخت درست این رابطه به تعامل صحیح و شکوفایی استعدادها کمک میکند.
درس ۴ · صفحهٔ ۱۱ تا ۱۴ · حدود ۱۴ دقیقه · تولید هوش مصنوعی
درس دوم: فرهنگ جهانی
در این درس یاد میگیری فرهنگ جهانی را بشناسی، ماندگاری را از گسترش جغرافیایی جدا کنی و تفاوت گسترش سلطهجویانه با جهانیشدن بر پایۀ ارزشهای مشترک انسانی را توضیح بدهی.
پیش از شروع
اگر فرهنگی از مرزهای سرزمین خودش عبور کند و در جهان گسترش یابد، آیا حتماً به سود همۀ انسانهاست؟
نه؛ گسترش یک فرهنگ بهتنهایی نشان نمیدهد که به سود همۀ انسانهاست. در این درس میبینی که برخی فرهنگها با نگاه سلطهجویانه گسترش مییابند، اما برخی دیگر ارزشهایی دارند که سعادت همۀ انسانها را دنبال میکند.
ماندگاری با گستردگی فرق دارد
ماندگاری با گستردگی فرق دارد
فرض کن یک رسم، نسلبهنسل در یک شهر حفظ شده باشد. آیا قدیمیبودنش نشان میدهد که مردم سرزمینهای دیگر هم آن را دارند؟ نه؛ ماندن در زمان با گسترش در مکان فرق دارد.
برای شناخت یک فرهنگ، دو پرسش جدا میپرسیم:
تداوم تاریخی: این فرهنگ چه مدت دوام آورده است؟
گسترۀ جغرافیایی: این فرهنگ در چه سرزمینهایی رواج دارد؟
در جدول کتاب، فرهنگ ژاپن نمونهای با تداوم تاریخی بالا، اما بدون گسترۀ جغرافیایی وسیع است؛ درحالیکه اسلام و مسیحیت هر دو ویژگی را دارند. پس ماندگاری زیاد، بهتنهایی نشانۀ گسترش وسیع نیست.
این تفاوت دربارۀ اجزای فرهنگ، مثل رسمها و واژهها، هم وجود دارد. هنگام بررسی هرکدام، «چقدر قدیمی است؟» را از «کجاها رواج دارد؟» جدا کن.
کتاب درسی، صفحهٔ ۱۱
عبور از مرزها
عبور از مرزها
آیا هر فرهنگی که قدیمی باشد، جهانی هم هست؟ نه؛ برای شناخت فرهنگ جهانی باید به گسترش آن نگاه کنیم، نه فقط به عمرش. فرهنگ جهانی از مرزهای جغرافیایی و قومی عبور میکند و در جهان گسترش مییابد؛ یعنی به سرزمین آغازین یا اعضای یک قوم محدود نمیماند.
حالا فرهنگی را تصور کن که ارزشهایش فقط برای اعضای یک قوم جایگاه و اهمیت قائل است. چنین فرهنگی چه پیامی برای انسانهای بیرون از آن قوم دارد؟ طبق توضیح کتاب، فرهنگهایی که عقاید و ارزشهایشان به قوم یا منطقهای خاص محدود است، بدون نگاه سلطهجویانه جهانی نمیشوند.
برای تشخیص، دو سؤال جدا بپرس: «این فرهنگ تا کجا گسترش یافته؟» و «ارزشهایش چه کسانی را در بر میگیرد؟» همچنین، دیدن یک غذا یا لباس خارجی در شهرمان، بهتنهایی نشان نمیدهد که تمام فرهنگِ خاستگاه آن جهانی شده است؛ گسترش یک عنصر فرهنگی با گسترش کل فرهنگ یکسان نیست.
کتاب درسی، صفحهٔ ۱۲
گسترش با سلطه
گسترش با سلطه
آیا گستردهشدن یک فرهنگ یعنی همه از آن سود میبرند؟ گسترش جغرافیایی بهتنهایی نشانۀ سودرسانی به همگان نیست. در فرهنگ سلطه، یک قوم، جامعه یا گروه خاص بر دیگران مسلط میشود و آنها را در خدمت خود میگیرد؛ در نتیجه، دیگران به ضعف و ناتوانی کشیده میشوند.
کتاب این رابطه را با دو مفهوم مرکز و پیرامون توضیح میدهد: مرکز، کانون قدرت است و پیرامون را برای منافع خود به کار میگیرد. پس منظور از مرکز، لزوماً وسطِ نقشۀ جهان نیست؛ مهم، جایگاه مسلط آن است.
برای نزدیکشدن به موضوع، گروهی را تصور کن که اعضایش کار میکنند، اما یک نفر همۀ تصمیمها را میگیرد و حاصل کار را فقط برای خودش میخواهد. این مثال فقط کمک میکند رابطۀ نابرابر را ببینی؛ در مقیاس فرهنگها نیز معیار اصلی، تسلط گروهی خاص و ضعیفکردن دیگران است، نه صرفاً عبور از مرزها.
کتاب درسی، صفحهٔ ۱۳
ارزشهایی برای همۀ انسانها
ارزشهایی برای همۀ انسانها
فرض کن گروهی از دانشآموزان برای کمک به آسیبدیدگان زلزله جمع شدهاند. آیا کمک را فقط به همزبانان خود میرسانند یا هر آسیبدیدهای را شایستۀ کمک میدانند؟ این تفاوت نشان میدهد دایرۀ یک ارزش تا کجا میرسد.
گونۀ دیگری از فرهنگِ دارای قابلیت جهانیشدن، سعادت همۀ انسانها را هدف میگیرد، نه فقط سود و برتری یک قوم یا گروه را. چنین فرهنگی بر ارزشهایی تکیه میکند که مخاطبشان همۀ انسانها هستند؛ مانند عدالت و احترام به جان انسان. به این ارزشها، عام و جهانشمول میگوییم.
پس برای تشخیص این گونه، بپرس: «این فرهنگ خیر و خوشبختی را برای چه کسانی میخواهد؟» اگر تعلق قومی و منطقهای، دیگران را از دایرۀ آن بیرون نگذارد، با ارزشهایی جهانشمول روبهرو هستیم. البته داشتن این ارزشها به معنای آن نیست که فرهنگ، همین حالا در سراسر جهان گسترش یافته است؛ اینجا از قابلیت جهانیشدن سخن میگوییم.
کتاب درسی، صفحهٔ ۱۳
از ارزش تا رفتار
از ارزش تا رفتار
آیا میشود گروهی از عدالت حرف بزند، اما در عمل تبعیض قائل شود؟ گفتنِ یک ارزش با عملکردن به آن یکی نیست. برای شناخت فرهنگ حق، باید هم باورها و ارزشها را بررسی کنیم و هم قواعد زندگی و رفتارهای واقعی را؛ همۀ اینها باید با نیازهای فطری انسان سازگار باشند.
مثلاً گروهی از دانشآموزان را تصور کن که انصاف را ارزش میدانند، اما قاعدۀ تقسیم کارشان این است که اعضای تازهوارد همۀ کارهای سخت را انجام دهند. اینجا ارزشِ اعلامشده با قاعده و رفتار گروه هماهنگ نیست.
فارابی جامعهای را که عقاید و ارزشهایش حق است، اما هنجارها و رفتارهایش با حق همراه نیست، «مدینۀ فاسقه» مینامد. پس برای داوری، فقط نپرس «چه چیزی را خوب میدانند؟»؛ بپرس «چه قواعدی دارند و چگونه رفتار میکنند؟»
کتاب درسی، صفحهٔ ۱۳
مثال حلشده
دو فرهنگ را مقایسه کن: فرهنگ نخست از مرزهای خود عبور میکند، اما امکانات سرزمینهای دیگر را برای قدرتگرفتن گروه خود به کار میگیرد. فرهنگ دوم، آموزش را حق همۀ انسانها میداند، نه امتیاز یک قوم. هرکدام به کدام الگوی جهانیشدن نزدیکاند و برای داوری کامل دربارۀ فرهنگ دوم چه چیزی را باید بررسی کنیم؟
ابتدا معیار را مشخص میکنیم: آیا منافع یک گروه خاص دنبال میشود یا سعادت همۀ انسانها؟
فرهنگ نخست دیگران را در خدمت قدرت گروه خود میگیرد؛ پس به الگوی سلطهجویانه نزدیک است.
فرهنگ دوم در ارزش اعلامشده، آموزش را به قوم خاصی محدود نمیکند؛ پس این ارزش، عام و جهانشمول است.
برای داوری کامل دربارۀ فرهنگ دوم، بررسی میکنیم که آیا قواعد و رفتارهای واقعی آن نیز فرصت آموزش را برای همگان فراهم میکنند یا نه.
جواب: فرهنگ نخست با الگوی گسترش سلطهجویانه سازگار است؛ فرهنگ دوم، در ارزش اعلامشدهاش، به الگوی ارزشهای عام و جهانشمول نزدیک است، اما برای داوری کامل باید رفتارهای آن را نیز بررسی کرد.
نکات مهم
تداوم تاریخی و گسترۀ جغرافیایی دو ویژگی جداگانهاند و فرهنگ جهانی از مرزهای قومی و جغرافیایی عبور میکند.
