۱۰۰ هزار تومان هدیهٔ ثبت‌نام، تا ۱ میلیونبا ثبت‌نام گردونهٔ هدیه را بچرخان: دست‌کم ۱۰۰٬۰۰۰ تومان و تا ۱٬۰۰۰٬۰۰۰ تومان اعتبار هدیه، بدون کارت بانکیگردونهٔ هدیه۱ میلیون برای تو، ۱ میلیون برای دوستتدوستانت را دعوت کن: برای هر دوستی که فعال شود ۱٬۰۰۰٬۰۰۰ تومان اعتبار هدیه می‌گیری و خودش هم ۱٬۰۰۰٬۰۰۰ تومانجوایز
1xAi

خلاصه درس فصل ۶ فارسی یازدهم؛ درسنامه و نکات مهم

«پروردۀ عشق»: ۳ درس، هر کدام با توضیح مفاهیم، مثال حل‌شده و نکات مهم.

  • فارسی ۲
  • پایهٔ یازدهم
  • صفحهٔ ۵۲ تا ۵۷

این درسنامه را هوش مصنوعی 1xAi از روی صفحه‌های همان درس در کتاب درسی نوشته است (برچسب «تولید هوش مصنوعی»). کنار توضیح‌ها شمارهٔ صفحهٔ کتاب آمده تا با کتاب مقایسه کنی، و مثال حل‌شدهٔ هر درس یک بار دیگر جداگانه حل و بررسی شده؛ مثالی که درست درنیامده حذف شده است.

درس ۱ · صفحهٔ ۵۲ تا ۵۴ · حدود ۸ دقیقه · تولید هوش مصنوعی

درس ششم: پروردۀ عشق

در این درس یاد می‌گیری داستان دعای مجنون و تفاوت نگاه او با پدرش را توضیح بدهی، ترتیب جمله و نقش «ـَم» را در بیت‌ها تشخیص بدهی و دلیل مناسب‌بودن مثنوی برای داستان‌سرایی را بیان کنی.

پیش از شروع

اگر کسی تو را برای رهایی از یک گرفتاری به دعا کردن تشویق کند، ممکن است از خدا بخواهی همان گرفتاری را بیشتر کند؟ مجنون کنار کعبه چه می‌خواهد؟

پدر، مجنون را به کعبه می‌برد تا برای رهایی از عشق دعا کند؛ امّا مجنون از خدا عشق بیشتری می‌خواهد. چیزی که پدر درد می‌بیند، برای مجنون معنای زندگی است؛ همین تفاوت، گره اصلی داستان را می‌سازد.

پدر در جست‌وجوی چاره

پدر در جست‌وجوی چاره

تصوّر کن یکی از نزدیکانت چنان درگیر احساسی شده باشد که دیگر به کارهای روزمرّه‌اش نرسد. احتمالاً خانواده، نگران می‌شوند و برای کمک به او دنبال راهی می‌گردند. در آغاز این داستان هم پدر و خویشان مجنون چنین وضعی دارند: شیفتگی او هر روز بیشتر می‌شود و تلاش آنان برای آرام‌کردنش به نتیجه نمی‌رسد.

خویشان سرانجام بر یک راه توافق می‌کنند:

گفتند به اتفاق یک سر / کز کعبه گشاده گردد این در

«به اتفاق یک سر» یعنی همگی و یک‌صدا. «گشاده‌شدن این در» هم به معنای پیداشدن راه چاره برای گرفتاری مجنون است، نه بازشدن دری واقعی.

پدر با همین امید، هنگام حج، فرزند عزیزش را با زحمت فراوان به کعبه می‌برد. پس برای فهم رفتار او، این نکته را به خاطر بسپار: پدر از سر دلسوزی، عشق مجنون را گرفتاری می‌بیند و برای رهایی او چاره می‌جوید.

کتاب درسی، صفحهٔ ۵۲

دعایی برخلاف انتظار

دعایی برخلاف انتظار

پدر انتظار دارد مجنون کنار کعبه از خدا بخواهد که از رنج عشق رهایش کند؛ امّا مجنون درست برخلاف انتظار او دعا می‌کند! چرا؟ چون چیزی که پدر «گرفتاری» می‌بیند، برای مجنون بخشی از وجود و معنای زندگی است.

