درس ۱ · صفحهٔ ۵۲ تا ۵۴ · حدود ۸ دقیقه · تولید هوش مصنوعی
درس ششم: پروردۀ عشق
در این درس یاد میگیری داستان دعای مجنون و تفاوت نگاه او با پدرش را توضیح بدهی، ترتیب جمله و نقش «ـَم» را در بیتها تشخیص بدهی و دلیل مناسببودن مثنوی برای داستانسرایی را بیان کنی.
پیش از شروع
اگر کسی تو را برای رهایی از یک گرفتاری به دعا کردن تشویق کند، ممکن است از خدا بخواهی همان گرفتاری را بیشتر کند؟ مجنون کنار کعبه چه میخواهد؟
پدر، مجنون را به کعبه میبرد تا برای رهایی از عشق دعا کند؛ امّا مجنون از خدا عشق بیشتری میخواهد. چیزی که پدر درد میبیند، برای مجنون معنای زندگی است؛ همین تفاوت، گره اصلی داستان را میسازد.
پدر در جستوجوی چاره
پدر در جستوجوی چاره
تصوّر کن یکی از نزدیکانت چنان درگیر احساسی شده باشد که دیگر به کارهای روزمرّهاش نرسد. احتمالاً خانواده، نگران میشوند و برای کمک به او دنبال راهی میگردند. در آغاز این داستان هم پدر و خویشان مجنون چنین وضعی دارند: شیفتگی او هر روز بیشتر میشود و تلاش آنان برای آرامکردنش به نتیجه نمیرسد.
خویشان سرانجام بر یک راه توافق میکنند:
گفتند به اتفاق یک سر / کز کعبه گشاده گردد این در
«به اتفاق یک سر» یعنی همگی و یکصدا. «گشادهشدن این در» هم به معنای پیداشدن راه چاره برای گرفتاری مجنون است، نه بازشدن دری واقعی.
پدر با همین امید، هنگام حج، فرزند عزیزش را با زحمت فراوان به کعبه میبرد. پس برای فهم رفتار او، این نکته را به خاطر بسپار: پدر از سر دلسوزی، عشق مجنون را گرفتاری میبیند و برای رهایی او چاره میجوید.
کتاب درسی، صفحهٔ ۵۲
دعایی برخلاف انتظار
دعایی برخلاف انتظار
پدر انتظار دارد مجنون کنار کعبه از خدا بخواهد که از رنج عشق رهایش کند؛ امّا مجنون درست برخلاف انتظار او دعا میکند! چرا؟ چون چیزی که پدر «گرفتاری» میبیند، برای مجنون بخشی از وجود و معنای زندگی است.
مجنون میگوید:
پروردهٔ عشق شد سرشتم
جز عشق مباد سرنوشتم
یعنی وجودم با عشق پرورش یافته است و نمیخواهم سرنوشتی جز عشق داشته باشم. پس دعایش برای رهایی از عشق نیست؛ برای بیشترشدن و ماندگارشدن آن است. او از خدا میخواهد عشقش به جایی برسد که حتی پس از مرگش باقی بماند؛ همچنین میخواهد از عمر خودش کم شود و به عمر لیلی افزوده شود.
شاید برایت پیش آمده باشد که سختیِ کاری دوستداشتنی را بپذیری، درحالیکه دیگری پیشنهاد کند آن را کنار بگذاری. این مثال کمک میکند تفاوت دو نگاه را بفهمیم: پدر آسودگیِ فرزندش را میخواهد، ولی مجنون زندگیِ بیعشق را نمیخواهد.
کتاب درسی، صفحهٔ ۵۳
از زبان شعر تا زبان معیار
از زبان شعر تا زبان معیار
اگر بگویی «رسید بالاخره اتوبوس!»، شنونده منظورت را میفهمد؛ امّا در نوشتار معیار معمولاً مینویسیم: «اتوبوس بالاخره رسید.» در شعر هم جای اجزای جمله میتواند برای آهنگ و زیبایی سخن تغییر کند، بیآنکه رابطۀ آنها عوض شود.
برای مرتبکردن جمله، اول نقشها را پیدا کن، بعد جای واژهها را تغییر بده. ببین چه کسی کاری انجام داده و فعلِ مربوط به آن چیست؛ سپس نهاد را در آغاز و فعل را در پایان بیاور.
در بیتِ پیشنهاد خویشان، دو بخش داریم. در بخش نخست، «گفتند» فعل است و نهادِ حذفشدۀ آن «آنان»، یعنی خویشان، است. «به اتفاق یکسر» نیز همرأیبودن همۀ آنان را میرساند. در بخش دوم، «این در» نهاد و «گشاده گردد» فعل است؛ پس باید «این در» را پیش از فعل بیاوریم.
