خلاصه درس فصل ۱ جامعه‌شناسی دهم؛ درسنامه و نکات مهم

کنش و کنشگر

از صبح تا حالا چه کارهایی کرده‌ای؟ شاید صورتت را شسته‌ای، به پیامی پاسخ داده‌ای یا درس دیروز را در ذهنت مرور کرده‌ای. در علوم انسانی، برای نامیدن فعالیت‌های انسان از واژۀ کنش استفاده می‌کنیم و کسی را که آن فعالیت را انجام می‌دهد، کنشگر می‌نامیم.

مثلاً وقتی سارا کتاب می‌خواند، «کتاب خواندن» کنش است و «سارا» کنشگر. حتی مرور کردن یک خاطره در ذهن هم فعالیتی است که انجام‌دهنده دارد؛ پس لازم نیست فعالیت حتماً از بیرون دیده شود.

برای تشخیص این دو، از خودت بپرس: «چه کاری انجام می‌شود؟» و «چه کسی آن را انجام می‌دهد؟» پاسخ اول نام کنش است و پاسخ دوم کنشگر را مشخص می‌کند. البته برای اینکه کنش را دقیق بشناسیم و آن را از فعالیت‌های دیگر جدا کنیم، باید ویژگی‌هایش را هم بررسی کنیم؛ در کارت‌های بعد سراغ همین ویژگی‌ها می‌رویم.

آگاهی پشت کارهای ما

فرض کن می‌خواهی به دوستی پیام بدهی. برای نوشتن پیام باید معنی واژه‌ها و روش کار با گوشی را بدانی. اگر این آگاهی‌ها را نداشته باشی، نمی‌توانی پیامت را بنویسی. پس کنش به آگاهی وابسته است.

اما آگاهانه بودن دو نکته دارد:

• آگاهی همیشه درست نیست. ممکن است تصور کنی ساعت شروع کلاس تغییر کرده و دیرتر راه بیفتی، درحالی‌که خبر اشتباه بوده است. کنش تو بر پایۀ یک شناخت نادرست انجام شده است، نه بدون شناخت.
• همیشه به دانسته‌هایمان توجه نمی‌کنیم. وقتی پیامی می‌نویسی، معمولاً به معنای تک‌تک کلمه‌ها فکر نمی‌کنی؛ اما همچنان از دانسته‌های زبانی‌ات استفاده می‌کنی.

بنابراین، «آگاهانه بودن» یعنی کارمان بر دانسته‌هایی تکیه دارد؛ نه اینکه آن دانسته‌ها حتماً درست باشند یا هر لحظه به آن‌ها توجه کنیم.

دانستن کافی نیست

بعد از مدرسه می‌دانی تکلیف‌هایت را چطور انجام بدهی، اما هنوز بین استراحت کردن و شروع تکلیف مرددی. آیا همین که روش انجام کار را می‌دانی، باعث می‌شود آن را انجام بدهی؟ نه؛ باید تصمیم بگیری و بخواهی که شروع کنی.

کنش، علاوه بر آگاهی، به ارادۀ انسان هم وابسته است. مثلاً ممکن است روش فرستادن پیام را بلد باشی، اما تصمیم بگیری فعلاً پیامی نفرستی. پس آگاهی داشتن، به‌تنهایی برای انجام کنش کافی نیست.

حالا به ضربان قلبت فکر کن: قلبت بدون اینکه هر بار تصمیم بگیری، می‌تپد. گردش خون و بسته شدن ناخودآگاه چشم هنگام خطر هم به خواست تو وابسته نیستند؛ بنابراین در معنایی که اینجا می‌آموزیم، کنش محسوب نمی‌شوند. برای تشخیص کنش، فقط نپرس «آیا در بدن انسان رخ می‌دهد؟»؛ بپرس «آیا انجام آن به آگاهی و ارادۀ انسان وابسته است؟»

هر کنش، هدفی دارد

فرض کن دو نفر هر روز پیاده به مدرسه می‌روند. یکی می‌خواهد کمی ورزش کند؛ دیگری می‌خواهد هزینۀ رفت‌وآمدش را پس‌انداز کند. کارشان شبیه است، اما هدفشان لزوماً یکی نیست. برای شناخت هدف هرکدام می‌توانیم بپرسیم: «چرا پیاده می‌روی؟»

کنش انسان هدف‌دار است؛ یعنی کنشگر با انجام آن، قصد رسیدن به چیزی را دارد. پس از روی ظاهر یک کار، نمی‌توان با اطمینان هدف انجام‌دهنده‌اش را تشخیص داد.

نکتۀ مهم دیگر این است که داشتن هدف با رسیدن به هدف فرق دارد. مثلاً برای قرض گرفتن کتابی به کتابخانه می‌روی، اما می‌فهمی همۀ نسخه‌های آن امانت داده شده‌اند. تو به خواسته‌ات نرسیده‌ای، ولی رفتنت همچنان کنشی هدف‌دار بوده است؛ چون از ابتدا قصد مشخصی داشته‌ای.

معنای پشت رفتار

تصور کن دوستت از آن سوی حیاط دستش را بالا می‌برد. دارد سلام می‌کند یا از تو می‌خواهد صبر کنی؟ دیدن حرکت دست، به‌تنهایی برای فهمیدن منظور او کافی نیست؛ باید به موقعیت هم توجه کنی.

کنش انسان معنادار است؛ یعنی کنشگر کارش را با معنایی انجام می‌دهد. آگاهی، اراده و هدفی که در کارت‌های قبل شناختی، با معنادار بودن کنش ارتباط دارند. برای فهمیدن کنش، فقط حرکت ظاهری را نمی‌بینیم؛ می‌کوشیم بفهمیم آن حرکت برای انجام‌دهنده‌اش چه معنایی دارد.

مثلاً بالا بردن دست در کلاس می‌تواند به معنای اجازه خواستن باشد، اما همین حرکت هنگام دیدن یک آشنا ممکن است معنای سلام کردن داشته باشد. پس یک حرکت مشابه، در موقعیت‌های متفاوت، می‌تواند معناهای متفاوتی داشته باشد. اگر معنای کنش دیگری را درست بفهمیم، بهتر می‌توانیم پاسخ مناسبی به او بدهیم؛ اگر هم منظورش روشن نیست، می‌توانیم از خودش بپرسیم.

پیامدهایی وابسته به انتخاب

تصور کن به دوستت سلام می‌کنی. سلام کردن، کنش توست؛ اما پاسخ دادن دوستت، به انتخاب خودش بستگی دارد. او باید تصمیم بگیرد که جوابت را بدهد. به چنین نتیجه‌ای، پیامد ارادی می‌گوییم.

پیامد ارادی، خودش یک کنش است؛ یعنی کسی باید آن را آگاهانه و با ارادۀ خودش انجام دهد. این شخص می‌تواند خودِ کنشگر باشد یا فردی دیگر.

مثلاً تو درس می‌خوانی و بعد، با تصمیم خودت به پرسش‌های آزمون پاسخ می‌دهی. معلم هم پاسخ‌هایت را بررسی می‌کند و نمره می‌دهد. پاسخ دادن تو، پیامدی وابسته به ارادۀ خودت است؛ نمره دادن معلم، پیامدی وابسته به ارادۀ دیگری.

پس برای تشخیص پیامد ارادی، از خودت بپرس: «این پیامد، کنشِ چه کسی است و به انتخاب چه کسی بستگی دارد؟»

نتیجه‌های طبیعی کنش

آیا وقتی دست‌هایت را می‌شویی، لازم است جداگانه تصمیم بگیری که «حالا دست‌هایم پاکیزه شوند»؟ نه؛ پاکیزه شدن، نتیجۀ طبیعی شستن است. به چنین نتیجه‌ای پیامد غیرارادی می‌گوییم؛ یعنی برای رخ دادن آن، به انتخاب و ارادۀ جداگانۀ کسی نیاز نیست.

در این مثال، شستن دست‌ها کنش است، چون آن را آگاهانه و با ارادۀ خودت انجام می‌دهی؛ اما پاکیزه شدن دست‌ها، خودش یک کنش تازه نیست، بلکه اثر همان شستن است.

دقت کن: «غیرارادی» به معنی «ناخواسته» یا «ناخوشایند» نیست. ممکن است تو دقیقاً برای پاکیزه شدن، دست‌هایت را بشویی و این نتیجه را هم بخواهی؛ بااین‌حال، پاکیزگی همچنان پیامد غیرارادی است، چون نتیجۀ طبیعی شستن است، نه کاری جداگانه که کسی باید انجامش دهد.

حتمی یا احتمالی؟

آیا هر پیامدی که انتظارش را داریم، حتماً رخ می‌دهد؟ برای پاسخ، ببینیم رخ دادن آن به انتخاب کسی وابسته است یا نه.

وقتی دست‌هایت را با آب و صابون درست می‌شویی، پاکیزه شدن آن‌ها نتیجۀ طبیعی شستن است؛ لازم نیست کسی جداگانه تصمیم بگیرد که دست‌هایت پاکیزه شوند. در این درس، چنین پیامد غیرارادی‌ای را قطعی می‌نامیم؛ یعنی با انجام کنش، نتیجۀ طبیعی آن رخ می‌دهد.

اما اگر دوستی شستن دست‌هایت را ببیند، آیا حتماً تشویقت می‌کند؟ نه؛ تشویق کردن به انتخاب او بستگی دارد. پس این پیامد ارادی، احتمالی است: ممکن است انجام شود یا نشود.

حواست باشد «احتمالی» یعنی وابسته به انتخاب، نه لزوماً بعید! حتی اگر دوستت معمولاً تشویقت کند، باز هم تشویق او حتمی نیست. همچنین «غیرارادی» به معنای ناخواسته یا ناخوشایند نیست؛ پاکیزگی را می‌خواهی، ولی رخ دادن آن به تصمیم جداگانه‌ای نیاز ندارد.

پیش از عمل، به بعدش فکر کن

فرض کن از حرف دوستت ناراحت شده‌ای و می‌خواهی در گروه کلاس پیامی تند بفرستی. پیش از زدن دکمۀ ارسال، کمی مکث کن: «این کار چه پیامدهایی دارد؟ کدام پیامد به انتخاب من یا دیگران بستگی دارد؟» پاسخ تند دوستت به تصمیم او وابسته است؛ پس نباید آن را حتمی بدانی. بااین‌حال، احتمال آن هم برای فکر کردن پیش از ارسال پیام مهم است.

تصمیم آگاهانه یعنی فقط به خواستۀ همین لحظه نگاه نکنیم؛ نتیجۀ کار را هم بسنجیم. پیامدهای غیرارادی را هم در نظر بگیر؛ مثلاً پیش از سیگار کشیدن، آسیب جسمی آن را بسنج، نه فقط واکنش احتمالی دوستان را.

قرار نیست همۀ واکنش‌های دیگران را پیش‌بینی کنی. کافی است پیامدهای ارادی و غیرارادی را بررسی کنی و ببینی آیا بهتر است آن کار را انجام بدهی، روشش را تغییر بدهی یا از آن صرف‌نظر کنی.

دیگران را در نظر می‌گیرم

نیمه‌شب است و خیابان خلوت؛ پشت چراغ قرمز می‌ایستی، چون رعایت مقررات و حق دیگران را در نظر داری. این کار اجتماعی است، حتی اگر کسی آنجا نباشد! اجتماعی بودن کنش به شلوغی اطرافمان بستگی ندارد؛ مهم این است که هنگام انجام آن، به دیگران توجه داشته باشیم.