گسترش جهانی ممکن است با سلطۀ یک گروه بر دیگران همراه باشد یا بر ارزشهای مشترک انسانی و سعادت همگان تکیه کند.
در فرهنگ حق، عقاید و ارزشها و نیز هنجارها و رفتارها باید مطابق نیازهای فطری باشند.
درس ۵ · صفحهٔ ۱۴ تا ۱۹ · حدود ۱۵ دقیقه · تولید هوش مصنوعی
فرهنگ جهانی مطلوب چه ویژگیهایی دارد؟
در این درس یاد میگیری ویژگیهای فرهنگ جهانی مطلوب را توضیح بدهی و با کمک آنها تشخیص بدهی چرا جهانیشدن یک فرهنگ بهتنهایی برای مطلوببودنش کافی نیست.
پیش از شروع
فرض کن یک فرهنگ در سراسر جهان گسترش پیدا کند، اما حق انتخاب بعضی ملتها را نادیده بگیرد؛ آیا فقط بهدلیل جهانیشدن، فرهنگ مطلوبی است؟
نه؛ گستردهشدن یک فرهنگ، بهتنهایی نشانۀ مطلوببودن آن نیست. فرهنگ جهانی مطلوب باید بر ارزشهای مشترک انسانی تکیه کند، به نیازهای گوناگون انسان پاسخ بدهد و تفاوتهای میان مردم را محترم بشمارد.
ارزشهای انسانی و معیار حقیقت
ارزشهای انسانی و معیار حقیقت
اگر فرهنگی در سراسر دنیا گسترش پیدا کند، آیا حتماً مطلوب است؟ گستردگی بهتنهایی کافی نیست؛ مهم است که آن فرهنگ چه ارزشهایی را گسترش میدهد.
فرهنگ جهانی مطلوب باید بر ارزشهایی تکیه کند که به همۀ انسانها مربوطاند، نه فقط به یک قوم یا ملت. به این ارزشها عام و جهانشمول میگوییم. مثلاً ارزشمندبودن جان انسان نباید به زبان یا ملیت او وابسته باشد؛ نجات یک انسان، از هر سرزمینی، ارزشمند است.
اما اینجا پرسشی پیش میآید: با چه معیاری میتوانیم از درستی این ارزشها دفاع کنیم؟ طبق توضیح کتاب، فرهنگی که هیچ حقیقتی را نپذیرد، معیاری برای سنجیدن عقاید و ارزشها نخواهد داشت. در نتیجه، نمیتواند نشان دهد چرا ارزشهای خودش درستاند.
پس دو نکته را کنار هم نگه دار: ارزشها باید همۀ انسانها را دربرگیرند و دفاع از درستی آنها به معیار حقیقت نیاز دارد.
کتاب درسی، صفحهٔ ۱۴
معنویت و عدالت برای همه
معنویت و عدالت برای همه
فرض کن در جامعهای کالا و امکانات فراوان باشد؛ آیا همین کافی است تا همۀ مردم زندگی مطلوبی داشته باشند؟ ممکن است کسی با وجود آسایش مادی، هنوز دربارۀ معنای زندگی و مرگ پرسش داشته باشد؛ یا امکانات فراوان باشد، اما گروهی با بهرهکشی از دیگران بیشترِ آن را در اختیار بگیرند.
فرهنگ جهانی مطلوب باید به هر دو مسئله توجه کند:
معنویت: انسان فقط نیاز مادی، مثل خوراک و مسکن، ندارد. او نیازهای معنوی و پرسشهایی دربارۀ مرگ و زندگی هم دارد. طبق توضیح کتاب، نادیدهگرفتن این بُعد انسان، او را گرفتار بحرانهای روحی و روانی میکند.
عدالت: فرهنگ باید هم به عدالت باور داشته باشد و هم در عمل به آن پایبند بماند؛ یعنی روابط و تصمیمهایش به بهرهکشی و پایمالشدن حقوق انسانها نینجامد.
مثلاً در محیط کار، امکانات رفاهی بهتنهایی کافی نیست: نیازهای معنوی کارکنان هم اهمیت دارد و حقوق هیچکس نباید برای سود دیگران ضایع شود. پس فراوانی امکانات، جای معنویت و عدالت را نمیگیرد.
کتاب درسی، صفحهٔ ۱۵
آزادی همراه با مسئولیت
آزادی همراه با مسئولیت
وقتی میگوییم «انسان باید آزاد باشد»، هنوز باید دو پرسش را روشن کنیم: آزادی از چه؟ آزادی برای چه؟ در فرهنگ جهانی مطلوب، انسان باید از بندهایی رها شود که مانع رشد او و دستیابیاش به حقوق انسانی میشوند. اما هدف این رهایی هم مهم است؛ آزادی با توجه به حقیقت، معنویت و عدالت معنا پیدا میکند، نه جدا از آنها.
مثلاً رهایی از زورگویی در مدرسه باید فرصتی برای یادگیری و رشد فراهم کند، نه اینکه فردِ رهاشده خودش به دیگران زور بگوید. پس آزادی را نمیتوان مجوز پایمالکردن حقوق دیگران دانست.
آزادی با مسئولیت همراه است. فرهنگ جبرگرا به انسان القا میکند که تلاشش در سرنوشت او نقشی ندارد؛ چنین نگاهی او را منفعل و در برابر سلطه آسیبپذیر میکند. در مقابل، فرهنگ جهانی مطلوب انسان را به انتخاب آگاهانه، تلاش و تعهد تشویق میکند تا در تحقق ارزشهای انسانی نقش داشته باشد.
کتاب درسی، صفحهٔ ۱۵
عقلانیت برای پرسشهای ثابت و متغیر
عقلانیت برای پرسشهای ثابت و متغیر
آیا پرسش «جهان چرا به وجود آمده است؟» با پرسش «چگونه با بحران محیطزیست روبهرو شویم؟» از یک نوع است؟ هر دو به فکرکردن نیاز دارند، اما اولی پرسشی همیشگی و بنیادین است و دومی به شرایط زندگی بشر در یک دوره مربوط میشود.
فرهنگ جهانی مطلوب به دو سطح از عقلانیت نیاز دارد:
پاسخگویی به پرسشهای بنیادین: باید بتواند دربارۀ انسان و جهان پاسخهای استدلالی بدهد؛ وگرنه نمیتواند از هویت و مبانی خودش دفاع کند.
پاسخگویی به پرسشها و نیازهای متغیر: باید برای مسائل تازه، با تکیه بر همان عقاید و ارزشهای بنیادین، پاسخ مناسب پیدا کند.
مثلاً استفاده از ابزارهای هوشمند در مدرسه مسئلهای تازه است. برای تصمیمگیری دربارۀ آن، باید شرایط تازه را شناخت و ارزشهایی مانند عدالت را هم در نظر گرفت: آیا همۀ دانشآموزان امکان استفاده دارند؟
پس پایبندی به مبانی، به معنای نادیدهگرفتن مسائل تازه نیست؛ عقلانیت یعنی توانایی اندیشیدن به هر دو دسته پرسش.
کتاب درسی، صفحهٔ ۱۶
اشتراک انسانی، تنوع فرهنگی
اشتراک انسانی، تنوع فرهنگی
آیا برای همدلبودن باید همۀ مردم جهان یک زبان و یک نوع پوشش داشته باشند؟ نه! مشترکبودن ارزشهای انسانی، به معنای یکسانشدن همۀ فرهنگها نیست. انسانها میتوانند عدالت و احترام به حقوق یکدیگر را بپذیرند و در عین حال، زبانها، آداب و شیوههای زندگی متفاوتی داشته باشند.
مثلاً در یک جمع دوستانه، تفاوت زبان مادری یا رسمهای محلی نباید باعث برتریجویی یا کنارگذاشتن کسی شود. همین تفاوتها میتوانند فرصتی باشند تا از یکدیگر یاد بگیریم. احترام به تفاوتها، بهجای دشمنی و خشونت، راه شناخت متقابل و صلح را باز میکند.
مراسم حج نیز در کتاب نمونهای از این همراهی است: انسانهایی از ملتها و نژادهای گوناگون، با حفظ تفاوتهایشان، در جایگاهی برابر و با هدف مشترک خداپرستی گرد هم میآیند. پس فرهنگ جهانی مطلوب، اشتراک در ارزشهای انسانی را با احترام به تنوع فرهنگی همراه میکند.
کتاب درسی، صفحهٔ ۱۷
مثال حلشده
یک برنامۀ همکاری جهانی، امکانات آموزشی را فقط در اختیار ملتهای قدرتمند میگذارد و از دیگران میخواهد زبان و آداب خود را کنار بگذارند. مدیران برنامه هم میگویند: «محرومیت بعضی ملتها سرنوشت آنهاست و تلاششان چیزی را عوض نمیکند.» آیا این برنامه با فرهنگ جهانی مطلوب سازگار است؟
معیار داوری را مشخص میکنیم: جهانیبودن نام یا گسترۀ یک برنامه کافی نیست؛ باید آن را با ارزشهای جهانشمول بسنجیم.