مجنون می‌گوید:

پروردهٔ عشق شد سرشتم
جز عشق مباد سرنوشتم

یعنی وجودم با عشق پرورش یافته است و نمی‌خواهم سرنوشتی جز عشق داشته باشم. پس دعایش برای رهایی از عشق نیست؛ برای بیشترشدن و ماندگارشدن آن است. او از خدا می‌خواهد عشقش به جایی برسد که حتی پس از مرگش باقی بماند؛ همچنین می‌خواهد از عمر خودش کم شود و به عمر لیلی افزوده شود.

شاید برایت پیش آمده باشد که سختیِ کاری دوست‌داشتنی را بپذیری، درحالی‌که دیگری پیشنهاد کند آن را کنار بگذاری. این مثال کمک می‌کند تفاوت دو نگاه را بفهمیم: پدر آسودگیِ فرزندش را می‌خواهد، ولی مجنون زندگیِ بی‌عشق را نمی‌خواهد.

کتاب درسی، صفحهٔ ۵۳

از زبان شعر تا زبان معیار

از زبان شعر تا زبان معیار

اگر بگویی «رسید بالاخره اتوبوس!»، شنونده منظورت را می‌فهمد؛ امّا در نوشتار معیار معمولاً می‌نویسیم: «اتوبوس بالاخره رسید.» در شعر هم جای اجزای جمله می‌تواند برای آهنگ و زیبایی سخن تغییر کند، بی‌آنکه رابطۀ آن‌ها عوض شود.

برای مرتب‌کردن جمله، اول نقش‌ها را پیدا کن، بعد جای واژه‌ها را تغییر بده. ببین چه کسی کاری انجام داده و فعلِ مربوط به آن چیست؛ سپس نهاد را در آغاز و فعل را در پایان بیاور.

در بیتِ پیشنهاد خویشان، دو بخش داریم. در بخش نخست، «گفتند» فعل است و نهادِ حذف‌شدۀ آن «آنان»، یعنی خویشان، است. «به اتفاق یک‌سر» نیز هم‌رأی‌بودن همۀ آنان را می‌رساند. در بخش دوم، «این در» نهاد و «گشاده گردد» فعل است؛ پس باید «این در» را پیش از فعل بیاوریم.

بازچینیِ معیار چنین می‌شود: آنان همگی به اتفاق گفتند که این در از کعبه گشاده گردد. منظور این است که گره کار مجنون به یاری کعبه باز شود. دقت کن: بازچینی، فقط جابه‌جایی اجزاست؛ نباید معنای سخن را تغییر دهد.

کتاب درسی، صفحهٔ ۵۴

یک «ـَم»، دو نقش

یک «ـَم»، دو نقش

«ـَم» همیشه یک نقش ندارد؛ باید ببینیم در جمله چه معنایی می‌دهد. مثلاً در «خسته‌ام»، یعنی «هستم»، امّا در «کتابم»، یعنی «کتابِ من».

در سخن مجنون هم همین تفاوت را می‌بینیم:

  • «دریاب که مبتلای عشقم» یعنی «دریاب که مبتلای عشق هستم». پس «ـَم» فعل اسنادی است؛ حالتِ مبتلابودن را به گوینده نسبت می‌دهد.
  • «آزاد کن از بلای عشقم» یعنی «مرا از بلای عشقِ من آزاد کن». اینجا «ـَم» ضمیر پیوسته با نقش مضاف‌الیه است؛ به جای «من» آمده و به «عشق» وابسته است.
  • در «سرشتم» و «سرنوشتم» هم می‌توانیم بگوییم «سرشتِ من» و «سرنوشتِ من»؛ پس «ـَم» در هر دو، ضمیر پیوسته با نقش مضاف‌الیه است.

راه تشخیص: فقط به شکل واژه نگاه نکن؛ عبارت را معنی کن و ببین «ـَم» در همان جمله، معنای «هستم» می‌دهد یا «من».

کتاب درسی، صفحهٔ ۵۴

چرا داستان در قالب مثنوی؟

چرا داستان در قالب مثنوی؟

برای شناخت قالب این شعر، به پایان مصراع‌ها نگاه کن: «جهان‌گیر / آسمان‌گیر»، سپس «گشت / گشت». در هر بیت، دو مصراع با هم هم‌قافیه‌اند؛ امّا شاعر لازم نیست قافیهٔ آن بیت را در بیت بعد هم ادامه دهد. این الگو ویژگی قالب مثنوی است.