برعکس، اگر وسط کلاس، بی‌توجه به همه، رودخانه‌ای را در ذهنت تصور کنی، صرفِ حضور هم‌کلاسی‌ها کنشت را اجتماعی نمی‌کند. پس برای تشخیص کنش اجتماعی بپرس: «آیا فرد، کارش را با در نظر گرفتن دیگران انجام می‌دهد؟»

این «دیگران» فقط دوستان و آشنایان حاضر نیستند. وقتی برای مزاحم نشدن همسایۀ ناآشنا صدای موسیقی را کم می‌کنی، به یک غریبه توجه داری. وقتی برای احترام به گذشتگان مراسم یادبود برگزار می‌کنی یا برای استفادۀ نسل‌های آینده از آب، در مصرف آن صرفه‌جویی می‌کنی، باز هم کنشت اجتماعی است. دیگران می‌توانند دور از ما باشند یا حتی هنوز به دنیا نیامده باشند.

از کنش تا پدیدۀ اجتماعی

وقتی به هم‌کلاسی‌ات سلام می‌کنی، فقط یک رفتار گذرا انجام نداده‌ای؛ همین کنش اجتماعی، خودش یک پدیدۀ اجتماعی است. پدیده‌های اجتماعی فقط چیزهای بزرگ و سازمان‌یافته، مثل مدرسه و بانک، نیستند.

کنش اجتماعی کوچک‌ترین پدیدۀ اجتماعی است و پدیده‌های اجتماعی دیگر از کنش‌های اجتماعی و پیامدهای آن‌ها شکل می‌گیرند.

برای روشن شدن موضوع، گروه مطالعۀ دوستانت را تصور کن: ابتدا از کسی دعوت می‌کنی با هم درس بخوانید. او می‌پذیرد و چند نفر دیگر هم همراه می‌شوند. با هماهنگی و همکاری شما، یک گروه شکل می‌گیرد و کم‌کم برای زمان جلسه‌ها و نوبت پرسیدن سؤال، آدابی پیدا می‌کنید. دعوت کردن، هماهنگ شدن و همکاری کردن، کنش‌های اجتماعی‌اند؛ گروه و آداب آن نیز از پیامدهای این کنش‌ها هستند.

پس برای شناخت پدیده‌هایی مانند خانواده، مدرسه یا آداب معاشرت، باید به کنش‌های انسان‌ها و پیامدهایشان توجه کنیم، نه فقط به ساختمان‌ها و وسایل اطرافمان.

هدف‌ها و راه‌های مشترک

فرض کن در گروه گفت‌وگوی کلاس، همه دوست دارند با احترام با آن‌ها برخورد شود. احترام به دیگران یک ارزش اجتماعی است؛ یعنی چیزی مطلوب که اعضای جمع آن را می‌پذیرند و می‌خواهند به آن برسند. اما برای رسیدن به این هدف چه باید کرد؟ توهین نکردن و اجازه گرفتن پیش از فرستادن عکس دیگران، می‌توانند روش‌های پذیرفته‌شدۀ این گروه باشند؛ یعنی هنجارهای آن.

پس برای تشخیص این دو، از خودت بپرس: «چه چیزی را می‌خواهیم؟» پاسخ، ارزش است. «چگونه برای رسیدن به آن رفتار می‌کنیم؟» پاسخ، هنجار است.

ارزش‌ها و هنجارها خودبه‌خود منتقل نمی‌شوند. خانواده و مدرسه با آموزش، تشویق و تنبیه آن‌ها را به افراد می‌آموزند؛ این فرایندها با جامعه‌پذیری و کنترل اجتماعی ارتباط دارند. مثلاً توضیح دادنِ نوبت‌گیری، آموزش است و تحسین کسی که نوبت را رعایت می‌کند، تشویق. البته برای ادامه یافتن این ارزش‌ها و هنجارها، فقط دانستنشان کافی نیست؛ افراد باید در کنش‌های روزانه به آن‌ها عمل کنند.

ساختۀ ما، اثرگذار بر ما

فرض کن وارد مدرسه‌ای می‌شوی که سال‌ها پیش تأسیس شده است. تو در شکل‌گیری آن نقشی نداشته‌ای، اما برنامه‌ها و مقرراتش بر زندگی روزانۀ تو اثر می‌گذارند. مدرسه فرصت یادگیری و دوستی فراهم می‌کند و هم‌زمان، با تعیین ساعت حضور، آزادی انتخاب زمان را محدود می‌کند.

پدیده‌های اجتماعی را انسان‌ها در ارتباط با یکدیگر می‌سازند. چون کنش انسان با آگاهی، اراده و هدف همراه است، این پدیده‌ها معنادارند؛ مثلاً مدرسه برای آموزش شکل می‌گیرد. در مقابل، پیدایش کوه نتیجۀ کنش هدفمند انسان‌ها نیست.

نکتۀ مهم این است که پدیده‌های اجتماعی کم‌کم از سازندگان اولیۀ خود مستقل می‌شوند؛ یعنی حتی با رفتن آن افراد هم می‌توانند باقی بمانند و بر زندگی دیگران اثر بگذارند. این ماندگاری ممکن است باعث شود آن‌ها را مثل پدیده‌های طبیعی بدانیم؛ اما قدیمی و پابرجا بودن یک پدیده، دلیل طبیعی بودن آن نیست.

از «من» به «ما»

تا حالا کاری را با کمک چند نفر انجام داده‌ای که به‌تنهایی از پسش برنمی‌آمدی؟ وقتی برای یادگیری با همکلاسی‌هایت گروه تشکیل می‌دهی، یک «ما» شکل می‌گیرد. در این «ما»، شخصیت و توانایی‌های تو از بین نمی‌رود؛ با مشارکت دیگران، فرصت پیدا می‌کنی فراتر از توان فردی‌ات عمل کنی.

خانواده و گروه‌های دیگر با پیوند و مشارکت اعضایشان شکل می‌گیرند و دوام می‌آورند. تصمیم‌های خانوادگی هم فقط به زندگی خصوصی محدود نمی‌مانند. مثلاً تصمیم به فرزندآوری، علاوه بر تغییر روابط و مسئولیت‌های خانواده، در آینده بر جمعیت جامعه و نیاز به مدرسه و خدمات اثر می‌گذارد. پس یک تصمیم می‌تواند پیامدهای فردی و اجتماعی، کوتاه‌مدت و بلندمدت داشته باشد.

اما آیا هر «ما شدنی» ارزشمند است؟ گروهی که برای کمک به یادگیری همکاری می‌کند، با گروهی که برای آزار همکلاسی‌ها هماهنگ می‌شود، یکسان نیست. ارزش همکاری به هدف آن هم بستگی دارد؛ پیوندی سازنده است که در جهت نیکی و رشد انسان‌ها باشد.

جهان اجتماعی؛ اعضای مرتبط

وقتی از «جهان» حرف می‌زنیم، منظورمان همیشه تمام هستی نیست؛ گاهی به مجموعه‌ای بزرگ اشاره می‌کنیم. جهان اجتماعی، مجموعۀ پدیده‌های اجتماعی است؛ مثل خانواده، مدرسه و بازار.

برای شناخت بهتر این مجموعه، آن را با بدن مقایسه کنیم. قلب، شش‌ها و مغز کارهای متفاوتی انجام می‌دهند، اما جدا از هم عمل نمی‌کنند؛ فعالیت هرکدام با فعالیت بخش‌های دیگر ارتباط دارد. همین ارتباط منظم به ادامۀ زندگی بدن کمک می‌کند.

در جهان اجتماعی هم بخش‌های مختلف به یکدیگر وابسته‌اند. مثلاً برای اینکه تو در مدرسه درس بخوانی، خانواده وسایل موردنیازت را فراهم می‌کند، معلم آموزش می‌دهد و کارکنان مدرسه فضای یادگیری را آماده می‌کنند. کار این افراد و گروه‌ها با هم ارتباط دارد و از نظم برخوردار است.

پس شباهت مهم این است: هم بدن و هم جهان اجتماعی، بخش‌های گوناگون و مرتبط با نظم دارند. البته این شباهت به معنای یکسان‌بودن آن‌ها از هر نظر نیست.

تفاوت بدن با جامعه

قلبت برای تپیدن منتظر تصمیم تو نمی‌ماند! قلب و ریه هم با یکدیگر توافق نکرده‌اند که هرکدام چه کاری انجام دهند. عضویت و نظم اندام‌های بدن تکوینی است؛ یعنی با آگاهی و ارادۀ آن‌ها ساخته نشده و با تصمیم آن‌ها تغییر نمی‌کند.

اما یک گروه درسی را در نظر بگیر: اعضا توافق می‌کنند چه کسی عضو گروه باشد و جلسه‌ها چه زمانی برگزار شود. آن‌ها می‌توانند با توافق، زمان جلسه را تغییر دهند. این نظم، برخلاف نظم بدن، با آگاهی، اراده و قرارداد انسان‌ها شکل گرفته است.

به همین دلیل، عضویت و نظم جهان اجتماعی را اعتباری می‌نامیم. اعتباری به معنای خیالی یا بی‌اهمیت نیست؛ مثلاً برنامۀ مدرسه قراردادی است، اما واقعاً بر زمان رفت‌وآمد تو اثر می‌گذارد. پس تفاوت اصلی این است: نظم بدن از توافق اعضایش پدید نمی‌آید، ولی نظم اجتماعی بر آگاهی و ارادۀ انسان‌ها تکیه دارد.

نقش‌ها و آگاهی مشترک

وقتی عضو یک مدرسه می‌شوی، نقش «دانش‌آموز» را می‌پذیری. این نقش فقط یک اسم نیست؛ همراه آن، حقوقی داری، یعنی چیزهایی که می‌توانی انتظار داشته باشی، و تکالیفی داری، یعنی کارهایی که باید انجام بدهی. مثلاً حق داری پرسشت را مطرح کنی و توضیح بخواهی؛ در مقابل، وظیفه داری به کلاس و یادگیری دیگران احترام بگذاری. معلم هم متناسب با نقش خود، حقوق و تکالیفی دارد.

اما شناختن نقش خودت کافی نیست. تو و معلم باید بدانید از یکدیگر چه انتظاری دارید و آن را بپذیرید. اگر دانش‌آموز منتظر توضیح درس باشد، ولی معلم آموزش‌دادن را وظیفۀ خود نداند، نظم کلاس آسیب می‌بیند.

پس نظم جهان اجتماعی به شناخت و پذیرش مشترک نقش‌ها، حقوق و تکالیف وابسته است؛ نه فقط به اینکه هرکس در ذهن خودش تصوری از نقش‌ها داشته باشد.

فرهنگ؛ از عمومی تا گروهی

فرهنگ فقط شعر و هنر نیست؛ آگاهی‌های مشترک و شیوۀ زندگی انسان‌هاست. زبان، خوراک، پوشش، آداب‌ورسوم و باورهای ما، همگی می‌توانند بخشی از فرهنگ باشند.

برای شناخت بخش‌های فرهنگ، به این تفاوت دقت کن:

• فرهنگ عمومی بخشی است که همۀ اعضای یک جهان اجتماعی در آن اشتراک دارند.
• خرده‌فرهنگ به یک گروه، قوم، قشر یا صنف مربوط است؛ مثلاً اصطلاحات و آداب خاص یک گروه شغلی.