توزیع امکانات را بررسی میکنیم: کنارگذاشتن ملتهای ضعیفتر از آموزش، با عدالت و پاسداری از حقوق انسانها ناسازگار است.
برخورد با تفاوتها را میسنجیم: همکاری بر پایۀ ارزشهای مشترک، نیازمند حذف زبانها و آداب گوناگون نیست.
دیدگاه برنامه دربارۀ نقش انسان را بررسی میکنیم: بیاثر دانستن تلاش ملتها، نگرشی جبرگرایانه است که مسئولیتپذیری و مقاومت را تضعیف میکند.
نتیجه میگیریم که برای سازگارشدن این برنامه با فرهنگ جهانی مطلوب، باید حقوق همگان، تنوع فرهنگی و نقش اراده و عمل انسانها به رسمیت شناخته شود.
جواب: این برنامه با فرهنگ جهانی مطلوب سازگار نیست؛ چون عدالت و احترام به تفاوتهای فرهنگی را نادیده میگیرد و با جبرگرایی، مسئولیت انسانها برای تغییر وضعیت را تضعیف میکند.
نکات مهم
فرهنگ جهانی مطلوب به ارزشهای مشترک انسانی تکیه دارد و حقیقت، معنویت و عدالت را برای سنجش ارزشها، پاسخ به نیازهای انسان و پاسداری از حقوق او ضروری میداند.
در فرهنگ جهانی مطلوب، آزادی با توجه به حقیقت، معنویت و عدالت معنا میشود و انسان برای ساختن سرنوشت خود متعهد و مسئول است.
چنین فرهنگی با عقلانیت به پرسشهای بنیادین و نیازهای متغیر پاسخ میدهد و در کنار اشتراکات انسانی، تفاوتهای فرهنگی را محترم میشمارد.
درس ۶ · صفحهٔ ۱۹ تا ۲۰ · حدود ۱۰ دقیقه · تولید هوش مصنوعی
درس سوم: نمونههای فرهنگ جهانی ۱
در این درس یاد میگیری فرهنگ سلطه چه ارزشی را برتر میداند، چگونه به کشورگشایی و تشکیل امپراتوری میانجامد و چرا پیروزی نظامی لزوماً به معنای غلبۀ فرهنگی نیست.
پیش از شروع
اگر سپاهی سرزمینی را فتح کند، آیا حتماً فرهنگ خودش هم در آن سرزمین پیروز میشود؟
نه؛ پیروزی در جنگ لزوماً به معنای گسترش فرهنگ فاتحان نیست. ممکن است مهاجمان بر یک سرزمین مسلط شوند، اما فرهنگشان در میان مردم آن رواج پیدا نکند.
همکاری برای سلطه
همکاری برای سلطه
آیا هر همکاریای نشانۀ احترام به دیگران است؟ فارابی جامعهای را توصیف میکند که مردمش با هم همکاری میکنند، اما هدف مشترکشان چیرهشدن بر ملتهای دیگر است. او این نوع جامعه را «تغلّب» مینامد.
در جامعۀ تغلّب، سلطه بر دیگران ارزش اجتماعی برتر است؛ یعنی مردم برتری و موفقیت خود را در فرمانبردار کردن دیگر ملتها میبینند. فارابی دربارۀ هدف آنان میگوید: «هدف این مردم خوار و مقهور کردن دیگران است.»
برای نزدیکشدن به این مفهوم، گروهی را تصور کن که اعضایش با هم متحد میشوند تا بقیۀ هممدرسهایها را وادار کنند همیشه از آنها اطاعت کنند. همکاری درون این گروه، به معنای احترام به افراد بیرون از آن نیست.
در جامعۀ تغلّب نیز مردم برای غلبه بر دیگران و جلوگیری از سلطۀ دیگران بر خود، به یکدیگر نیاز دارند؛ پس ناچارند از چیرهشدن بر هم دست بکشند. مهم فقط همکاریکردن نیست؛ هدف همکاری هم مهم است.
کتاب درسی، صفحهٔ ۱۹
از سلطهجویی تا امپراتوری
از سلطهجویی تا امپراتوری
اگر جامعهای چیرهشدن بر دیگر ملتها را ارزش برتر بداند، این خواسته چگونه به تسلط بر سرزمینهای دیگر تبدیل میشود؟ یکی از راههای تاریخی آن، کشورگشایی با نیروی نظامی بوده است.
در این راه، سپاه به سرزمینهای دیگر حمله میکند و پس از پیروزی، سربازان در آنجا حضور پیدا میکنند. با قرارگرفتن سرزمینهای فتحشده زیر فرمان قدرت پیروز، امپراتوری یا شاهنشاهی شکل میگیرد. پس در این شیوۀ گسترش قدرت، حضور مستقیم نیروی نظامی نقش اساسی دارد.
برای روشنشدن تفاوت، دو کشور را تصور کن که کالاهای یکدیگر را میخرند. این ارتباط بهخودیخود کشورگشایی نیست؛ اما اگر یکی با سپاه، سرزمین دیگری را بگیرد و زیر فرمان خود درآورد، با گسترش قدرت از راه فتح نظامی روبهرو هستیم.
کتاب درسی، صفحهٔ ۲۰
هزینۀ کشورگشایی
هزینۀ کشورگشایی
اگر خبر فتح یک شهر را بشنوی، شاید اول به پیروزی سپاه فکر کنی؛ اما از نگاه مردم آن شهر، چه اتفاقی افتاده است؟ کشورگشایی اغلب هزینههای انسانی و اقتصادی گستردهای دارد؛ یعنی هم جان انسانها آسیب میبیند و هم خانهها، داراییها و امکانات زندگی آنان از بین میرود.
در نمونههای این درس، اسکندر تخت جمشید را آتش زد و مغولان در برخی شهرها انسانها و حتی حیوانات را کشتند. روایت بازماندۀ بخارا نیز نشان میدهد که بعضی مردم برای نجات جانشان گریختند، بیآنکه بتوانند داراییهایشان را همراه ببرند.
برای درک پیامد اقتصادی، تصور کن کارگاه یا بازار شهری ویران شود: فقط ساختمانها از دست نمیروند؛ درآمد خانوادهها و راه تأمین نیازهایشان هم آسیب میبیند. پس برای شناخت کشورگشایی، نباید فقط وسعت سرزمینِ فتحشده را دید؛ باید سرنوشت مردم آن را هم در نظر گرفت.
کتاب درسی، صفحهٔ ۲۰
فتح سرزمین، نه لزوماً فرهنگ
فتح سرزمین، نه لزوماً فرهنگ
به پرسش آغاز درس برگردیم: آیا پیروزی سپاه، حتماً پیروزی فرهنگ آن هم هست؟ نه، این دو یکی نیستند. غلبۀ نظامی یعنی مهاجمان با نیروی نظامی بر سرزمینی مسلط شوند و در آن حضور پیدا کنند. اما گسترش فرهنگ یعنی باورها، ارزشها و شیوههای زندگی آنان در جامعۀ دیگر رواج یابد.
برای روشنشدن تفاوت، فرض کن سپاهی سرزمینی را اشغال کرده است، اما مردم آن همچنان زبان، آداب و ارزشهای خود را حفظ میکنند. در این حالت، تسلط نظامی رخ داده، ولی نمیتوان فقط از روی حضور سربازان، نتیجه گرفت که فرهنگ مهاجمان هم گسترش یافته است.
پس هنگام بررسی یک کشورگشایی، دو پرسش جدا بپرس: چه کسی بر سرزمین مسلط شده است؟ چه فرهنگی میان مردم رواج دارد؟ پاسخ این دو پرسش لزوماً یکسان نیست؛ البته این به معنای ناممکنبودن گسترش فرهنگ مهاجمان هم نیست.
کتاب درسی، صفحهٔ ۲۰
مثال حلشده
فرض کن سپاهی سرزمینی را تصرف کرده و سربازانش در آن مستقر شدهاند، اما مردم آنجا همچنان زبان، باورها و آداب پیشین خود را حفظ کردهاند و فرهنگ فاتحان در میان آنان رواج نیافته است. آیا فاتحان هم سلطۀ نظامی دارند و هم غلبۀ فرهنگی؟
ابتدا شاهد سلطۀ نظامی را مشخص میکنیم: سپاه، سرزمین را تصرف کرده و در آن حضور مستقیم دارد.
سپس شاهد فرهنگی را بررسی میکنیم: مردم فرهنگ پیشین خود را حفظ کردهاند و فرهنگ فاتحان میان آنان رواج نیافته است.
این دو دسته شاهد را جدا میکنیم: تصرف و استقرار سپاه، کنترل نظامی را نشان میدهد؛ نه لزوماً گسترش فرهنگ را.
نتیجه میگیریم که در این مثال سلطۀ نظامی وجود دارد، اما غلبۀ فرهنگی وجود ندارد.
جواب: در این وضعیت، سلطۀ نظامی برقرار شده، اما غلبۀ فرهنگی رخ نداده است؛ کنترل سرزمین با رواج فرهنگ فاتحان یکی نیست.
نکات مهم
در جامعۀ تغلّب، چیرهشدن بر ملتهای دیگر ارزش برتر است و همکاری مردم در خدمت همین هدف قرار میگیرد.