حالا تصور کن قرار است داستانی طولانی تعریف کنی، امّا مجبور باشی پایان جمله‌هایت را همیشه با یک آهنگ ثابت بسازی! این محدودیت، انتخاب واژه‌ها و پیش‌بردن داستان را دشوار می‌کند. در مثنوی، شاعر با آغاز هر بیت می‌تواند قافیه‌ای تازه انتخاب کند؛ بنابراین برای روایت رویدادها و گفت‌وگوهای فراوان، آزادی بیشتری دارد.

پس دلیل اصلی مناسب‌بودن مثنوی برای داستان‌های بلند، مستقل‌بودن قافیهٔ هر بیت است؛ نه اینکه هر مثنوی الزاماً داستانی باشد.

کتاب درسی، صفحهٔ ۵۴

مثال حل‌شده

چرا پدر پس از شنیدن دعای مجنون خاموش می‌شود؟ با توجه به خواستهٔ مجنون و پایان داستان استدلال کن.

  1. هدف پدر را مشخص می‌کنیم: او مجنون را به کعبه آورده است تا برای رهایی از گرفتاریِ عشق دعا کند.

  2. خواستهٔ واقعی مجنون را پیدا می‌کنیم: او از خدا می‌خواهد عاشق‌تر شود و عشقش حتی پس از مرگش بماند.

  3. دو خواسته را مقایسه می‌کنیم: چیزی که پدر می‌خواهد از میان برود، همان چیزی است که مجنون خواهان افزایش آن است.

  4. از پایان داستان نتیجه می‌گیریم: پدر می‌فهمد مجنون دل‌بستهٔ این عشق است و آن را دردِ نیازمند درمان نمی‌داند؛ بنابراین خاموش می‌شود.

جواب: سکوت پدر نشانهٔ فهمیدنِ بی‌نتیجه‌بودن تلاشش برای رهایی مجنون از عشق است؛ او دریافته که مجنون نه‌تنها درمان نمی‌خواهد، بلکه خواهان عشقی بیشتر و ماندگارتر است.

نکات مهم

  • پدر عشق مجنون را گرفتاریِ نیازمند درمان می‌بیند، اما مجنون آن را جزئی از سرشت خود می‌داند و فزونی و ماندگاری‌اش را می‌خواهد.
  • در بازنویسی معیار، نهاد معمولاً در آغاز و فعل در پایان می‌آید؛ «ـَم» نیز بسته به جمله می‌تواند فعل اسنادی یا ضمیر پیوستهٔ مضاف‌الیه باشد.
  • در مثنوی، هر بیت قافیه‌ای مستقل دارد و همین ویژگی، ادامه‌دادن داستان‌های بلند را برای شاعر آسان‌تر می‌کند.

تمرین تعاملی این درس (رایگان)تمرین تعاملی این درس

درس ۲ · صفحهٔ ۵۴ تا ۵۶ · حدود ۸ دقیقه · تولید هوش مصنوعی

کارگاه متن‌پژوهی

در این درس یاد می‌گیری با بررسی واژه‌ها، ترتیب جمله، نقش «ـَم»، قالب و آرایه‌های شعر، به معنای بیت‌ها برسی و دربارهٔ نگاه شخصیت‌ها به عشق، مستدل داوری کنی.

پیش از شروع

در «مبتلای عشقم» و «از بلای عشقم»، واژهٔ «عشقم» یکسان نوشته شده است؛ آیا «ـَم» در هر دو یک نقش دارد؟

نه؛ در «مبتلای عشقم»، منظور «مبتلای عشق هستم» است و «ـَم» نقش فعل دارد. در «از بلای عشقم»، منظور «از بلای عشقِ من» است و «ـَم» ضمیر پیوسته در نقش مضاف‌الیه است. پس برای شناخت نقش یک جزء، باید معنای کل عبارت را ببینیم.

از زبان شعر تا زبان معیار

از زبان شعر تا زبان معیار

گاهی شعر را می‌خوانیم و واژه‌هایش را می‌شناسیم، اما ارتباط آن‌ها روشن نیست. دو کار کمکمان می‌کند: معنای واژه در بافت را پیدا کنیم و اجزای جمله را به ترتیب معیار برگردانیم.

در بیت سنایی، «جهد» یعنی کوشش و «توفیق» یعنی یاری خدا برای کامیابی؛ شاعر کوشش انسان و یاری خدا را همراه یکدیگر می‌داند. در بیت فردوسی نیز «خَنیده» یعنی نامدار و مشهور؛ عبارت «به مهر و وفا» نشان می‌دهد که این نامداری به چه ویژگی‌هایی مربوط است.