«خرده» به معنای کم‌ارزش بودن نیست؛ یعنی این بخش از فرهنگ به گروهی خاص مربوط است، نه همۀ اعضای جامعه.

خرده‌فرهنگ‌ها اغلب با فرهنگ عمومی سازگارند؛ به این‌ها خرده‌فرهنگ موافق می‌گوییم. اما اگر باورها و قواعد پذیرفته‌شدۀ یک گروه با فرهنگ عمومی مخالفت داشته باشد، آن خرده‌فرهنگ ضدفرهنگ است؛ مانند خرده‌فرهنگ سارقان. پس صرفِ متفاوت بودنِ پوشش یا گویش یک گروه، آن را ضدفرهنگ نمی‌کند؛ معیار، ناسازگاری با فرهنگ عمومی است.

پل میان نسل‌ها

چطور ممکن است اعضای یک جامعه عوض شوند، اما زندگی اجتماعی آن ادامه پیدا کند؟ فرهنگ، پل میان نسل‌هاست. هر نسل، آگاهی‌ها و شیوه‌های زندگی را از نسل پیش یاد می‌گیرد و به نسل بعد می‌آموزد.

رنگ چشم ممکن است از راه وراثت زیستی منتقل شود، اما زبان‌گفتن، آداب مهمانی یا رعایت نوبت را با ژن‌ها به ارث نمی‌بریم؛ آن‌ها را یاد می‌گیریم. مثلاً کودک در خانواده با دیدن رفتار دیگران و راهنمایی آن‌ها، شیوۀ سلام‌کردن را می‌آموزد. مدرسه هم با آموزش و تمرین، بخشی از فرهنگ، مانند همکاری گروهی، را منتقل می‌کند.

پس تداوم جهان اجتماعی فقط به متولدشدن افراد تازه وابسته نیست؛ نسل تازه باید فرهنگ را نیز بیاموزد. اگر نسلی نتواند فرهنگ خود را حفظ کند یا به نسل بعد برساند، جهان اجتماعی آن ممکن است فروبپاشد یا چنان دگرگون شود که به جهان اجتماعی دیگری تبدیل شود.

از کنش‌های انسان شروع کنیم

برای پیدا کردن گسترۀ جهان اجتماعی، از یک جای روشن شروع کنیم: کنش‌های اجتماعی انسان‌ها و پدیده‌هایی که از این کنش‌ها پدید می‌آیند، درون جهان اجتماعی‌اند.

مثلاً وقتی راننده‌ای برای عبور عابران پشت خط می‌ایستد، رفتارش با توجه به دیگران انجام می‌شود؛ پس یک کنش اجتماعی است. اگر همان راننده قانون را رعایت نکند، باز هم رفتارش اجتماعی است. بنابراین، «اجتماعی بودن» لزوماً به معنای خوب یا پسندیده بودن نیست!

جهان اجتماعی فقط شامل رفتارها نیست؛ نتیجه‌های کنش‌های اجتماعی را هم در بر می‌گیرد. مثلاً وقتی دانش‌آموزان و کارکنان مدرسه قواعد رفت‌وآمد را رعایت می‌کنند، به ایجاد نظم و امنیت کمک می‌کنند. این نظم و امنیت هم بخشی از جهان اجتماعی است.

پس برای شروع، دو چیز را پیدا کن: انسان‌ها چه کنش‌های اجتماعی‌ای انجام می‌دهند و از این کنش‌ها چه پدیده‌هایی به وجود می‌آید؟

طبیعت هم راه پیدا می‌کند

زلزله را انسان‌ها ایجاد نمی‌کنند؛ اما آیا به همین دلیل باید آن را کاملاً بیرون از گسترۀ جهان اجتماعی بدانیم؟ معیار، ارتباط پدیده با زندگی اجتماعی است، نه فقط اینکه چه کسی آن را به وجود آورده است.

زلزله بر تصمیم‌ها و کارهای انسان‌ها اثر می‌گذارد. برای مثال، مردم برای کاهش آسیب‌های آن، خانه‌های مقاوم می‌سازند، مقررات ساخت‌وساز تعیین می‌کنند و در مدرسه تمرین پناه‌گیری انجام می‌دهند. به این ترتیب، یک پدیدۀ طبیعی با کنش‌ها و قواعد زندگی اجتماعی پیوند پیدا می‌کند و به گسترۀ جهان اجتماعی راه می‌یابد.

خشکسالی هم می‌تواند مردم را به ذخیره‌کردن آب یا انتخاب کشتِ متناسب با کم‌آبی وادارد. دقت کن: ورود به جهان اجتماعی، به معنای از دست دادن ماهیت طبیعی نیست. زلزله همچنان طبیعی است؛ ولی به‌واسطۀ ارتباطش با زندگی مردم، در گسترۀ جهان اجتماعی هم قرار می‌گیرد.

فراتر از طبیعت

آیا فقط چیزهایی که در طبیعت می‌بینیم می‌توانند با زندگی اجتماعی ارتباط پیدا کنند؟ گسترۀ جهان اجتماعی به طبیعت محدود نیست. شناخت خداوند، فرشتگان و جهان ماوراءطبیعی نیز می‌تواند بر زندگی انسان‌ها اثر بگذارد.

برای فهم این ارتباط، یک مسیر را دنبال کن: شناخت انسان از جهان، بر آرمان‌ها و ارزش‌هایش اثر می‌گذارد؛ یعنی بر اینکه چه زندگی‌ای را مطلوب و چه کاری را درست بداند. این ارزش‌ها هم می‌توانند رفتار او با دیگران را تغییر دهند.

مثلاً کسی که باور دارد خداوند از کارهای او آگاه است، ممکن است حتی وقتی هیچ‌کس مراقبش نیست، حق دیگران را رعایت کند. اینجا شناخت و باور او با یک کنش اجتماعی، یعنی رعایت حق دیگران، پیوند پیدا کرده است.

پس لازم نیست انسان پدیده‌ای را به وجود آورده باشد تا آن پدیده در گسترۀ جهان اجتماعی قرار بگیرد؛ ارتباط آن با ارزش‌ها و کنش‌های اجتماعی انسان‌ها اهمیت دارد.

دو دسته، یک جهان اجتماعی

حالا می‌توانیم پدیده‌های جهان اجتماعی را در دو دسته جای دهیم:

• پدیده‌های اعتباری: کنش‌های انسان‌ها و پیامدهای آنها؛ مانند رعایت قانون، خانواده و ترافیک. این پدیده‌ها در زندگی اجتماعی و بر اثر کنش انسان‌ها شکل می‌گیرند. «اعتباری» به معنی خیالی یا بی‌اثر نیست؛ ترافیک می‌تواند واقعاً تو را از رسیدن به مدرسه بازدارد!
• پدیده‌های تکوینی: پدیده‌های طبیعی و ماوراءطبیعی که انسان آنها را ایجاد نمی‌کند، اما به‌واسطۀ ارتباط با زندگی اجتماعی، در گسترۀ جهان اجتماعی قرار می‌گیرند؛ مانند دریا و فرشته.

مثلاً دریا را انسان نساخته است، ولی ارتباط آن با ماهیگیری، تجارت و مقررات بندرها، آن را به جهان اجتماعی پیوند می‌دهد. در مقابل، مقررات بندر حاصل کنش انسان‌هاست و در دستۀ اعتباری قرار می‌گیرد.

پس برای دسته‌بندی، دو پرسش را از هم جدا کن: «آیا این پدیده با زندگی اجتماعی ارتباط دارد؟» و «آیا حاصل کنش انسان‌هاست یا انسان آن را ایجاد نکرده است؟»

مقایسه، نه یکسان‌انگاری

آیا می‌توان جهان اجتماعی را مثل بدن انسان شناخت؟ مقایسه به شناخت کمک می‌کند، اما به معنی یکسان بودن نیست.

کالبدشناس اعضای بدن و چگونگی کنار هم قرار گرفتن آنها را بررسی می‌کند. ما هم برای شناخت جهان اجتماعی می‌توانیم اجزای آن و ارتباطشان را بررسی کنیم. این شباهت، نقطۀ شروع خوبی است؛ ولی نباید انتظار داشته باشیم هرچه دربارۀ بدن درست است، دربارۀ جهان اجتماعی هم درست باشد.

مثلاً گاهی می‌گوییم «مدرسه مثل یک بدن است»؛ چون بخش‌های مختلف آن با هم همکاری می‌کنند. اما دانش‌آموزان و معلمان، برخلاف اعضای بدن، می‌توانند دربارۀ قواعد مدرسه گفت‌وگو کنند و برای تغییر آنها تصمیم بگیرند.

پس هنگام مقایسه، دو پرسش همراه داشته باش: چه شباهتی دارند؟ چه تفاوتی دارند؟ تشریح جهان اجتماعی به معنای بررسی اجزا و ارتباط‌های آن است، نه انجام همان کاری که در پزشکی با بدن انجام می‌شود.

شناخت اجزا با دسته‌بندی

در یک مراسم عروسی، فقط مهمان‌ها حضور ندارند؛ سلام‌کردن، هدیه‌دادن، رسم‌های برگزاری مراسم و رابطه‌های خانوادگی هم بخشی از ماجرا هستند. هرکدام از این پدیده‌های اجتماعی را می‌توان جزئی از جهان اجتماعی دانست.

اما چطور این همه پدیدۀ متفاوت را بشناسیم؟ تنها فهرست‌کردن آنها کافی نیست؛ باید معیاری برای دسته‌بندی داشته باشیم. معیار یعنی ویژگی‌ای که هنگام دسته‌بندی به آن توجه می‌کنیم.

مثلاً برای مرتب‌کردن کتاب‌های یک کتابخانه، می‌توانیم موضوع کتاب‌ها یا اندازۀ آنها را معیار قرار دهیم. کتاب‌ها همان‌اند، اما با تغییر معیار، دسته‌بندی عوض می‌شود. دانشمندان هم برای شناخت اجزای جهان اجتماعی از معیارهای گوناگون استفاده می‌کنند؛ هر معیار کمک می‌کند این اجزا را از یک جهت بررسی کنیم.

از خُرد تا کلان

سلام‌کردن تو به هم‌کلاسی‌ات و فرهنگ یک جامعه، هر دو پدیدۀ اجتماعی‌اند؛ اما دامنۀ یکسانی ندارند. برای مقایسۀ آنها، یک طیف خُرد تا کلان را تصور کن؛ مثل خطی که از پدیده‌های کوچک‌تر به پدیده‌های گسترده‌تر می‌رسد.

در سوی خُرد، کنش‌های اجتماعی افراد، مثل همین سلام‌کردن، قرار می‌گیرند. در سوی کلان، پدیده‌های گسترده‌ای مثل فرهنگ و جامعه جای دارند. گروه‌ها و سازمان‌ها نیز میان این دو سوی طیف قرار می‌گیرند.

برای نمونه، از کلاس درس به مدرسه و سپس نظام آموزشی برو: کلاس بخشی از مدرسه است و مدرسه در مجموعۀ گسترده‌تر نظام آموزشی قرار دارد. پس هرچه در این مسیر جلو می‌روی، دامنه گسترده‌تر می‌شود.

یادت باشد طیف فقط دو جعبۀ جدا به نام «خُرد» و «کلان» نیست؛ پدیده‌ها می‌توانند میان این دو قرار بگیرند. همچنین، خُردبودن به معنای کم‌اهمیت‌بودن نیست؛ اینجا معیار ما اندازه و دامنه است.