فرهنگ سلطه میتواند از راه کشورگشایی و حضور مستقیم نیروهای نظامی امپراتوری بسازد و اغلب خسارتهای انسانی و اقتصادی گستردهای به بار آورد.
پیروزی نظامی و تصرف سرزمین، لزوماً به معنای رواج فرهنگ مهاجمان و غلبۀ فرهنگی آنان نیست.
درس ۷ · صفحهٔ ۲۰ تا ۲۲ · حدود ۱۲ دقیقه · تولید هوش مصنوعی
جهانگشایی و امپراتوری
در این درس یاد میگیری … چگونگی شکلگیری امپراتوریها را توضیح بدهی، غلبۀ نظامی را از غلبۀ فرهنگی تشخیص بدهی و با امپریالیسم و استعمار بهعنوان دو نام برای سلطۀ غرب آشنا شوی.
پیش از شروع
چطور ممکن است قومی در جنگ پیروز شود، اما پس از مدتی فرهنگ مردم شکستخورده را بپذیرد؟
پیروزی نظامی لزوماً به معنای پیروزی فرهنگی نیست. مغولان سرزمینهای پهناوری را تصرف کردند، اما در چین، هند و ایران از فرهنگ مردم همان سرزمینها تأثیر گرفتند.
امپراتوری چگونه شکل میگیرد؟
امپراتوری چگونه شکل میگیرد؟
تصور کن حکومتی بزرگی و موفقیت خود را در این ببیند که سرزمینهای بیشتری را زیر فرمان ببرد. در فرهنگ سلطه، چیرگی بر جوامع دیگر یک ارزش اجتماعی برتر شمرده میشود؛ یعنی تسلط بر دیگران، کاری ارزشمند به حساب میآید.
در شیوۀ امپراتوری و شاهنشاهیِ مورد بحث این درس، این نگاه با کشورگشایی، قدرت نظامی و حضور مستقیم سربازان پیروز عملی میشود. پس فقط با نفوذ یا ارتباط میان دو جامعه روبهرو نیستیم؛ سپاه وارد سرزمین دیگری میشود و آن را زیر فرمان حکومت پیروز میبرد.
این گسترش اغلب با آسیبهای انسانی و اقتصادی فراوان همراه بوده است. برای نمونه، اسکندر تخت جمشید را به آتش کشید و مغولان برخی شهرها را ویران کردند. بنابراین، وقتی نقشۀ یک امپراتوری بزرگ را میبینیم، خوب است بپرسیم: گسترش این مرزها چه هزینهای برای مردم داشته است؟
کتاب درسی، صفحهٔ ۲۰
فتح سرزمین، نه لزوماً فرهنگ
فتح سرزمین، نه لزوماً فرهنگ
اگر سپاهی سرزمینی را تصرف کند، آیا مردم آن سرزمین حتماً زبان، باورها و آداب مهاجمان را هم میپذیرند؟ نه لزوماً! باید میان دو نوع غلبه فرق بگذاریم:
غلبۀ نظامی: مهاجمان با نیروی جنگی بر سرزمینی مسلط میشوند و در آن حضور پیدا میکنند.
غلبۀ فرهنگی: فرهنگ مهاجمان در میان مردم آن سرزمین رواج و نفوذ پیدا میکند.
پیروزی در جنگ، بهتنهایی نشان نمیدهد که فرهنگ پیروزمندان هم گسترش یافته است. برای نمونه، طبق توضیح کتاب، حضور نظامی سلوکیان در ایران به گسترش فرهنگ آنان منجر نشد.
برای نزدیک شدن به موضوع، مدرسهای را تصور کن که مدیری تازه پیدا میکند. تغییر مسئول ادارهٔ مدرسه، بهخودیخود به این معنا نیست که باورها و عادتهای دانشآموزان هم تغییر کرده است. پس هنگام بررسی یک کشورگشایی، تصرف سرزمین را با پذیرش فرهنگ یکی نگیریم.
کتاب درسی، صفحهٔ ۲۰
قدرت فرهنگ در برابر مهاجم
قدرت فرهنگ در برابر مهاجم
اگر جامعهای در جنگ شکست بخورد، آیا دیگر راهی برای اثرگذاری ندارد؟ قدرت نظامی و قدرت فرهنگی یکی نیستند. مردمِ سرزمینِ شکستخورده اگر هویت فرهنگی خود را حفظ کنند، با ضعیفشدن تدریجی نیروی نظامی مهاجم میتوانند استقلال سیاسیشان را دوباره به دست آورند. پس حفظ فرهنگ، به معنای استقلال فوری نیست؛ بلکه زمینۀ بازیابی آن را فراهم میکند.
اگر این جامعه فرهنگی غنی و قوی داشته باشد، حتی ممکن است مهاجمان را تحت تأثیر قرار دهد. «هضمکردن مهاجم در فرهنگ خود» یعنی مهاجمان بهتدریج باورها و شیوۀ زندگی جامعۀ مغلوب را بپذیرند، نه اینکه فقط مردم مغلوب از آنان پیروی کنند.
مغولان نمونۀ این وضعیتاند: سرزمینهای گستردهای را فتح کردند، اما زیر تأثیر فرهنگ مردم چین، هند و ایران قرار گرفتند. امپراتوری آنان در این سرزمینها هویتهای چینی، هندی و ایرانی یافت و به سه حکومت مستقل تبدیل شد. رویآوردن غازانخان به اسلام نیز نمونهای از این تأثیرپذیری فرهنگی است.
کتاب درسی، صفحهٔ ۲۱
سلطۀ غرب و نامهای آن
سلطۀ غرب و نامهای آن
تا اینجا دیدیم که کشورگشایی و برپایی امپراتوری، یکی از راههای سلطه بر جوامع دیگر بوده است. حالا کتاب به دورۀ جدید میرسد: اروپا در پنج قرن اخیر، محل شکلگیری فرهنگ جدیدی بوده که آن را فرهنگ غرب مینامیم. این فرهنگ در این مدت، شکلهای گوناگونی از سلطه را پدید آورده است.
برای اشاره به سلطۀ غرب، دو اصطلاح امپریالیسم و استعمار به کار میروند. در این بخش، مهم است بدانی این دو واژه، دو تعبیر از یک واقعیت از دو منظر متفاوتاند؛ نه نام دو مرحلۀ پشتسرهم و نه دو موضوع کاملاً بیارتباط.
پس اگر هنگام خواندن یک متن تاریخی با این واژهها روبهرو شدی، به موضوع مشترک آنها توجه کن: گسترش سلطۀ غرب بر جوامع دیگر. در صفحات این درس، هنوز تفاوتهای دقیق این دو اصطلاح توضیح داده نشده است.
کتاب درسی، صفحهٔ ۲۲
مثال حلشده
در یک سرزمین، بقایای پادگانهای مهاجمان پیدا شده است. پژوهشگری میگوید: «پس حتماً فرهنگ مهاجمان هم در میان مردم این سرزمین رواج یافته بود.» آیا شواهد او برای این نتیجه کافی است؟
ابتدا نوع شاهد را مشخص میکنیم: بقایای پادگان، نشانۀ حضور نیروهای نظامی است.
سپس ادعا را بررسی میکنیم: پژوهشگر از حضور نظامی، گسترش فرهنگ را نتیجه گرفته است؛ این دو یکسان نیستند.
نمونۀ مغولان را به یاد میآوریم: آنان سرزمینهای وسیعی را فتح کردند، اما خود از فرهنگ جوامع مغلوب اثر پذیرفتند.
نتیجه میگیریم که برای اثبات گسترش فرهنگ مهاجمان، به شواهدی از پذیرش باورها، ارزشها یا شیوههای زندگی آنان در میان مردم نیاز داریم.
جواب: نه؛ این یافتهها نشانۀ حضور نظامیاند، اما برای نتیجهگیری دربارۀ گسترش فرهنگ مهاجمان کافی نیستند؛ باید شواهد فرهنگی را نیز بررسی کرد.
نکات مهم
امپراتوری با کشورگشایی، قدرت نظامی و حضور مستقیم نیروهای پیروز شکل میگیرد و گسترش آن اغلب با خسارتهای فراوان همراه است.
غلبۀ نظامی لزوماً غلبۀ فرهنگی نیست و جامعۀ مغلوب با حفظ هویت و داشتن فرهنگی غنی و قوی میتواند استقلالش را بازیابد و بر مهاجمان اثر بگذارد.
فرهنگ جدید غرب در پنج قرن اخیر شکلهای مختلف سلطه پدید آورده است و امپریالیسم و استعمار دو تعبیر از این واقعیت از دو منظر متفاوتاند.
درس ۸ · صفحهٔ ۲۲ تا ۲۷ · حدود ۱۵ دقیقه · تولید هوش مصنوعی
امپریالیسم و استعمار¹
در این درس یاد میگیری شکلهای سیاسی، اقتصادی و فرهنگی امپریالیسم را تشخیص بدهی و استعمار قدیم، نو و فرا نو را از نظر ابزارها و شیوۀ حضور استعمارگران مقایسه کنی.