بازچینیِ معیار چنین میشود: آنان همگی به اتفاق گفتند که این در از کعبه گشاده گردد. منظور این است که گره کار مجنون به یاری کعبه باز شود. دقت کن: بازچینی، فقط جابهجایی اجزاست؛ نباید معنای سخن را تغییر دهد.
کتاب درسی، صفحهٔ ۵۴
یک «ـَم»، دو نقش
یک «ـَم»، دو نقش
«ـَم» همیشه یک نقش ندارد؛ باید ببینیم در جمله چه معنایی میدهد. مثلاً در «خستهام»، یعنی «هستم»، امّا در «کتابم»، یعنی «کتابِ من».
در سخن مجنون هم همین تفاوت را میبینیم:
- «دریاب که مبتلای عشقم» یعنی «دریاب که مبتلای عشق هستم». پس «ـَم» فعل اسنادی است؛ حالتِ مبتلابودن را به گوینده نسبت میدهد.
- «آزاد کن از بلای عشقم» یعنی «مرا از بلای عشقِ من آزاد کن». اینجا «ـَم» ضمیر پیوسته با نقش مضافالیه است؛ به جای «من» آمده و به «عشق» وابسته است.
- در «سرشتم» و «سرنوشتم» هم میتوانیم بگوییم «سرشتِ من» و «سرنوشتِ من»؛ پس «ـَم» در هر دو، ضمیر پیوسته با نقش مضافالیه است.
راه تشخیص: فقط به شکل واژه نگاه نکن؛ عبارت را معنی کن و ببین «ـَم» در همان جمله، معنای «هستم» میدهد یا «من».
کتاب درسی، صفحهٔ ۵۴
چرا داستان در قالب مثنوی؟
چرا داستان در قالب مثنوی؟
برای شناخت قالب این شعر، به پایان مصراعها نگاه کن: «جهانگیر / آسمانگیر»، سپس «گشت / گشت». در هر بیت، دو مصراع با هم همقافیهاند؛ امّا شاعر لازم نیست قافیهٔ آن بیت را در بیت بعد هم ادامه دهد. این الگو ویژگی قالب مثنوی است.
حالا تصور کن قرار است داستانی طولانی تعریف کنی، امّا مجبور باشی پایان جملههایت را همیشه با یک آهنگ ثابت بسازی! این محدودیت، انتخاب واژهها و پیشبردن داستان را دشوار میکند. در مثنوی، شاعر با آغاز هر بیت میتواند قافیهای تازه انتخاب کند؛ بنابراین برای روایت رویدادها و گفتوگوهای فراوان، آزادی بیشتری دارد.
پس دلیل اصلی مناسببودن مثنوی برای داستانهای بلند، مستقلبودن قافیهٔ هر بیت است؛ نه اینکه هر مثنوی الزاماً داستانی باشد.
کتاب درسی، صفحهٔ ۵۴
مثال حلشده
چرا پدر پس از شنیدن دعای مجنون خاموش میشود؟ با توجه به خواستهٔ مجنون و پایان داستان استدلال کن.
هدف پدر را مشخص میکنیم: او مجنون را به کعبه آورده است تا برای رهایی از گرفتاریِ عشق دعا کند.
خواستهٔ واقعی مجنون را پیدا میکنیم: او از خدا میخواهد عاشقتر شود و عشقش حتی پس از مرگش بماند.
دو خواسته را مقایسه میکنیم: چیزی که پدر میخواهد از میان برود، همان چیزی است که مجنون خواهان افزایش آن است.
از پایان داستان نتیجه میگیریم: پدر میفهمد مجنون دلبستهٔ این عشق است و آن را دردِ نیازمند درمان نمیداند؛ بنابراین خاموش میشود.
نکات مهم
- پدر عشق مجنون را گرفتاریِ نیازمند درمان میبیند، اما مجنون آن را جزئی از سرشت خود میداند و فزونی و ماندگاریاش را میخواهد.
- در بازنویسی معیار، نهاد معمولاً در آغاز و فعل در پایان میآید؛ «ـَم» نیز بسته به جمله میتواند فعل اسنادی یا ضمیر پیوستهٔ مضافالیه باشد.
- در مثنوی، هر بیت قافیهای مستقل دارد و همین ویژگی، ادامهدادن داستانهای بلند را برای شاعر آسانتر میکند.