مسئله در چه اندازه‌ای است؟

فرض کن دو نفر دنبال کارند: یکی مهارت لازم برای شغل موردنظرش را ندارد؛ دیگری مهارت دارد، اما در جامعه فرصت شغلی کافی وجود ندارد. آیا پیشنهاد «در یک دورۀ مهارت‌آموزی شرکت کن» برای هر دو به یک اندازه مفید است؟

شناخت دامنۀ مسئله کمک می‌کند راه‌حل مناسب‌تری پیدا کنیم. اگر مشکل، کمبود مهارت یک فرد باشد، آموزش می‌تواند به او کمک کند. اگر مشکل به شیوۀ توزیع مشاغل در یک شهر مربوط باشد، فقط آموزش افراد کافی نیست و سامان‌دهی فرصت‌های شغلی هم لازم است. اگر در کل جامعه شغل کافی وجود نداشته باشد، ایجاد فرصت‌های شغلی به برنامه‌ریزی گسترده‌تری نیاز دارد.

این دسته‌بندی، میزان اثرگذاری ما را هم روشن‌تر می‌کند: معمولاً تغییر مهارت‌های خودمان بیشتر در اختیار ماست تا تغییر وضعیت اشتغال کل جامعه. پس پیش از پیشنهاد راه‌حل بپرس: مشکل در چه دامنه‌ای است و چه کسانی می‌توانند برای حل آن اقدام کنند؟

از کنش فرد تا جامعه

سلام‌کردن تو به هم‌کلاسی‌ات و نظام آموزشی کشور، هر دو پدیدهٔ اجتماعی‌اند؛ اما آیا دامنهٔ یکسانی دارند؟

پدیده‌های اجتماعی را می‌توان روی طیف خُرد تا کلان قرار داد. کنش اجتماعی یک فرد به سوی خُرد نزدیک‌تر است؛ فرهنگ و جامعه به سوی کلان نزدیک‌ترند. میان این دو هم پدیده‌هایی با دامنه‌های متفاوت قرار می‌گیرند. مثلاً کلاس درس در مقایسه با مدرسه خُردتر است و مدرسه در مقایسه با نظام آموزشی کشور دامنهٔ کوچک‌تری دارد. پس جایگاه هر پدیده را در مقایسه با پدیده‌های دیگر می‌سنجیم، نه با یک مرز قطعی.

این مقایسه به پیدا‌کردن راه‌حل مناسب هم کمک می‌کند. اگر فردی به‌دلیل نداشتن مهارت بیکار باشد، آموزش مهارت می‌تواند کمکش کند؛ اما اگر در سراسر جامعه شغل کافی نباشد، فقط مهارت‌آموزیِ همان فرد مشکل عمومی را حل نمی‌کند. راه‌حل باید با دامنهٔ مسئله متناسب باشد.

دیدنی‌ها و معناها

وقتی از خیابان می‌گذری، سرعت‌گیر را می‌بینی و تکان خودرو را روی آن حس می‌کنی؛ اما «نظم» را می‌توانی مثل سرعت‌گیر ببینی یا لمس کنی؟

پدیده‌های اجتماعی از نظر محسوس‌بودن یکسان نیستند. ساختمان مدرسه و کنش بیرونیِ دست‌دادن، بُعد عینی و محسوس قوی‌تری دارند؛ در مقابل، ارزش‌ها و تصوّر تو از معلمت، بُعد ذهنی و نامحسوس بیشتری دارند. بااین‌حال، همهٔ پدیده‌های اجتماعی معنا دارند؛ حتی دست‌دادنِ دیدنی هم می‌تواند معنای سلام یا احترام داشته باشد.

پس با دو جعبهٔ کاملاً جدا روبه‌رو نیستیم؛ یک طیف ذهنی ـ عینی داریم. برای نمونه، سرعت‌گیر به سوی عینیِ طیف نزدیک‌تر است و نظم به سوی ذهنیِ آن. جایگاه هر پدیده را در مقایسه با پدیده‌های دیگر مشخص می‌کنیم، نه به‌صورت یک جای ثابت و دقیق.

حالا با توجه به تفاوت «داشتن معنا» و «محسوس‌بودن»، گزارهٔ زیر را بررسی کن.

داشتن کافی نیست

فرض کن استعداد خوبی در نوشتن داری، اما هنوز متوجه آن نشده‌ای. ممکن است فرصت شرکت در گروه نویسندگی مدرسه را از دست بدهی؛ نه چون توانایی نداری، بلکه چون توانایی‌ات را نمی‌شناسی. داشتن یک امکان، به‌تنهایی برای بهره‌بردن از آن کافی نیست.

ماجرای نفت در کتاب هم همین نکته را نشان می‌دهد. در آن بحران اقتصادی، کشورهای صنعتی به نفت نیاز ضروری داشتند؛ اما کشورهای نفت‌خیز، چون از اهمیت دارایی خود و نیاز خریداران آگاهی کافی نداشتند، نفت را بسیار ارزان فروختند. نفت وجود داشت، ولی شناخت لازم برای بهره‌بردن مناسب از آن وجود نداشت.

پس در جهان اجتماعی، فقط امکانات عینی مهم نیستند؛ شناخت و آگاهی ما از امکانات و موقعیت نیز بر تصمیم‌ها و کنش‌هایمان اثر می‌گذارد. این به معنای بی‌اهمیت‌بودن امکانات عینی نیست؛ نکته این است که آگاهی می‌تواند در چگونگی استفاده از آنها نقش تعیین‌کننده‌ای داشته باشد.

از سطح تا بنیاد

فرض کن شکل برگزاری جشن تولدها عوض شود؛ آیا زندگی اجتماعی از بین می‌رود؟ حالا تصور کن تعلیم‌وتربیت به‌کلی از جامعه حذف شود. پیامد این دو تغییر یکسان نیست!

اجزای جهان اجتماعی از نظر نقشی که در ادامهٔ زندگی اجتماعی دارند، متفاوت‌اند. لایه‌های سطحی آسان‌تر تغییر می‌کنند و تغییر یا حذفشان، پایه‌های جهان اجتماعی را از بین نمی‌برد؛ مثل بسیاری از مُدها و آداب جشن‌ها. البته «سطحی» به معنی بی‌اهمیت نیست؛ این پدیده‌ها هم در زندگی ما نقش دارند.

در مقابل، لایه‌های عمیق و بنیادین نقش تعیین‌کننده دارند، به‌آسانی تغییر نمی‌کنند و حذفشان تداوم جهان اجتماعی را به خطر می‌اندازد. برای نمونه، تعلیم‌وتربیت در انتقال فرهنگ به نسل‌های بعد نقش اساسی دارد.

پس برای تشخیص این لایه‌ها بپرس: «اگر این بخش تغییر کند یا حذف شود، فقط شیوه‌ای از زندگی عوض می‌شود یا پایه‌های ادامهٔ زندگی اجتماعی آسیب می‌بیند؟»

سطح و عمق جهان اجتماعی

اگر شیوۀ برگزاری جشن تولد مردم عوض شود، آیا زندگی اجتماعی از هم می‌پاشد؟ برای شناخت بخش‌های جهان اجتماعی، باید بپرسیم: چقدر تغییرپذیرند و چه نقشی در تداوم جامعه دارند؟

بخش‌هایی مثل مُد و آداب جشن تولد، راحت‌تر تغییر می‌کنند و تغییر یا حذفشان معمولاً جامعه را از بنیاد دگرگون نمی‌کند. این بخش‌ها را لایه‌های سطحی می‌نامیم.

در مقابل، بعضی بخش‌ها در پابرجا ماندن جهان اجتماعی نقشی تعیین‌کننده دارند؛ به‌آسانی تغییر نمی‌کنند و حذفشان می‌تواند جهان اجتماعی را فروبپاشد. این‌ها لایه‌های عمیق و بنیادین هستند.

بدن را در نظر بگیر: چشم و دست مهم‌اند، اما قلب و مغز برای زنده ماندن نقشی اساسی‌تر دارند. در جهان اجتماعی هم سطحی بودن به معنای بی‌اهمیت بودن نیست؛ تفاوت در میزان اثرگذاری و نقش حیاتی بخش‌هاست، نه صرفاً در دیده‌شدن یا محبوبیتشان.

تغییر بدون دگرگونی بنیادین

تصور کن در یک مدرسه، به‌جای نصب اطلاعیه‌های کاغذی، خبرها را در سامانهٔ مدرسه منتشر کنند. روش اطلاع‌رسانی عوض شده است؛ اما آیا همین تغییر یعنی باورها و ارزش‌های مدرسه هم از پایه عوض شده‌اند؟ نه، لزوماً!

جامعه به هنجارها و نمادها نیاز دارد، اما شکل همهٔ آنها ثابت نیست. هنجارها شیوه‌های پذیرفته‌شدهٔ رفتارند و نمادها معناهایی را به ما منتقل می‌کنند. مثلاً برای نشان‌دادن احترام، در موقعیت‌های مختلف از رفتارها یا نشانه‌های متفاوتی استفاده می‌کنیم؛ ممکن است این شیوه‌ها تغییر کنند، ولی ارزش احترام همچنان باقی بماند.

پس برای تشخیص تغییر بنیادین، فقط نپرس «چه چیزی عوض شده؟»؛ بپرس «آیا این تغییر به لایه‌های عمیق هم رسیده است؟» تغییر برخی هنجارها و نمادها، تا وقتی عقاید و ارزش‌های بنیادین را تغییر ندهد، به معنای دگرگونی بنیادین جهان اجتماعی نیست.

عقاید؛ ریشهٔ لایه‌های دیگر

چرا دو جامعه ممکن است دربارهٔ «زندگی خوب» نظرهای متفاوتی داشته باشند؟ برای فهم این تفاوت، باید به عمیق‌ترین لایهٔ جهان اجتماعی، یعنی عقاید کلان، نگاه کنیم. این عقاید پاسخ مردم به پرسش‌های اساسی‌اند: جهان چگونه جایی است؟ انسان چه جایگاهی دارد؟ زندگی و مرگ چه معنایی دارند؟

این پاسخ‌ها بر ارزش‌ها، یعنی آنچه مهم و مطلوب شمرده می‌شود، اثر می‌گذارند. هنجارها و نمادها نیز متناسب با آنها شکل می‌گیرند؛ پس عقاید فقط در ذهن افراد باقی نمی‌مانند.

مثلاً جامعه‌ای که هستی را محدود به زندگی دنیا می‌داند، ارزش‌ها و شیوه‌های رفتارش را متناسب با همین نگاه سامان می‌دهد. جامعه‌ای که هستی را فراتر از دنیا می‌بیند، برای سامان‌دادن زندگی اجتماعی به آن باور هم توجه می‌کند؛ مثلاً این باور می‌تواند در نگاه مردم به کمک‌کردن به دیگران و معنای مراسم سوگواری بازتاب پیدا کند.

بنابراین، عمیق‌بودن عقاید به اثرگذاری گستردهٔ آنها بر لایه‌های دیگر مربوط است.

از لایه‌ها به نهادها

تا اینجا لایه‌های جهان اجتماعی را جداگانه شناختیم؛ حالا وقت آن است که ارتباط میان آنها را ببینیم. شناختن تک‌تک قطعه‌های یک وسیله، با فهمیدن اینکه چگونه با هم کار می‌کنند، فرق دارد. در جهان اجتماعی هم نگاه به ارتباط اجزا و لایه‌ها، ما را به شناخت نهادهای اجتماعی می‌رساند.