پیش از شروع
آیا ممکن است کشوری مستقل باشد و هیچ سرباز خارجی در آن نباشد، اما همچنان زیر سلطۀ کشوری دیگر قرار بگیرد؟
بله؛ در این درس میبینیم که سلطه فقط با اشغال نظامی برقرار نمیشود. کنترل اقتصاد و سیاست از راه نیروهای وابستۀ داخلی، یا اثرگذاری بر باورها و ارزشهای مردم، میتواند سلطه را بدون حضور آشکار نیروهای خارجی ادامه دهد.
سلطه فقط نظامی نیست
سلطه فقط نظامی نیست
وقتی کلمۀ «سلطه» را میشنوی، شاید اول به سرباز و اشغال یک کشور فکر کنی؛ اما سلطه میتواند بدون حضور سرباز هم شکل بگیرد. امپریالیسم به معنای هر نوع سلطه است و در این درس سه شکل آن را میشناسیم:
سیاسی: کشوری با اشغال نظامی بر جامعهای ضعیف مسلط میشود.
اقتصادی: قدرت اقتصادی یک کشور، بازارها و مواد خام کشور دیگر را در اختیار میگیرد.
فرهنگی: مقاومت فرهنگی جامعۀ زیر سلطۀ اقتصادی یا نظامی از بین میرود و مردم آن، برتری فرهنگ جامعۀ مسلط را هم میپذیرند.
برای تشخیص این شکلها، بپرس: «چه چیزی زیر سلطه رفته است؟ سرزمین و قدرت سیاسی، بازار و منابع، یا باور مردم به ارزش فرهنگ خود؟»
مثلاً اگر مردم جامعهای زیر سلطه، زبان و آداب خود را کمارزش بدانند و فرهنگ کشور مسلط را ذاتاً برتر بشمارند، با نشانۀ سلطۀ فرهنگی روبهرو هستیم. البته آشنایی با فرهنگ دیگر، بهتنهایی به معنای سلطۀ فرهنگی نیست؛ نکتۀ اصلی، پذیرش برتری آن و کنارگذاشتن مقاومت فرهنگی است.
کتاب درسی، صفحهٔ ۲۳
استعمار قدیم؛ حضور مستقیم
استعمار قدیم؛ حضور مستقیم
فرض کن نیروهای یک کشور وارد سرزمینی دیگر شوند، آن را اشغال کنند و ادارۀ آن را در دست بگیرند. این تصویر، ویژگی اصلی استعمار قدیم را نشان میدهد: کشور سلطهگر حضور مستقیم و آشکار دارد و با قدرت نظامی و سیاسی بر سرزمین دیگر حکومت میکند. کشور اشغالکننده را «دولت استعماری» و سرزمین بهبندکشیدهشده را «مستعمره» مینامند.
استعمار اروپایی از قرن پانزدهم آغاز شد و در قرن نوزدهم به اوج رسید. اما چرا گسترش یافت؟ پیشرفت دریانوردی رسیدن به سرزمینهای دور را آسانتر کرد؛ فنون نظامی توان اشغال را افزایش داد و اقتصاد صنعتی پشتوانۀ قدرت استعمارگران شد.
این گسترش برای مردم سرزمینهای اشغالشده پیامدهای سنگینی داشت؛ از جمله بردهداری و کشتار بومیان آمریکا. پس استعمار قدیم فقط سفر به سرزمینهای دور یا دادوستد با آنها نبود؛ نشانۀ اصلی آن، اشغال سرزمین و سلطۀ مستقیم بود.
کتاب درسی، صفحهٔ ۲۳
استعمار نو؛ واسطههای داخلی
استعمار نو؛ واسطههای داخلی
فرض کن کشوری استقلال یافته و سربازان خارجی از آن رفتهاند؛ آیا سلطه هم حتماً پایان یافته است؟ استعمار نو نشان میدهد که پاسخ همیشه مثبت نیست.
با گسترش جنبشهای استقلالطلبانه در قرن بیستم، شیوۀ دیگری از سلطه شکل گرفت. در این شیوه، کشور استعمارگر از وابستگیها و شرایطی که پیشتر ایجاد کرده بود استفاده میکند تا مجریان بومی و داخلیِ وابسته، اهدافش را پیش ببرند. بنابراین، استعمارگر پنهان است، اما مجریان داخلی آشکارند.
برای نمونه، تصور کن دولتی در ظاهر تصمیمگیرندۀ کشور خودش است، ولی سیاستها و تصمیمهای اقتصادی را به سود قدرت خارجی تنظیم میکند. آن قدرت میتواند از راه دولت وابسته، قدرت اقتصادی و نهادهای بینالمللی، بازار و سیاست کشور را کنترل کند. کودتای نظامی نیز یکی از راههای بهقدرترساندن نیروهای وابسته است.
پس معیار تشخیص استعمار نو، صرفاً نبودن سرباز خارجی نیست؛ باید پرسید: تصمیمها در خدمت اهداف چه قدرتی قرار میگیرند و از طریق چه کسانی اجرا میشوند؟
کتاب درسی، صفحهٔ ۲۴
استعمار فرا نو؛ هدف گرفتن هویت
استعمار فرا نو؛ هدف گرفتن هویت
اگر سلطه بهجای تصرف سرزمین، بر برداشت مردم از «خودشان» اثر بگذارد، چه اتفاقی میافتد؟ هویت فرهنگی به عقاید، آرمانها و ارزشهایی مربوط است که مردم با آنها خود را میشناسند.
در توضیح کتاب، استعمار فرا نو همین هویت را هدف میگیرد. ابزارهای اصلی آن بیشتر فرهنگی و علمیاند؛ بهویژه رسانهها و فناوری اطلاعات. هدف این است که مردم، فرهنگ قدرت مسلط را برتر بدانند و خواستهها و مسیر زندگی خود را با آن تنظیم کنند.
برای مثال، فرض کن مجموعهای از پیامهای رسانهای پیوسته فرهنگ یک جامعه را بیارزش و شیوۀ زندگی قدرت مسلط را تنها راه پیشرفت نشان دهد. چنین پیامهایی ممکن است بدون اشغال نظامی، نگاه مخاطب به هویت خودش را تغییر دهند. البته هر آشنایی با فرهنگ دیگر یا استفاده از فناوری خارجی، استعمار فرا نو نیست؛ مسئله، جهتگیری آن برای سلطه بر هویت است.
در این شکل از استعمار، هم استعمارگران و هم مجریان پنهاناند؛ یعنی نقش آنها در پیشبرد سلطه برای مخاطب آشکار نیست.
کتاب درسی، صفحهٔ ۲۵
مثال حلشده
در یک موقعیت فرضی، کشوری پس از استقلال، دیگر در اشغال ارتش خارجی نیست؛ اما دولت وابستۀ آن قراردادهایی میبندد که کنترل بازار و تصمیمهای سیاسی را به سود قدرت خارجی نگه میدارد. این وضعیت به کدام نوع استعمار نزدیکتر است و چرا؟
ابتدا شیوۀ حضور قدرت خارجی را بررسی میکنیم: ارتش آن کشور دیگر مستقیماً سرزمین را اشغال نکرده است.
سپس میپرسیم چه کسی اهداف قدرت خارجی را اجرا میکند: دولت وابستۀ داخلی این نقش را دارد.
ابزار سلطه را مشخص میکنیم: قراردادهای اقتصادی و نفوذ در تصمیمهای سیاسی، نه لزوماً اشغال نظامی.
نشانهها را کنار هم میگذاریم: استعمارگر پشت صحنه است و مجری داخلی آشکار؛ پس الگوی استعمار نو دیده میشود.
جواب: این وضعیت با استعمار نو مطابقت دارد؛ زیرا سلطۀ قدرت خارجی، بدون حضور مستقیم نظامی و از راه دولت وابستۀ داخلی و کنترل اقتصادی و سیاسی ادامه یافته است.
نکات مهم
امپریالیسم به معنای سلطه است و میتواند صورت سیاسی، اقتصادی یا فرهنگی داشته باشد.
در استعمار قدیم، استعمارگر مستقیم و آشکار حضور دارد؛ در استعمار نو، استعمارگر پنهان است و مجریان داخلی آشکارند.
در استعمار فرا نو، هم استعمارگران و هم مجریان پنهاناند و ابزارهای فرهنگی، علمی و رسانهای برای هدف گرفتن هویت مردم اهمیت بیشتری دارند.
درس ۹ · صفحهٔ ۲۷ تا ۲۸ · حدود ۱۰ دقیقه · تولید هوش مصنوعی
درس چهارم: نمونههای فرهنگ جهانی ۲
در این درس یاد میگیری ویژگیهای اسلام برای شکلدادن به یک فرهنگ جهانی را توضیح بدهی و مسیر آغاز گسترش فرهنگ اسلامی را از عصر نبوی تا شروع دوران خلافت دنبال کنی.
پیش از شروع
چطور دینی که در جامعۀ قبیلهای عربستان ظهور کرد، میتواند دعوتی برای همۀ انسانها در همۀ زمانها داشته باشد؟
در نگاه کتاب، محل ظهور یک دین لزوماً مرز مخاطبان آن نیست؛ اسلام اصول و ارزشهای خود را هماهنگ با فطرت مشترک انسانها و فراتر از قوم و قبیله میداند. برای فهم جهانیبودن این دعوت، هم ویژگیهای آن را بررسی میکنیم و هم آغاز گسترش تاریخیاش را.