مثلاً به مدرسه فکر کن: اهمیت‌دادن به یادگیری یک ارزش است؛ رعایت نوبت در گفت‌وگوی کلاسی یک هنجار است و زنگ مدرسه یک نماد است. اگر اینها را جدا ببینیم، فقط چند پدیده را شناخته‌ایم. اما وقتی رابطهٔ آنها را با نقش معلم و دانش‌آموز و فعالیت‌های آموزشی بررسی کنیم، به شناخت نهاد تعلیم و تربیت نزدیک می‌شویم.

پس برای شناخت نهادها، فقط نپرس «چه اجزایی وجود دارند؟»؛ بپرس «این اجزا و لایه‌ها چگونه به هم پیوند دارند؟»

عمق تغییرهای اجتماعی

اگر لباس دانش‌آموزان یک مدرسه عوض شود، آیا نگاه آن‌ها به زندگی هم حتماً تغییر کرده است؟ برای پاسخ، باید ببینیم تغییر تا کدام لایه پیش رفته است.

عقاید و ارزش‌ها لایه‌های عمیق جهان اجتماعی‌اند. عقاید، باورهای ما دربارهٔ جهان، انسان و زندگی‌اند؛ ارزش‌ها نشان می‌دهند چه چیزهایی را خوب و مهم می‌دانیم. این لایه‌ها بر بخش‌های گوناگون زندگی اجتماعی اثر می‌گذارند و کمتر دگرگون می‌شوند.

در مقابل، هنجارها و نمادها سطحی‌ترند و بیشتر تغییر می‌کنند. مثلاً ممکن است شکل لباس مدرسه تغییر کند، اما دانایی همچنان ارزشمند باشد و باور به توانایی انسان برای یادگیری پابرجا بماند. پس تغییر لباس، به‌تنهایی نشانهٔ دگرگونی بنیادین جهان اجتماعی نیست.

برای تشخیص عمق یک تغییر، فقط به ظاهر آن نگاه نکن؛ بپرس: «آیا باورها و ارزش‌های پشت آن هم تغییر کرده‌اند؟»

نهاد؛ پیوند لایه‌ها و نیازها

وقتی می‌خواهیم چیزی یاد بگیریم، فقط داشتن دفتر و قلم کافی نیست؛ باور به توانایی یادگیری انسان، ارزشمند دانستن دانایی و داشتن قواعدی برای آموزش هم لازم است. این‌ها وقتی در ارتباط با هم به نیاز آموزش پاسخ می‌دهند، نهاد تعلیم و تربیت را شکل می‌دهند.

لایه‌های این نهاد را کنار هم ببین:

• عقیده: انسان می‌تواند تربیت شود و یاد بگیرد.
• ارزش: دانایی ارزشمند است.
• هنجار: برای یادگیری، باید در فعالیت‌های آموزشی مشارکت کرد.
• نماد: دفتر و قلم نشانه‌های آشنای آموزش‌اند.

پس نهاد اجتماعی فقط یک ساختمان یا یک وسیله نیست؛ مدرسه محل آموزش است، اما نهاد تعلیم و تربیت، باورها، ارزش‌ها، قواعد و نمادهای مرتبط با آموزش را در بر می‌گیرد. نهاد اجتماعی از پیوند این چهار لایه برای پاسخ به نیازهای معین افراد و جهان اجتماعی شکل می‌گیرد.

راه پذیرفتنی تأمین نیاز

فرض کن کسی می‌خواهد درآمدی به دست بیاورد. می‌تواند کالایی تولید کند و بفروشد؛ یا می‌تواند با فریب‌دادن مشتری پول بگیرد. هر دو راه ممکن است به پول برسند، اما آیا هر دو در جامعه پذیرفته‌اند؟

نهاد اجتماعی فقط به تأمین نیاز مربوط نیست؛ راه پذیرفتنی تأمین آن را هم مشخص می‌کند. برای نمونه، نهاد اقتصاد تعیین می‌کند کدام شیوهٔ کسب ثروت درست و مقبول است و کدام شیوه ناپذیرفتنی است. پس رسیدن به خواسته، به‌تنهایی به معنای پذیرفتنی‌بودن راه رسیدن به آن نیست.

این موضوع در تعلیم و تربیت هم دیده می‌شود: یادگیری و انجام‌دادن تکلیف خودت، راه پذیرفتنی پیشرفت درسی است؛ اما رونویسی از پاسخ دیگران و ارائهٔ آن به نام خودت، پذیرفته نیست. بنابراین، برای شناخت هر نهاد بپرس: «چه نیازی را پاسخ می‌دهد و کدام راه‌های پاسخ‌دادن به آن را می‌پذیرد یا رد می‌کند؟»

نهادهای مشترک، شکل‌های متفاوت

آیا وجود نهاد تعلیم و تربیت در دو جامعه یعنی آموزش در آن‌ها دقیقاً یکسان است؟ نه! وجود یک نهاد مشترک، به معنای یکسان بودن شکل آن نیست. جامعه‌ها به پرورش نسل تازه نیاز دارند، اما چگونگی پاسخ‌دادن به این نیاز با عقاید و ارزش‌هایشان تناسب دارد.

برای نمونه، در جامعه‌ای که همکاری ارزش مهمی است، ممکن است فعالیت گروهی در آموزش جایگاه پررنگی داشته باشد. در جامعه‌ای که بر رقابت فردی تأکید بیشتری می‌شود، ممکن است شیوه‌های آموزش و تشویق دانش‌آموزان متفاوت باشد. در هر دو، نهاد تعلیم و تربیت وجود دارد؛ اما هنجارهای آن دقیقاً یکسان نیست.

نهاد خانواده هم می‌تواند در جامعه‌های گوناگون، آداب و شیوه‌های متفاوتی برای ارتباط اعضا داشته باشد. پس برای شناخت یک نهاد، فقط نامش کافی نیست؛ باید ببینیم چه عقاید، ارزش‌ها، هنجارها و نمادهایی به آن شکل داده‌اند.

باور تازه، جهان اجتماعی تازه

حالا به پرسش آغاز درس برگردیم: چطور ممکن است زبان مردم همان بماند، اما جهان اجتماعی آن‌ها تازه شود؟ تغییر بنیادین به معنای عوض شدن همه‌چیز نیست؛ مهم این است که پایهٔ روابط تغییر کند.

در نمونه‌ای که کتاب از ظهور اسلام بیان می‌کند، در جامعهٔ جاهلی، جایگاه و حقوق افراد به قدرت قبیله و موقعیتشان در آن وابسته بود. با ظهور اسلام، توحید، عدالت و تقوا در مرکز معناهای زندگی اجتماعی قرار گرفتند و مبنای تنظیم روابط دگرگون شد؛ بااین‌حال، زبان مردم تغییر نکرد.

برخی عناصر پیشین کنار گذاشته شدند، مانند بت‌پرستی؛ بعضی دیگر معنای تازه‌ای یافتند. مثلاً پیوند خویشاوندی از بین نرفت، اما در چارچوب باورهای تازه و با تأکید بر صلهٔ رحم بازتعریف شد، نه برتری‌دادن بی‌چون‌وچرا به قبیله.

برای نزدیک شدن به این تفاوت، گروهی دوستانه را تصور کن که قبلاً همیشه طرف دوست نزدیکشان را می‌گرفتند، اما حالا انصاف را معیار قرار می‌دهند. اعضای گروه همان‌اند، ولی پایهٔ داوری و رابطه‌شان تغییر کرده است.

یک جهان یا جهان‌های گوناگون؟

آیا زندگی اجتماعی مردم همه‌جا شبیه زندگی ماست؟ وقتی از کودکی با شیوۀ خاصی از زندگی آشنا می‌شویم، ممکن است همان را تنها شکل ممکن بدانیم؛ درست مثل کسی که فقط مدرسۀ خودش را دیده و تصور می‌کند همۀ مدرسه‌ها همان‌طور اداره می‌شوند.

برای شناخت تنوع جهان‌های اجتماعی باید دایرۀ نگاه‌مان را بزرگ‌تر کنیم: هم جوامع امروزی در جاهای دیگر را ببینیم، هم زندگی مردم در گذشته را بررسی کنیم. مثلاً مقایسۀ جایگاه خانواده، شیوۀ آموزش و رسم‌های زندگی در جامعه‌های گوناگون، تفاوت‌های آنها را آشکار می‌کند.

زندگی جمعی زنبورهای عسل در طول زمان الگویی نسبتاً ثابت دارد؛ اما زندگی اجتماعی انسان‌ها تنها یک شکل نداشته است. پس نباید جامعۀ آشنای خودمان را نمونۀ همۀ جوامع بدانیم.

حالا تو بررسی کن: کدام مقایسه بهتر می‌تواند این گوناگونی را نشان دهد؟

آگاهی و اختیار؛ سرچشمۀ تنوع

بچه‌لاک‌پشت بدون آموزش بزرگ‌ترها به سوی دریا می‌رود؛ غریزه راهنمای اوست. اما انسان فقط از یک الگوی ازپیش‌آماده پیروی نمی‌کند. ما فرهنگ جامعه را از راه تربیت یاد می‌گیریم، ولی در برابر آن فقط پذیرنده نیستیم؛ می‌توانیم فکر کنیم، انتخاب کنیم و بر زندگی اجتماعی اثر بگذاریم.

مثلاً در یک گروه کلاسی، ممکن است رسم باشد فقط چند نفر تصمیم بگیرند. اعضای گروه می‌توانند این روش را بپذیرند یا با گفت‌وگو، مشارکت همۀ اعضا را جایگزین آن کنند. آنها ابتدا موقعیت را معنا می‌کنند و سپس تصمیم می‌گیرند چگونه عمل کنند.

در مقیاس جامعه هم شناخت‌ها و انتخاب‌های متفاوت انسان‌ها به شکل‌گیری جهان‌های اجتماعی گوناگون می‌انجامد. پس سرچشمۀ این تنوع، آگاهی و اختیار انسان‌هاست؛ انسان هم از فرهنگ اثر می‌پذیرد و هم در ساختن و تغییر آن نقش دارد.

تغییر ظاهر یا تغییر هویت؟

آیا هر تغییری در یک جامعه، جهان اجتماعی تازه‌ای می‌سازد؟ مهم این نیست که تغییر چقدر به چشم می‌آید؛ مهم این است که کدام لایه تغییر کرده است.

لایه‌های سطحی شامل نمادها و هنجارها هستند. مثلاً ممکن است شیوۀ سلام‌کردن مردم تغییر کند، اما عقاید و ارزش‌های اصلی آنان همان بماند. در این حالت، تغییری درون همان جهان اجتماعی رخ داده است، نه پیدایش جهانی تازه.

لایه‌های عمیق شامل عقاید، آرمان‌ها و ارزش‌های بنیادی هستند؛ یعنی باورهایی که جهت کلی زندگی جمعی را مشخص می‌کنند. تغییر این پایه‌ها، هویت جهان اجتماعی را عوض می‌کند، حتی اگر زبان یا جمعیت ثابت بماند.

برای نمونه، در مقایسۀ جامعۀ جاهلی عربستان با جهان اجتماعی اسلام، جایگزینی شرک با توحید و برتری قبیله‌ای با کرامت انسان، تغییری بنیادی است. باقی‌ماندن زبان عربی به معنای ثابت‌ماندن جهان اجتماعی نیست؛ چون پایه‌های اعتقادی و ارزشی تغییر کرده‌اند.