دعوتی فراتر از قوم و زمان
دعوتی فراتر از قوم و زمان
چطور یک دین میتواند در سرزمینی مشخص ظهور کند، اما دعوتش برای همۀ انسانها باشد؟ برای پاسخ، باید محل پیدایش آن را از مخاطبان پیامش جدا کنیم. در نگاه اسلام، دعوت دینی به مردم یک سرزمین یا یک دورۀ تاریخی محدود نیست.
کتاب این جهانشمولی را بر چند پایه توضیح میدهد: اصول اعتقادی و ارزشهای اسلام ثابتاند و همان اصولی هستند که پیامبران در طول تاریخ تبلیغ کردهاند. این اصول با نظام آفرینش و فطرت مشترک انسانها سازگارند؛ پس به قوم و گروه خاصی اختصاص ندارند.
توحید هم همین نگاه را تقویت میکند: خداوند، خدای یک قبیله نیست؛ پروردگار همۀ انسانها و همۀ جهانهاست.
مثلاً در یک کلاس با دانشآموزانی از قومهای گوناگون، تفاوت زبان و زادگاه باعث نمیشود مخاطب این دعوت نباشند. بنابراین، برای فهم جهانیبودن دعوت اسلام، نباید فقط به محل آغاز آن نگاه کنیم؛ باید ببینیم پیام آن خطاب به چه کسانی است و بر چه اصولی تکیه دارد.
کتاب درسی، صفحهٔ ۲۷
انسانِ مختار و مسئول
انسانِ مختار و مسئول
اگر کسی بگوید «چون هدف انسان نزدیکشدن به خداست، پس رسیدگی به دنیا اهمیتی ندارد»، چه چیزی را نادیده گرفته است؟
در نگاه اسلام، انسان مختار است؛ یعنی میتواند انتخاب کند و در برابر انتخابهایش مسئول است. او فطرتی الهی دارد و خلیفۀ خداوند در زمین است. این جایگاه با مسئولیت همراه است: انسان باید برای آبادانی جهان تلاش کند و از فساد در آن بپرهیزد.
مثلاً وقتی در استفاده از آب مدرسه دقت میکنی یا برای جلوگیری از تخریب محیط زندگیات قدمی برمیداری، انتخابت به آبادانی جهان کمک میکند. پس توجه به جایگاه الهی انسان، به معنای کنارگذاشتن زندگی روزمره نیست.
از سوی دیگر، انسان نباید همۀ استعدادهایش را فقط صرف زندگی محدود دنیوی کند و حقیقت الهی خود را از یاد ببرد. آبادکردن دنیا و محدودنشدن به دنیا با هم سازگارند؛ مهم این است که انسان تواناییهایش را در مسیر نزدیکشدن به خدا به کار گیرد.
کتاب درسی، صفحهٔ ۲۷
عقل، عدالت و آزادی
عقل، عدالت و آزادی
فرهنگی که مخاطبش همۀ انسانهاست، برای بهترشدن زندگی مشترک آنان چه راهی پیشنهاد میکند؟ در نگاه اسلام، پرورش عقل، برقراری عدالت و رهایی از سلطه به هم پیوند دارند و از ظرفیتهای ساختن یک فرهنگ جهانی مطلوباند.
شکوفایی عقل یعنی انسان توان اندیشیدن و تشخیص خود را پرورش دهد، نه اینکه بیفکر از دیگران پیروی کند. عدالت نیز با وضعی سازگار نیست که ثروت فقط میان ثروتمندان دستبهدست شود. رهایی از سلطه هم یعنی انسانها به بندگی انسانهای دیگر و ساختههای دست خود گرفتار نباشند.
مثلاً تصور کن در یک جمع، چند نفر همۀ امکانات را در اختیار دارند و دیگران را مجبور به اطاعت میکنند. فقط دعوت افراد به فکرکردن کافی نیست؛ باید به نابرابری و سلطه هم توجه کرد. در این مثال، میتوان پیوند عقل، عدالت و آزادی را دید.
در بیان کتاب، پیامبران برای چنین هدفهایی برانگیخته شدهاند و مسلمانان نیز وظیفه دارند برای آزادی مستضعفان، یعنی کسانی که زیر سلطه نگه داشته شدهاند، تلاش کنند.
کتاب درسی، صفحهٔ ۲۷
از دعوت تا گسترش تاریخی
از دعوت تا گسترش تاریخی
یک اندیشه چطور به فرهنگ تبدیل میشود؟ مثلاً همکاری وقتی در فرهنگ یک مدرسه جا میگیرد که دانشآموزان آن را بپذیرند و در رفتارشان نشان دهند. عقاید و ارزشهای اسلامی هم با پذیرش مردم، وارد زندگی اجتماعی شدند و نمود تاریخی پیدا کردند.
برای دنبالکردن آغاز این مسیر، رویدادها را به ترتیب ببین:
آغاز دعوت: پیش از ظهور اسلام، فرهنگ شبهجزیرۀ عربستان قبیلهای و جاهلی بود و بخشهایی از آن زیر نفوذ ایران و روم قرار داشت. پیامبر در این محیط، مردم را به توحید دعوت کرد.
تشکیل حکومت: پس از سیزده سال دعوت و مقاومت در برابر فشارها، پیامبر حکومت اسلامی را تشکیل داد. در ده سال حکومت، موانع سیاسی پیش روی اسلام در شبهجزیره را از میان برداشت.
گسترش دعوت: در سال نهم هجرت، گروههایی از سراسر شبهجزیره برای پذیرش اسلام به مدینه آمدند. پیامبر پیش از رحلت، برای دعوت به دین خدا به امپراتوریهای ایران و روم نیز نامه فرستاد.
آغاز دوران خلافت: این دوران پس از رحلت پیامبر آغاز شد و در طول خلافت اموی، عباسی و عثمانی ادامه یافت.
پس جهانیبودن دعوت را با گسترش تاریخی آن یکی ندان: اولی به محتوای دعوت مربوط است و دومی به پذیرفتهشدن و گسترش آن میان مردم.
کتاب درسی، صفحهٔ ۲۸
مثال حلشده
دانشآموزی میگوید: «چون اسلام نخست در عربستان گسترش یافت، پس فرهنگ آن فقط برای مردم همان سرزمین است.» با استفاده از درس، استدلال او را بررسی کن.
دو موضوع را جدا میکنیم: «دعوت از کجا آغاز شد؟» با «دعوت برای چه کسانی است؟» تفاوت دارد.
از نظر تاریخی، دعوت پیامبر در جامعۀ قبیلهای عربستان آغاز شد؛ این مطلب فقط محل آغاز گسترش را نشان میدهد.
برای شناخت مخاطبان دعوت، به مبانی آن نگاه میکنیم: خدای یگانه، پروردگار همۀ انسانهاست و اصول و ارزشهای اسلامی مطابق با فطرت آدمیان معرفی شدهاند.
نتیجه میگیریم که آغازشدن دعوت در یک سرزمین، دلیل محدودبودن آن به مردم همان سرزمین نیست؛ فرستادن دعوتنامه به ایران و روم نیز با این دامنۀ فراگیر سازگار است.
جواب: نه؛ محل آغاز یک دعوت با دامنۀ مخاطبان آن یکی نیست. در نگاه درس، اسلام در عربستان ظهور کرد، اما به دلیل تکیه بر توحید و فطرت مشترک انسانها، دعوتش به مردم همان سرزمین محدود نیست.
نکات مهم
در نگاه اسلام، توحید و اصول و ارزشهای هماهنگ با فطرت انسان، دعوت اسلامی را فراتر از قوم و زمان خاص قرار میدهند.
اختیار و مسئولیت انسان، آبادانی جهان، شکوفایی عقل، عدالت و رهایی از سلطه از ظرفیتهای اسلام برای ساختن فرهنگ جهانی مطلوباند.
فرهنگ اسلامی با پذیرش مردم نمود تاریخی یافت و مسیر گسترش آن از دعوت و تشکیل حکومت در عصر نبوی به دوران خلافت پس از رحلت پیامبر رسید.
درس ۱۰ · صفحهٔ ۲۸ تا ۳۰ · حدود ۱۲ دقیقه · تولید هوش مصنوعی
مراحل گسترش فرهنگ اسلامی
در این درس یاد میگیری … مراحل گسترش فرهنگ اسلامی در عصر نبوی و دوران خلافت را توضیح دهی و میان عملکرد حکومتها و گسترش یک فرهنگ مشترک در میان اقوام گوناگون تفاوت بگذاری.
پیش از شروع
اگر بعضی حکومتهای سرزمینهای اسلامی بر پایۀ روابط قبیلهای عمل میکردند، فرهنگ اسلامی چگونه توانست از مرزها عبور کند و میان مردمان گوناگون گسترش یابد؟
گسترش یک فرهنگ را نمیتوان فقط با رفتار حکومتها سنجید. در روایت این درس، پذیرش مردم، تلاش عالمان مسلمان و جاذبۀ عقاید و ارزشهای اسلامی باعث شد این فرهنگ، با وجود موانع سیاسی، میان اقوام مختلف گسترش پیدا کند.
عصر نبوی؛ از دعوت تا حکومت
عصر نبوی؛ از دعوت تا حکومت
یک اندیشه چگونه وارد زندگی مردم میشود؟ نخست باید انسانها آن را بپذیرند؛ اما برای گسترش آن، کنار رفتن مانعها هم اهمیت دارد. مثلاً اگر دانشآموزان به همکاری علاقهمند باشند، ولی مقررات مدرسه اجازۀ فعالیت گروهی ندهد، گسترش همکاری دشوار میشود.
پیش از ظهور اسلام، فرهنگ شبهجزیرۀ عربستان قبیلهای بود و بخشهایی از آن زیر نفوذ ایران و روم قرار داشت. پیامبر اسلام در چنین فضایی مردم را به توحید دعوت کرد و سیزده سال در برابر فشارهای نظام قبیلهای ایستادگی کرد؛ سپس حکومت اسلامی را تشکیل داد.
دعوت و تشکیل حکومت، دو نقش مرتبط داشتند: دعوت، مردم را با عقاید و ارزشهای اسلامی آشنا میکرد؛ حکومت نیز طی ده سال، موانع سیاسی گسترش اسلام را در شبهجزیره از میان برداشت. در سال نهم هجرت، گروههایی از سراسر شبهجزیره برای پذیرش اسلام به مدینه آمدند. پیامبر پیش از رحلت نیز با فرستادن نامه به فرمانروایان ایران و روم، آنان را به دین خدا دعوت کرده بود.
کتاب درسی، صفحهٔ ۲۸
دوران خلافت؛ بازگشت روابط قبیلهای
دوران خلافت؛ بازگشت روابط قبیلهای
آیا اسلامی بودن نام یک حکومت، یعنی همۀ رفتارهای آن هم با ارزشهای اسلامی سازگار است؟ برای شناخت دوران خلافت، باید این دو را از هم جدا کنیم.
این دوران پس از رحلت پیامبر آغاز شد و در طول حکومتهای اموی، عباسی و عثمانی ادامه یافت. در این دوره، ارزشها و رفتارهای جاهلی دوباره نمایان شدند و روابط قبیلهای و عشیرهای بهتدریج در ساختار قدرت نقش گرفتند؛ یعنی وابستگی افراد به قوم و قبیله، در رسیدن آنان به قدرت اثر داشت.
برای درک مسئله، گروهی دانشآموزی را تصور کن که مسئولش بهجای تقسیم کار بر اساس توانایی و قواعد مشترک، کارهای مهم را فقط به نزدیکان خود میسپارد. اینجا رابطه جای ضابطه را گرفته است.
به همین شکل، حاکمیت روابط قومی و قبیلهای مانع میشد ارزشهایی مانند عدالت و برادری اسلامی بهطور کامل در جامعه تحقق یابند. پس نباید عملکرد این حکومتها را برابر با همۀ ظرفیتهای فرهنگ اسلامی دانست.
کتاب درسی، صفحهٔ ۲۹
گسترش فرهنگ، فراتر از حکومتها
گسترش فرهنگ، فراتر از حکومتها
آیا برای شناخت گسترش یک فرهنگ، کافی است فقط به رفتار حاکمان نگاه کنیم؟ قدرت سیاسی و نفوذ فرهنگی، دقیقاً یک چیز نیستند. در دوران خلافت، با وجود بازگشت روابط قبیلهای به حکومتها، گسترش عقاید و ارزشهای اسلامی متوقف نشد. عالمان مسلمان برای گسترش این عقاید و ارزشها تلاش میکردند و فرهنگ اسلامی از مرزهای سیاسی و جغرافیایی عبور میکرد.
برای نزدیک شدن به موضوع، مدرسهای را تصور کن که مدیرش همیشه اهل همکاری نیست، اما معلمان و دانشآموزانش فرهنگ همکاری را گسترش میدهند؛ رفتار مدیر، تمام واقعیت فرهنگی مدرسه نیست.
نفوذ فرهنگ اسلامی حتی بر قدرتهای سیاسی و گروههای مهاجم اثر میگذاشت: برخی در این فرهنگ جذب میشدند و برخی دستکم برای حفظ قدرت خود، از مفاهیم و ارزشهای دینی در ظاهر استفاده میکردند. پس استفادهٔ ظاهری از مفاهیم اسلامی را نباید با پذیرش واقعی و عمل به ارزشهای آن یکی دانست.
کتاب درسی، صفحهٔ ۲۹
فرهنگ مشترک، اقوام گوناگون
فرهنگ مشترک، اقوام گوناگون
آیا داشتن یک فرهنگ مشترک یعنی همه باید زبان، لباس و رسمهای یکسانی داشته باشند؟ فرهنگ مشترک لزوماً به معنای یکسان شدن همۀ آداب نیست.
زرینکوب در متن این صفحه توضیح میدهد که فرهنگ اسلامی، آداب و میراث بیزیان اقوام مختلف را میپذیرفت. بنابراین، مردمان گوناگون میتوانستند ویژگیهای فرهنگی خود را حفظ کنند و در عین حال، با تکیه بر دین و فرهنگ مشترک، احساس پیوند و تعلق داشته باشند.
برای نزدیک شدن به این موضوع، جمعی از دانشآموزان شهرهای مختلف را تصور کن: هرکدام گویش، غذای محلی و پوشش خود را دارند، اما این تفاوتها مانع احساس عضویت آنها در یک جمع مشترک نیست.
در توصیف کتاب نیز حضور اقوام مختلف در مسجدها، مدرسهها و بیمارستانها نشانۀ مشارکت آنها در ساختن یک فرهنگ است. پس تنوع قومی با تعلق فرهنگی مشترک ناسازگار نیست؛ مشترک بودن، به معنای پاک کردن تفاوتهای بیزیان نیست.
کتاب درسی، صفحهٔ ۳۰
مثال حلشده
دانشآموزی میگوید: «چون فرهنگ اسلامی در دوران خلافت میان اقوام مختلف گسترش یافت، پس حکومتهای آن دوره همۀ ارزشهای اجتماعی اسلام را اجرا میکردند.» آیا نتیجۀ او درست است؟
دو موضوع را جدا میکنیم: پذیرفتن عقاید و ارزشها در میان مردم، و شیوۀ ادارۀ حکومت.
در دوران خلافت، عالمان مسلمان برای گسترش عقاید و ارزشهای اسلامی تلاش میکردند و این فرهنگ از مرزها عبور میکرد.
همزمان، روابط قومی و قبیلهای در ساختار قدرت حضور داشت و مانع آشکار شدن کامل ارزشهایی مانند عدالت و ضابطهگرایی میشد.
پس از گسترش یک فرهنگ نمیتوان نتیجه گرفت که حکومتها همۀ ارزشهای آن را اجرا کردهاند.
جواب: نه؛ گسترش فرهنگ اسلامی را نباید به عملکرد حکومتها محدود کرد: این فرهنگ میتوانست میان مردم نفوذ کند، درحالیکه روابط قومی و قبیلهای در ساختار قدرت مانع تحقق کامل ارزشهای اجتماعی آن باشد.
نکات مهم
در عصر نبوی، دعوت به اسلام و سپس تشکیل حکومت، زمینهساز گسترش فرهنگ اسلامی و رفع موانع سیاسی آن در شبهجزیرۀ عربستان شد.
در دوران خلافت، روابط قومی و قبیلهای مانع تحقق کامل ارزشهای اجتماعی اسلام شد، اما کوشش عالمان به گسترش فرهنگ اسلامی فراتر از مرزها ادامه داد.
فرهنگ اسلامی با پذیرش آداب بیزیان اقوام گوناگون، تنوع فرهنگی را با احساس تعلق مشترک همراه میکرد.
درس ۱۱ · صفحهٔ ۳۰ تا ۳۴ · حدود ۱۴ دقیقه · تولید هوش مصنوعی
استعمار و بیداری اسلامی
در این درس یاد میگیری … رابطۀ استعمار با تغییر قدرت سیاسی و برخورد با فرهنگ اسلامی را توضیح بدهی و نقش بیداری اسلامی و انقلاب اسلامی ایران را در بازگشت به هویت اسلامی بشناسی.
پیش از شروع
چطور ممکن است حکومتی ظاهر دینی خود را حفظ کند، اما حکومتی دیگر در همان جامعه به حذف نشانههای فرهنگ اسلامی روی بیاورد؟
تفاوت فقط در رفتار حاکمان نیست؛ پشتوانۀ قدرت آنها هم اهمیت دارد. در روایت کتاب، استبداد قومی برای حفظ قدرتش از رویارویی مستقیم با فرهنگ اسلامی دوری میکرد، اما استبداد استعماری با تکیه بر غرب، به سوی حذف مظاهر این فرهنگ رفت.
تنوع اقوام، هویت مشترک
تنوع اقوام، هویت مشترک
آیا برای داشتن هویتی مشترک، لازم است همه یک زبان و یک رسمورسوم داشته باشند؟ هویت مشترک با یکسانشدن همۀ آداب فرق دارد.