یک مسیر برای همۀ جوامع؟

آیا می‌شود همۀ جوامع را مثل دونده‌هایی دید که در یک مسیر مسابقه‌اند، اما بعضی جلوتر و بعضی عقب‌ترند؟ نگاه خطی به تاریخ چنین تصویری دارد.

برخی جامعه‌شناسان معتقدند همۀ جهان‌های اجتماعی شبیه یکدیگرند و مسیر رشد یکسانی دارند. آنها تفاوت جوامع را شبیه تفاوت دوران کودکی و بزرگ‌سالیِ یک نوع موجود زنده می‌دانند؛ یعنی تفاوت در مرحلۀ رشد است، نه تفاوت در نوع جهان اجتماعی.

برای مثال، در این نگاه، یک جامعۀ صنعتی و یک جامعۀ غیرصنعتی در دو راه جدا نیستند؛ یکی در همان راه مشترک جلوتر رفته است. بنابراین، جامعه‌ای که «عقب‌مانده» نامیده می‌شود، باید جامعۀ «پیشرفته» را الگوی حرکت خود قرار دهد.

دقت کن: اینجا داریم دیدگاه یک گروه از جامعه‌شناسان را می‌شناسیم، نه اینکه آن را تنها توضیح ممکن برای تاریخ همۀ جوامع بدانیم.

مسیرهای متفاوت، یادگیری از یکدیگر

آیا استفاده از دستاوردهای دیگران یعنی باید درست مثل آنها زندگی کنیم؟ در دیدگاه تنوع مسیرها، پاسخ منفی است. هر جهان اجتماعی با توجه به آرمان‌ها و ارزش‌های خودش تحول پیدا می‌کند؛ پس همۀ جوامع قرار نیست مراحل یک مسیر مشترک را طی کنند.

البته مسیر متفاوت داشتن به معنای قطع ارتباط نیست! یک جهان اجتماعی زنده و سالم، نیازهایش را می‌شناسد، دستاوردهای دیگران را بررسی می‌کند و آنچه را مناسب است برمی‌گزیند. گاهی هم پیش از استفاده، آن دستاورد را تغییر می‌دهد تا با نیازها و ارزش‌هایش سازگار شود.

مثلاً جامعه‌ای می‌تواند از تجربۀ دیگران در آموزش اینترنتی استفاده کند، اما محتوای آموزشی و شیوۀ اجرای آن را متناسب با زبان، نیازها و ارزش‌های خودش تنظیم کند. این یادگیری فعالانه است، نه پیروی کامل از مسیر جامعۀ دیگر. بنابراین، حفظ هویت با تبادل تجربه منافاتی ندارد؛ مهم این است که جامعه در انتخاب و سازگارکردن دستاوردها نقش فعالی داشته باشد.

جهانی که به ارث می‌بریم

وقتی برای اولین بار وارد مدرسه شدی، آیا زبان کتاب‌ها، شیوۀ تدریس و رسم امتحان‌دادن همان روز ساخته شدند؟ نه؛ تو وارد جهانی شدی که بخش بزرگی از آن پیش از آمدنت شکل گرفته بود.

جهان اجتماعی فقط حاصل کار ما و هم‌دوره‌ای‌های ما نیست. نسل‌های گذشته با کنش‌هایشان در ساختن آن سهم داشته‌اند. اگوست کنت برای نشان‌دادن اهمیت این سهم می‌گوید نقش درگذشتگان در ساختن جهان اجتماعی از زندگان بیشتر است؛ منظورش اثرِ باقی‌ماندۀ کارهای آنان است، نه اینکه امروز کنش تازه‌ای انجام می‌دهند.

مثلاً کلاس تو فقط با حضور تو و معلمت شکل نگرفته است؛ زبان فارسی، دانش انباشته‌شده و شیوۀ آموزش، میراث نسل‌های پیشین‌اند. البته سهم امروز ما هم واقعی است: همان‌طور که از کار گذشتگان بهره می‌بریم، کارهای ما نیز می‌تواند بخشی از جهان آیندگان شود.

ساختۀ ما، اثرگذار بر ما

فرض کن خانواده‌ای خانه‌ای می‌سازد. ساختن خانه تصمیم خودشان بوده، اما پس از ساخت، نمی‌توانند وسایل را هر طور که می‌خواهند بچینند؛ اندازۀ اتاق‌ها و جای درها بر انتخابشان اثر می‌گذارد. آنچه ساخته‌اند، حالا بر شیوۀ زندگی خودشان اثر دارد.

جهان اجتماعی هم چنین است: انسان‌ها آن را با آگاهی و ارادۀ خود پدید می‌آورند، ولی وقتی شکل گرفت، پیامدها و الزام‌هایی پیدا می‌کند که تابع میل تک‌تک افراد نیست. منظور از الزام، شرایطی است که باید در کنش‌هایمان به حساب بیاوریم، حتی اگر مطابق میل ما نباشد.

مثلاً مدرسه و برنامۀ کلاس‌ها ساختۀ انسان‌هاست. این برنامه فرصت یادگیریِ منظم را فراهم می‌کند، اما زمان حضور دانش‌آموز را هم مشخص می‌کند. اگر دانش‌آموزی بخواهد هر ساعتی که دوست دارد وارد کلاس شود، خواست او به‌تنهایی زمان کلاس را عوض نمی‌کند. پس ساختۀ انسان بودن، به معنای تابع خواست هر فرد بودن نیست.

تغییر ممکن است، اما بی‌شرط نیست

آیا چون قواعد و باورهای جامعه پیش از ما شکل گرفته‌اند، فقط باید آن‌ها را بپذیریم؟ نه؛ ما در برابر میراث گذشتگان بی‌اثر و مجبور نیستیم. می‌توانیم با کنش‌هایمان به تداوم جهان موجود کمک کنیم یا برای تغییر آن گام برداریم.

اما خواستنِ یک نفر، به‌تنهایی برای ساختن جهانی تازه کافی نیست. لازم است آگاهی تازه‌ای شکل بگیرد؛ یعنی افراد امکان و شیوۀ دیگری برای زندگی اجتماعی بشناسند. همچنین باید ارادۀ عمل به آن گسترش پیدا کند.

مثلاً اگر بخواهی دانش‌آموزان در تصمیم‌های مدرسه نقش بیشتری داشته باشند، فقط موافق بودن خودت کافی نیست. دیگران هم باید این شیوۀ مشارکت را بشناسند و برای اجرای آن همراه شوند. ممکن است مقررات یا شیوۀ تصمیم‌گیری موجود نیز مانع شود.

پس امکان تغییر داریم، اما تغییر نه خودبه‌خود رخ می‌دهد و نه همیشه بدون مانع است.

جهان تازه، الزام‌های تازه

آیا تغییر جهان اجتماعی یعنی رها شدن از هر قاعده و الزامی؟ نه؛ تغییر جهان اجتماعی، الزام‌ها را عوض می‌کند، نه اینکه همۀ آن‌ها را از میان ببرد. تا وقتی افراد با مشارکت خود یک جهان اجتماعی را پابرجا نگه می‌دارند، پیامدهای آن هم باقی می‌ماند. با شکل‌گیری جهانی تازه، الزام‌های دیگری بر زندگی و فعالیت افراد اثر می‌گذارد.

برای روشن شدن موضوع، مدرسه‌ای را تصور کن که تکلیف‌هایش کاغذی بوده و حالا آن‌ها را اینترنتی دریافت می‌کند. دیگر لازم نیست دانش‌آموز دفتر تکلیفش را به مدرسه ببرد؛ اما باید به سامانۀ مدرسه دسترسی داشته باشد و فایل تکلیف را در زمان مشخص بفرستد. یک الزام کنار رفته، ولی الزام‌های تازه‌ای پدید آمده است.

این مثال کوچک کمک می‌کند بفهمیم چرا جهان اجتماعی تازه هم بدون الزام نیست؛ فقط شرایط کنش و انتخاب افراد در آن تغییر می‌کند.

جهان ساخته‌شده، انسانِ انتخابگر

وقتی وارد مدرسه می‌شوی، برنامهٔ کلاس‌ها و مقررات از قبل وجود دارند؛ تو آن‌ها را از صفر نساخته‌ای. جهان اجتماعی هم همین‌طور است: پیش از تولد ما، نسل‌های گذشته باورها، ارزش‌ها و شیوه‌های زندگی را شکل داده‌اند و ما در میان آن‌ها زندگی می‌کنیم.

اما آیا ما فقط اجراکنندهٔ تصمیم‌های گذشتگان هستیم؟ نه؛ ما می‌توانیم در ادامه دادن یا تغییر این جهان نقش داشته باشیم. تغییر به آگاهی و ارادهٔ تازه نیاز دارد؛ یعنی بدانیم چه تغییری می‌خواهیم و برای آن تلاش کنیم. البته قواعد و ساختارهای موجود ممکن است جلوی گسترش این خواست تازه را بگیرند.

مثلاً دانش‌آموزان می‌توانند برای تغییر شیوهٔ انتخاب نمایندهٔ کلاس پیشنهاد بدهند و مشارکت کنند. اما روش تازه هم به قواعدی دربارهٔ رأی‌دادن و مسئولیت نماینده نیاز دارد. پس تغییر جهان اجتماعی، به معنای از بین رفتن همهٔ الزام‌ها نیست؛ الزام‌های تازه جای الزام‌های قبلی را می‌گیرند.

دو روی یک سکه

تصور کن به چهارراه رسیده‌ای و چراغ قرمز است. باید بایستی، حتی اگر عجله داشته باشی. این قاعده انتخاب تو را محدود می‌کند؛ اما همین که رانندگان دیگر هم موظف‌اند چراغ را رعایت کنند، فرصت عبور ایمن را برای تو فراهم می‌کند. پس محدودیت و فرصت، دو پیامدِ جدا و بی‌ارتباط نیستند؛ این فرصت به رعایت همان محدودیت وابسته است.

زبان هم همین‌طور است. وقتی برای دوستت پیام می‌فرستی، نمی‌توانی کلمه‌ها را با هر معنایی که دلت خواست به کار ببری و انتظار داشته باشی منظورت را بفهمد. پذیرفتن معناها و قواعد مشترک، دست تو را در بعضی انتخاب‌ها می‌بندد، اما امکان گفت‌وگو و انتقال فکرهای پیچیده را فراهم می‌کند.

بنابراین، برای شناخت یک قاعدۀ اجتماعی، فقط نپرس «چه کاری را نمی‌گذارد انجام دهم؟»؛ بپرس «با همین محدودیت، چه امکانی برای ما فراهم می‌شود؟» فرصت و محدودیت را باید در کنار هم دید.

کدام توانایی‌ها شکوفا می‌شوند؟

فرض کن مدرسه‌ای امکانات ورزشی عالی دارد، اما برای هنر هیچ فضا و زمانی در نظر نمی‌گیرد. در این مدرسه بعضی استعدادها فرصت رشد پیدا می‌کنند و بعضی دیگر کمتر دیده می‌شوند. برای شناخت مدرسه، فقط شمردن امکانات کافی نیست؛ باید ببینیم چه توانایی‌هایی را پرورش می‌دهد.

برای ارزیابی جهان اجتماعی هم باید چنین پرسشی بپرسیم. عقاید و ارزش‌های هر جهان اجتماعی بر فرصت‌هایی که فراهم می‌کند اثر می‌گذارند: چه چیزهایی مهم شمرده می‌شوند و کدام توانایی‌های انسان مجال شکوفایی می‌یابند؟

توانایی‌های انسان فقط به تولید، رفاه و آبادانی محدود نیست؛ او ظرفیت‌های معنوی هم دارد. بعضی جهان‌های اجتماعی به رشد مادی توجه می‌کنند، اما ظرفیت‌های معنوی را نادیده می‌گیرند. بعضی دیگر با بی‌توجهی به نیازهای دنیوی، فرصت استفاده از توانایی انسان برای آبادانی را کاهش می‌دهند.

پس پیشرفت در یک زمینه، به‌تنهایی برای ارزیابی کافی نیست؛ باید هم فرصت‌های رشد را دید و هم توانایی‌های نادیده‌گرفته‌شده را.

آزادی در کنار نظم

فرض کن می‌خواهی پیاده به کتابخانه بروی، اما هیچ‌کس نمی‌داند خودروها از کدام سمت می‌آیند یا چه زمانی می‌ایستند. روی کاغذ، برای رفتن به کتابخانه آزادی؛ ولی آیا در عمل می‌توانی با خیال راحت از خیابان عبور کنی؟

نظم اجتماعی، رفتار دیگران را تا اندازه‌ای قابل‌پیش‌بینی می‌کند. وقتی رانندگان به جهت حرکت و چراغ راهنمایی پایبندند، تو هم فرصت رفت‌وآمد امن پیدا می‌کنی. پس محدود شدن بعضی رفتارهای دلخواه، می‌تواند امکان استفاده از آزادی را فراهم کند.

این رابطه دوطرفه است: تو از امنیت خیابان بهره می‌بری و خودت هم نباید با رفتار خطرناک، امنیت دیگران را از بین ببری. بنابراین، نظم و آزادی همیشه دشمن یکدیگر نیستند؛ نظم اجتماعی زمینه‌ای است که استفاده از آزادی را ممکن می‌کند. این به معنی عادلانه بودن هر مقرراتی نیست؛ نکته این است که نبودِ نظم، به‌خودی‌خود آزادی بیشتری نمی‌آورد.

حق من، تکلیف من

در مدرسه حق داری از آموزش بهره‌مند شوی؛ اما اگر هنگام توضیح معلم، همه هم‌زمان حرف بزنند، چه می‌شود؟ برای اینکه این حق عملی شود، دانش‌آموزان باید نوبت صحبت را رعایت کنند و معلم هم وظیفۀ آموزش دادن را انجام دهد.

فرصت‌ها و محدودیت‌های جهان اجتماعی در زندگی ما به شکل حقوق و تکالیف ظاهر می‌شوند. حق، چیزی است که می‌توانی از آن برخوردار شوی یا آن را مطالبه کنی؛ تکلیف، مسئولیتی است که باید انجام دهی. این دو به هم وابسته‌اند: برخورداری از یک حق، بدون انجام تکلیف‌های مرتبط با آن ممکن نمی‌شود.

مثلاً در خانواده حق داری از استراحت و آرامش برخوردار باشی؛ دیگر اعضا وظیفه دارند آرامشت را رعایت کنند. تو هم در برابر حق آرامش آن‌ها مسئول هستی. پس نباید تصور کنیم حق‌ها فقط برای ما هستند و تکلیف‌ها فقط برای دیگران!

سه نگاه به جهان

برای شناخت یک جهان اجتماعی، فقط ساختمان‌ها و ابزارهایش را نگاه نکن؛ بپرس مردمش هستی را چگونه می‌بینند و چه چیزهایی برایشان ارزش دارد. کتاب بر اساس فرهنگ، جهان‌های اجتماعی را به دو دسته تقسیم می‌کند:

• جهان دنیوی: عقاید و ارزش‌هایش بر زندگی همین دنیا متمرکز است. فرهنگ آن را «سکولار» هم می‌نامند. در این نگاه، جهان دیگر یا انکار می‌شود یا فقط به اندازهٔ فایده‌ای که برای خواسته‌های دنیوی دارد، پذیرفته می‌شود.
• جهان معنوی: هستی را به طبیعت و دنیای محسوس محدود نمی‌کند و برای انسان بُعدی فراتر از زندگی دنیوی در نظر می‌گیرد.

جهان معنوی خودش دو نوع دارد: توحیدی، مانند فرهنگ اسلام و پیامبران الهی؛ و اساطیری که به خداوندگاران و قدرت‌های فوق‌طبیعی باور دارد. کتاب، فرهنگ اساطیری را حاصل انحراف از فرهنگ توحیدی معرفی می‌کند.

مثلاً اگر کسی ارزش نیایش را فقط در رسیدن به موفقیت مالی بداند، معیارش همچنان دنیوی است. پس صرفِ اشاره به امور غیرمادی، نشانهٔ معنوی بودن یک فرهنگ نیست؛ مهم این است که آن‌ها را با چه معیاری می‌پذیرد.

طبیعت؛ مادهٔ خام یا امانت؟

فرض کن قرار است از یک جنگل بهره‌برداری شود. نگاه ما به طبیعت، بر تصمیممان اثر می‌گذارد. کتاب سه نگاه را مقایسه می‌کند:

• نگاه دنیوی: طبیعت، مادهٔ خامِ بی‌هدف در اختیار انسان است و انسان می‌تواند مطابق خواست خود در آن تصرف کند. کتاب هم بهره‌برداری‌های گسترده و هم بحران‌های زیست‌محیطی را از پیامدهای این نگاه می‌داند.
• نگاه اساطیری: طبیعت، قلمرو قدرت‌های فوق‌طبیعی و افسون‌های آن‌هاست. این نگاه با کنار زدن دانش ابزاری، بهره‌برداری معقول را محدود می‌کند؛ مثلاً ممکن است خوردن برخی گیاهان و حیوانات را ممنوع کند.
• نگاه توحیدی: طبیعت، نشانهٔ خداوند حکیم است و انسان مسئول آبادانی آن است. پس استفاده از طبیعت مجاز است، اما نه با هر شیوه‌ای؛ این استفاده باید تابع ارادهٔ حکیمانهٔ الهی باشد.

بنابراین، تفاوت فقط در «استفاده کردن یا نکردن» نیست؛ مهم است طبیعت را چه بدانیم و برای استفاده از آن چه مرزی بشناسیم.

علم و فناوری؛ افزایش توان انسان

وقتی مهندسان پلی مقاوم در برابر زلزله طراحی می‌کنند، علم چگونه به کمکشان می‌آید؟ آن‌ها با بررسی‌های تجربی، رفتار زمین و مصالح را بهتر می‌شناسند و از این شناخت برای کاهش خطر استفاده می‌کنند.

در این درس، جهان متجدد به غرب پس از رنسانس گفته می‌شود؛ یعنی جهان غرب در حدود چهارصد سال اخیر. این جهان رویکردی دنیوی دارد و برای رسیدن به هدف‌های این‌جهانی، مانند سلامت، رفاه و افزایش تولید، بر علوم تجربی و فناوری تکیه می‌کند.

علم و فناوری توان پیش‌بینی، پیشگیری و مهار برخی حوادث و مشکلات را افزایش می‌دهند؛ مثلاً شناخت عوامل بیماری به ساخت واکسن کمک می‌کند. البته این به معنای توانایی جلوگیری از هر حادثه‌ای نیست.

کتاب این رشد علم و فناوری برای تسلط بر طبیعت و جامعه را گسترش عقلانیت ابزاری می‌نامد. «ابزاری» یعنی کمک به انتخاب و ساختن وسیله‌های مناسب برای رسیدن به هدف؛ در مثال پل، هدف کاهش خطر است و دانش مهندسی راه رسیدن به آن را فراهم می‌کند.

از حسابگری تا قفس آهنین

آیا حساب‌وکتاب کردن همیشه بد است؟ نه! برای ساختن یک پل، محاسبه ضروری است. اما در تحلیل وبر، مشکل وقتی پیش می‌آید که حسابگری برای رسیدن به هدف‌های دنیوی بر زندگی مسلط شود و برای عاطفه و اخلاق جای کمتری بماند.

مثلاً محیط کاری‌ای را تصور کن که در آن فقط میزان تولید و سود اهمیت دارد؛ حتی کمک به همکار بیمار هم صرفاً با این پرسش سنجیده می‌شود: «چقدر سود دارد؟» در چنین وضعی، انسان‌ها باید پیوسته خود را با مقررات و انتظارهای نظام هماهنگ کنند؛ حتی اگر این انتظارها با خواسته‌های انسانی‌شان ناسازگار باشد.

وبر این گرفتاری را به قفس آهنین تشبیه می‌کند: نظامی که انسان‌ها ساخته‌اند، اما به‌تدریج اختیار و آزادی خودشان را محدود می‌کند. پس قفس، زندان واقعی نیست؛ یک نظم اجتماعیِ محدودکننده است.

در همین تصویر از جهان متجدد، امور معنوی و مقدس نیز کنار گذاشته می‌شوند و جهان همچون مجموعه‌ای از مواد قابل‌کنترل و مصرف دیده می‌شود. بنابراین، افزایش قدرت انسان بر جهان لزوماً به معنای افزایش آزادی او نیست.

دانشِ وسیله‌ها، داوری دربارهٔ هدف‌ها

فرض کن یک برنامهٔ مسیریابی، سریع‌ترین راه رسیدن به مقصد را نشانت می‌دهد. این برنامه کمک می‌کند بفهمی چگونه برسی؛ اما اینکه کدام مقصد ارزش رفتن دارد، پرسش دیگری است. تفاوتِ شناخت وسیله‌ها و ارزیابی هدف‌ها هم همین است.

در تحلیل کتاب، جهان متجدد فقط شناختِ حاصل از روش تجربی را علم می‌شمارد و روش‌های عقلانی و وحیانی را از دایرهٔ علم بیرون می‌گذارد. درحالی‌که ارزش‌ها و آرمان‌ها، مانند عدالت، نامحسوس‌اند و نمی‌توان صرفاً با مشاهده و آزمایش دربارهٔ ارزشمندی آن‌ها داوری کرد.

پس در این نگاه، با کنار رفتن شناخت عقلانی و وحیانی، داوری دربارهٔ هدف‌ها و ارزش‌ها به تمایل افراد و گروه‌ها سپرده می‌شود. کتاب این روند را زوال عقلانیت ذاتی می‌نامد؛ یعنی از دست رفتن دانشِ ارزیابی هدف‌ها و ارزش‌ها، نه کاهش توان محاسبه یا ساخت ابزار.

بنابراین ممکن است دانشِ «چگونه انجام دادن» گسترش یابد، اما دانشِ «چه چیزی ارزش انجام دادن دارد» رو به افول برود.

آنچه می‌خواهیم، آنچه انجام می‌دهیم

فرض کن همۀ دانش‌آموزان یک مدرسه می‌گویند: «باید به یکدیگر احترام بگذاریم.» آیا همین حرف نشان می‌دهد که هیچ‌کس دیگری را مسخره نمی‌کند؟ نه؛ ارزشمند دانستن با عمل کردن یکی نیست.

مردم در زندگی اجتماعی، هدف‌ها و ارزش‌های مشترکی دارند. به آنچه می‌خواهند در جامعه برقرار شود، آرمان اجتماعی می‌گوییم؛ یعنی تصویری از وضعیت مطلوب زندگی جمعی.