در توصیفی که این صفحه از فرهنگ اسلامی ارائه میکند، اقوام گوناگون میتوانستند آداب بیزیان خود را حفظ کنند و در عین حال، به یک فرهنگ مشترک تعلق داشته باشند. پس عرب، ایرانی، ترک یا هندی بودن، مانعِ احساس تعلق به جامعۀ اسلامی نبود؛ پیوند مشترک آنها دین و ارزشهای اسلامی بود، نه یک نژاد یا سرزمین خاص.
برای نزدیکشدن به این معنا، مدرسهای را تصور کن که دانشآموزانش از قومهای مختلفاند. آنها غذاها، لباسهای محلی و زبانهای مادری متفاوتی دارند، اما همگی عضو یک مدرسهاند. عضویت مشترک، لزوماً تفاوتهایشان را از بین نمیبرد.
بنابراین، جهانشمولی فرهنگ اسلامی به معنای حذف تنوع قومی نیست؛ اقوام مختلف میتوانند با حفظ آداب بیزیانشان در آن سهیم باشند.
کتاب درسی، صفحهٔ ۳۰
پیوند استبداد با استعمار
پیوند استبداد با استعمار
با ورود استعمار، فقط قدرتهای خارجی وارد صحنه نشدند؛ پشتوانۀ قدرت حاکمان داخلی هم تغییر کرد. در روایت کتاب، دولتهای غربی با تکیه بر توان نظامی و صنعتی خود، بخشهای مختلف جوامع اسلامی را زیر نفوذ و سلطۀ سیاسی بردند و بیشترِ حاکمان را مغلوب کردند.
قدرت سیاسی این جوامع پیش از استعمار، بیشتر بر پیوندهای قومی و قبیلهای استوار بود. در دوران استعمار، حاکمان از راه سازش با دولتهای غربی، قدرت خود را به قدرت استعمارگران پیوند زدند. به این ترتیب، استبداد قومی به استبداد استعماری تبدیل شد؛ یعنی حکومت خودکامه از میان نرفت، بلکه به قدرت خارجی متصل شد.
برای فهم این تغییر، مدیری خودکامه را تصور کن که ابتدا به پشتیبانی بستگانش تکیه دارد، اما بعد برای حفظ جایگاهش با یک قدرت بیرونی سازش میکند. نکته، عوضشدن نام مدیر نیست؛ تغییر تکیهگاه قدرت اوست.
کتاب درسی، صفحهٔ ۳۱
دو برخورد با فرهنگ اسلامی
دو برخورد با فرهنگ اسلامی
چرا دو حکومت استبدادی در یک جامعه، با نشانههای دینی یکسان برخورد نمیکنند؟ برای پاسخ، باید ببینیم پشتوانۀ قدرتشان کجاست.
طبق توضیح کتاب، استبداد قومی هویتی غیراسلامی داشت، اما پشتوانهای بیرون از جهان اسلام نداشت. بنابراین، از رویارویی مستقیم با فرهنگ نیرومند اسلامی پرهیز میکرد و میکوشید ظاهر دینی خود را نگه دارد. پس رعایت ظواهر اسلامی، لزوماً به معنای پایبندی به ارزشهایی مانند عدالت نبود.
در مقابل، استبداد استعماری به قدرت غرب تکیه داشت. کتاب توضیح میدهد که این حکومت برای تأمین نیازهای اقتصادی و فرهنگی غرب، به حذف مظاهر فرهنگ اسلامی روی میآورد. ممنوعکردن چادر و روسری در ایران، از نمونههایی است که در همین صفحه آمده است.
برای فهم تفاوتِ «ظاهر» و «ارزش»، به کسی فکر کن که در یک مراسم جمعی شرکت میکند، اما قواعد منصفانۀ همان جمع را رعایت نمیکند؛ حضور ظاهری، بهتنهایی نشانۀ پایبندی نیست.
پس زنجیرۀ اصلی این است: تفاوت پشتوانۀ قدرت ← تفاوت برخورد با فرهنگ اسلامی.
کتاب درسی، صفحهٔ ۳۱
مقاومت و بیداری اسلامی
مقاومت و بیداری اسلامی
آیا نفوذ و سلطۀ غرب در جوامع اسلامی بدون واکنش ماند؟ نه؛ طبق توضیح کتاب، در برابر آن مقاومتهایی پدید آمد که ریشه در فرهنگ اسلامی داشت. یعنی فرهنگ اسلامی فقط چیزی نبود که از آن دفاع کنند؛ عقاید و ارزشهای آن، تکیهگاهی برای مقاومت هم بود.
متفکران جهان اسلام نیز هشدار میدادند که سلطۀ فرهنگ غرب میتواند با فراموششدن فرهنگ و هویت اسلامی همراه شود. پس مسئله فقط سلطۀ سیاسی نبود؛ حفظ هویت فرهنگی هم اهمیت داشت. کتاب این جریان مقاومت و آگاهیبخشی را در بحث عصر بیداری اسلامی مطرح میکند.
برای نزدیکشدن به موضوع، به جمعی فکر کن که برای مقابله با فشار بیرونی، ارزشهای مشترک خود را دوباره میشناسند و به آنها تکیه میکنند. در بیداری اسلامی هم پیوندِ مقاومت با آگاهی از هویت اسلامی مهم است.
کتاب درسی، صفحهٔ ۳۱
نقطۀ عطف بازگشت
نقطۀ عطف بازگشت
برای مقابله با سلطۀ استعمار، فقط مخالفت با آن مهم نیست؛ اینکه مبارزه بر چه اندیشه و هویتی تکیه کند هم اهمیت دارد. کتاب توضیح میدهد که پیش از انقلاب اسلامی ایران، بسیاری از نخبگان کشورهای اسلامی از مکتبهای غربی مانند ناسیونالیسم و مارکسیسم کمک میگرفتند.
ناسیونالیسم، تعلق به ملت، سرزمین، قوم و زبان را اصل قرار میدهد؛ مارکسیسم نیز انقلاب طبقاتی کارگران علیه سرمایهداران را راه رهایی میداند. طبق توضیح کتاب، این رویکردها هم وحدت امت اسلامی را مخدوش میکردند و هم از حمایت مردمی که با فرهنگ اسلامی پرورش یافته بودند، برخوردار نمیشدند.
نقطۀ عطف یعنی رویدادی که مسیر یک جریان را تغییر میدهد. کتاب، انقلاب اسلامی ایران را چنین رویدادی میداند: الگویی برای مقابله با سلطه با تکیه بر هویت اسلامی، نه مکتبهای غربی. از این دیدگاه، الهامگیری از انقلاب و بازگشت به هویت الهی، مرحلۀ تازهای در گسترش فرهنگ جهانی اسلام آغاز کرد.
کتاب درسی، صفحهٔ ۳۲
مثال حلشده
دو دانشآموز دربارۀ بیداری اسلامی گفتوگو میکنند: یکی میگوید «هر مخالفتی با دولتهای غربی، بیداری اسلامی است»؛ دیگری میگوید «برای شناخت بیداری اسلامی باید به ریشۀ فرهنگی و هدف هویتی مقاومت هم توجه کنیم». کدام توضیح با درس سازگارتر است؟
ابتدا معیار را مشخص میکنیم: مخالفت با سلطۀ غرب، بهتنهایی نشان نمیدهد که یک حرکت ریشه در فرهنگ اسلامی دارد.
در توضیح کتاب، مقاومتهای بیداری اسلامی از فرهنگ اسلامی سرچشمه میگرفتند.
متفکران این جریان، علاوه بر خطر سلطۀ غرب، دربارۀ فراموششدن فرهنگ و هویت اسلامی هشدار میدادند.
پس توضیح دانشآموز دوم دقیقتر است؛ چون هم مخالفت با سلطه و هم بُعد فرهنگی و هویتی این مقاومت را در نظر میگیرد.
جواب: توضیح دوم با درس سازگارتر است؛ زیرا بیداری اسلامی هم مقاومت در برابر سلطه بود و هم بر حفظ و بازیابی فرهنگ و هویت اسلامی تکیه داشت.
نکات مهم
فرهنگ اسلامی میتواند اقوام گوناگون را با حفظ آداب بیزیانشان در هویتی مشترک گرد هم آورد.
در روایت کتاب، پیوند حاکمان با قدرتهای غربی، استبداد قومی را به استبداد استعماری تبدیل کرد و شیوۀ برخورد حکومت با مظاهر فرهنگ اسلامی را تغییر داد.
بیداری اسلامی مقاومتی ریشهدار در فرهنگ اسلامی بود و کتاب، انقلاب اسلامی ایران را نقطۀ عطف بازگشت به این فرهنگ و هویت میداند.
در پنل یادگیری 1xAi هر کدام از این درسها قدم به قدم پیش میرود: بعد از هر بخش یک سوال کوتاه، بعد مثال حلشده و در پایان برگهٔ خروج. جوابت ثبت میشود و سوالهای هر درس در روزهای بعد برای مرور برمیگردند. درسهای تعاملی رایگاناند؛ فقط تصحیح پاسخ کوتاه سهمیهٔ روزانهٔ رایگان دارد.
ساختن حساب رایگان است و بعد از ثبتنام مستقیم به همین بخش از پنل برمیگردی.