برای تشخیص دو قلمرو، این تفاوت را به خاطر بسپار:

• قلمرو آرمانی: ارزش‌هایی که مردم از آنها پشتیبانی می‌کنند و رعایتشان را لازم می‌دانند؛ حتی اگر گاهی برخلاف آنها رفتار کنند.
• قلمرو واقعی: ارزش‌هایی که مردم در رفتارشان به آنها عمل می‌کنند.

در همان مدرسه، اگر دانش‌آموزان احترام را لازم بدانند، احترام در قلمرو آرمانی است. هرجا در عمل هم به یکدیگر احترام بگذارند، این ارزش در قلمرو واقعی نیز حضور دارد. پس آرمانی بودن یک ارزش، لزوماً به معنای عملی نشدن آن نیست؛ یک ارزش می‌تواند در هر دو قلمرو باشد.

فاصلۀ آرمان تا عمل

فرض کن دانش‌آموزان یک مدرسه، احترام به دیگران را لازم می‌دانند، اما هنگام گفت‌وگو مرتب حرف یکدیگر را قطع می‌کنند. برای فهمیدن اینکه احترام چقدر در این مدرسه تحقق یافته، باید رفتار واقعی دانش‌آموزان را با آرمانی که پذیرفته‌اند مقایسه کنیم؛ فقط پرسیدن اینکه «آیا احترام خوب است؟» کافی نیست.

مرز قلمرو واقعی و آرمانی ثابت نیست. اگر دانش‌آموزان بیشتر به حرف هم گوش بدهند و نوبت گفت‌وگو را رعایت کنند، احترام بیشتر وارد قلمرو واقعی می‌شود. اگر رعایت آن را لازم بدانند ولی کمتر به آن عمل کنند، فاصلۀ واقعیت با آرمان بیشتر می‌شود.

پس برای سنجش تحقق یک آرمان، باید سراغ کنش‌های مردم برویم. آموزش و تربیت هم می‌تواند به افراد کمک کند ارزش‌های پذیرفته‌شده را در رفتار روزمره به کار بگیرند. در اینجا می‌سنجیم جامعه چقدر به آرمان خودش عمل کرده است؛ نه اینکه خودِ آن آرمان درست است یا نادرست.

آیا هر آرمانی درست است؟

فرض کن گروهی تبعیض را پسندیده بدانند و در رفتارشان هم آن را اجرا کنند. آیا چون خواستۀ آنها عملی شده، می‌توان گفت کارشان درست است؟ تحقق یافتن یک آرمان، به‌تنهایی نشانۀ حق بودن آن نیست.

تا اینجا می‌پرسیدیم مردم چقدر به آرمان‌هایشان عمل می‌کنند. حالا پرسش دیگری داریم: خودِ این آرمان‌ها چقدر درست‌اند؟ در چارچوب کتاب، بخشی از جهان اجتماعی که از نظر علمی درست و با فطرت انسان سازگار باشد، «حق» است؛ بخشی که پشتوانۀ علمی ندارد و بر خرافات بنا شده باشد، «باطل» است. فطرت به سرشت مشترک و بنیادی انسان‌ها اشاره دارد.

مثلاً وفای به عهد و دفاع از حقوق انسان‌ها از ارزش‌های حق‌اند؛ اما ظلم و تجاوز به حقوق دیگران باطل‌اند. بنابراین، برای ارزیابی یک جامعه فقط به فاصلۀ حرف و عمل نگاه نمی‌کنیم؛ درستیِ خودِ ارزش‌ها و رفتارها را هم می‌سنجیم.

برای هر داوری، روش مناسب

برای بررسی اثر یک دارو، می‌توان وضعیت بیماران را مشاهده کرد و نتیجه‌های درمان را مقایسه کرد. اما آیا با همین آزمایش می‌توان فهمید «عدالت چرا ارزشمند است»؟ این دو پرسش، روش بررسی یکسانی ندارند.

در چارچوب کتاب، هر لایۀ جهان اجتماعی را باید با علمِ متناسب با آن ارزیابی کرد:

• علوم تجربی دربارۀ فنون و روش‌های اجرایی داوری می‌کنند؛ مثلاً بررسی می‌کنند کدام شیوۀ درمان، نتیجۀ بهتری دارد.
• علوم مبتنی بر عقل و وحی دربارۀ حق یا باطل بودن عقاید و ارزش‌های کلان داوری می‌کنند؛ مانند باورهای مربوط به انسان و جهان.

پس نکته، بی‌فایده بودن تجربه نیست؛ نکته این است که تجربه پاسخ‌گوی همۀ نوع پرسش‌ها نیست. طبق توضیح کتاب، اگر علوم اجتماعی فقط روش تجربی را معتبر بداند، می‌تواند وجود ارزش‌ها و پیامدهایشان را بررسی کند، اما نمی‌تواند دربارۀ حق یا باطل بودن خودِ آن ارزش‌ها داوری کند.

تغییر واقعیت، پرسش از حقیقت

فرض کن در شهری، مردم خواهان امنیت‌اند، اما آشوب مانع زندگی امن شده است. در شهری دیگر، مردم در امنیت زندگی می‌کنند. امنیت در شهر نخست هنوز خواسته‌ای تحقق‌نیافته است، اما در شهر دوم وارد قلمرو واقعی شده است.

این جابه‌جایی در طول زمان هم رخ می‌دهد: اگر شهر آشوب‌زده امن شود، چیزی که پیش‌تر فقط مطلوب مردم بود، به واقعیت زندگی آنها تبدیل می‌شود. پس مرز قلمرو واقعی و آرمانی ثابت نیست؛ به جامعه، زمان و عمل مردم بستگی دارد.

اما دو پرسش را جدا نگه دار:

• پرسش از تحقق: آیا مردم به این ارزش عمل می‌کنند و آن را در زندگی تحقق داده‌اند؟
• پرسش از حقانیت: آیا خودِ این ارزش درست و قابل دفاع است؟

رواج یافتن یک ارزش، به‌تنهایی دلیل حق بودن آن نیست؛ همان‌طور که تحقق نیافتنش، دلیل باطل بودنش نیست. پایان این بخش کتاب نیز از ما می‌خواهد فکر کنیم: آیا تغییر وضعیت آرمان‌ها و واقعیت‌ها، به معنای تغییر حق و باطل هم هست؟

آرمان و واقعیت جابه‌جا می‌شوند

تصور کن دانش‌آموزان یک مدرسه آرزو دارند هیچ‌کس در حیاط مدرسه احساس ناامنی نکند؛ اما هنوز درگیری‌هایی پیش می‌آید. در مدرسه‌ای دیگر، امنیت در رفتار روزانۀ دانش‌آموزان برقرار است. پس یک پدیدۀ یکسان، یعنی امنیت، در مدرسۀ اول چیزی مطلوب است که هنوز تحقق نیافته و در مدرسۀ دوم وجود دارد.

در جهان‌های اجتماعی هم همین تفاوت را می‌بینیم: امنیت برای کشوری آشوب‌زده می‌تواند در قلمرو آرمانی باشد، اما برای جامعه‌ای امن در قلمرو واقعی قرار بگیرد.

این مرز در گذر زمان هم تغییر می‌کند. اگر کشور آشوب‌زده بتواند امنیت را برقرار کند، چیزی که قبلاً آرمانش بود، به واقعیت زندگی مردم تبدیل می‌شود. پس برای تشخیص جایگاه یک پدیده، باید بپرسیم: در کدام جامعه و در چه زمانی؟

پذیرش مردم، معیار حق نیست

اگر همۀ اعضای یک گروه، تبعیض را بپذیرند، آیا تبعیض درست می‌شود؟ از دیدگاه کتاب، پذیرش مردم با حق بودن یکی نیست. ممکن است مردم چیزی را درست بدانند، اما این باورِ عمومی به‌تنهایی دلیل درستی آن نیست.

مثلاً فرض کن در مدرسه‌ای، بیشتر دانش‌آموزان محروم کردن یک هم‌کلاسی از بازی را به دلیل قومیتش عادی بدانند. فراگیر شدن این رفتار، نژادگرایی را به کاری درست تبدیل نمی‌کند. برعکس، اگر کسی عدالت را نپذیرد، مخالفت او عدالت را باطل نمی‌کند.

کتاب، عدالت و فراهم کردن فرصت رشد برای همۀ انسان‌ها را از ارزش‌های حق، و نژادگرایی و سلطه بر دیگران را از ارزش‌های باطل می‌داند. پس باید دو پرسش را جدا کنیم: «مردم چه چیزی را می‌پذیرند؟» و «چه چیزی حق است؟» پاسخ پرسش اول ممکن است تغییر کند؛ اما این تغییر، به‌خودی‌خود حق و باطل را جابه‌جا نمی‌کند.

از ایمان تا عمل

آیا اینکه جامعه‌ای عدالت را ارزشمند بداند، یعنی در آن جامعه حتماً عادلانه رفتار می‌شود؟ نه؛ باور داشتن به یک ارزش با عمل کردن به آن فرق دارد.

وقتی مردم یک جامعه به ارزش حقی مانند عدالت ایمان می‌آورند و آن را مطلوب می‌دانند، عدالت وارد قلمرو آرمانی آن جامعه می‌شود. برای ورود عدالت به قلمرو واقعی، باید قواعد و رفتارهای مردم هم براساس آن تنظیم شود.

مثلاً دانش‌آموزان یک مدرسه را در نظر بگیر که همگی به رعایت حق دیگران باور دارند. این ارزش، آرمان مشترک آنهاست. وقتی هنگام استفاده از امکانات مدرسه نوبت را رعایت می‌کنند و مسئولان هم امکانات را عادلانه در اختیارشان می‌گذارند، آن ارزش در عمل نیز تحقق پیدا می‌کند؛ پس هم آرمانی است و هم واقعی.

بنابراین، واقعی شدن یک ارزش به معنی خارج شدن آن از قلمرو آرمانی نیست. همچنین اگر جامعه‌ای ایمانش به حق را از دست بدهد یا برخلاف آن رفتار کند، از حق فاصله می‌گیرد.

فرهنگ‌ها را چگونه داوری کنیم؟

فرض کن در فرهنگی، مردم اندوهشان را آشکار نشان می‌دهند و در فرهنگی دیگر، آن را بیشتر پنهان می‌کنند. آیا فقط به این دلیل که شیوۀ دوم با عادت ما فرق دارد، می‌توانیم آن مردم را بی‌احساس بدانیم؟ نه؛ ابتدا باید بفهمیم هر رفتار در فرهنگ خودش چه معنایی دارد. متفاوت بودن یک رسم با رسم ما، به‌تنهایی دلیل نادرستی آن نیست.

اما آیا این یعنی هیچ فرهنگی را نمی‌توان نقد کرد؟ باز هم نه! از دیدگاه کتاب، باید میان سلیقۀ فرهنگی خودمان و معیارهای حق فرق بگذاریم. مثلاً ناآشنا بودن یک مراسم برای ما، دلیل باطل بودن آن نیست؛ ولی اگر در جامعه‌ای بی‌عدالتی پذیرفته شده باشد، رایج بودنش آن را درست نمی‌کند.

پس برای داوری منصفانه، اول معنای رفتار را بشناسیم و بعد آن را با معیارهای حق، مانند عدالت، بسنجیم. این معیارها فقط برای نقد دیگران نیستند؛ فرهنگ خودمان را هم باید با همان‌ها ارزیابی کنیم.