حالا به این بیت نگاه کن:

گفتند به اتّفاق یک‌سر / کز کعبه گشاده گردد این در

برای مرتب‌کردن آن، نخست فعل‌ها را پیدا می‌کنیم: «گفتند» و «گشاده گردد». در بخش دوم، «این در» نهاد است؛ پس صورت معیار چنین می‌شود: «همگی به اتّفاق گفتند که این در از کعبه گشاده می‌گردد.» «در» اینجا در معنای گشایش و چاره به کار رفته است.

درست مثل وقتی که می‌گویی «رسید بالاخره اتوبوس!» و در نوشتار معیار می‌نویسی «اتوبوس بالاخره رسید»، ترتیب عوض می‌شود، نه پیام اصلی.

کتاب درسی، صفحهٔ ۵۴

یک نشانه، نقش‌های متفاوت

یک نشانه، نقش‌های متفاوت

در شعر، یک «ـَم» کوچک می‌تواند چند نقش داشته باشد. برای تشخیص نقش آن، به ظاهر واژه اکتفا نکن؛ عبارت را به صورت کامل بازنویسی کن. مثلاً «کتابم» یعنی «کتابِ من»، ولی «خوشحالم» یعنی «خوشحال هستم».

حالا همین روش را در بیت‌های درس به کار ببریم:

  • «مبتلای عشقم» یعنی «من مبتلای عشق هستم». اینجا «ـَم» صورت کوتاهِ فعل اسنادیِ «هستم» است، نه ضمیر پیوسته.
  • «آزاد کن از بلای عشقم» یعنی «مرا از بلای عشق آزاد کن». این بار «ـَم» ضمیر پیوسته با نقش مفعول است؛ هرچند به «عشق» چسبیده، منظور «عشقِ من» نیست.
  • «پروردهٔ عشق شد سرشتم» یعنی «سرشتِ من پروردهٔ عشق شد». «ـَم» در «سرشتم» ضمیر پیوسته با نقش مضاف‌الیه است.
  • «جز عشق مباد سرنوشتم» یعنی «سرنوشتِ من جز عشق نباشد». این «ـَم» هم مضاف‌الیه است.

پس سه بازنویسیِ راهگشا داریم: «هستم»، «مرا» و «من». معنای جمله مشخص می‌کند کدام بازنویسی درست است.

کتاب درسی، صفحهٔ ۵۴

مثنوی؛ قالب روایت بلند

مثنوی؛ قالب روایت بلند

فرض کن می‌خواهی داستانی طولانی را به شعر تعریف کنی؛ اگر مجبور باشی تا پایان داستان یک قافیه را نگه داری، پیدا کردن واژه‌های مناسب کم‌کم دشوار می‌شود. قالب مثنوی این محدودیت را کمتر می‌کند.

در مثنوی، دو مصراعِ هر بیت با هم هم‌قافیه‌اند، امّا بیت بعدی قافیه‌ای تازه دارد. مثلاً در بیت «گفتند به اتّفاق یک‌سر / کز کعبه گشاده گردد این در»، «یک‌سر» و «در» هم‌قافیه‌اند؛ در بیت «آمد سوی کعبه، سینه پرجوش / چون کعبه نهاد حلقه در گوش»، قافیه به «پرجوش» و «گوش» تغییر کرده است.

پس شاعر لازم نیست برای تمام داستان، واژه‌هایی با یک قافیه پیدا کند؛ در هر بیت، امکان انتخاب قافیه‌ای تازه دارد و می‌تواند روایت را راحت‌تر پیش ببرد. به همین دلیل، مثنوی برای منظومه‌های داستانی بلند مناسب است. البته تغییر قافیه به معنای بی‌نظمی نیست: دو مصراع هر بیت همچنان باید هم‌قافیه باشند.

کتاب درسی، صفحهٔ ۵۴

از تصویر تا معنای پنهان

از تصویر تا معنای پنهان

برای شناخت آرایه‌ها، اول تصویر بیت را در ذهن بساز؛ بعد بپرس این تصویر چه معنایی می‌رساند.

در بیت «چون رایت عشق آن جهان‌گیر / شد چون مه لیلی آسمان‌گیر»، پرچم عشق در آسمان گسترده شده و به ماهِ چهرهٔ لیلی مانند شده است. «چون» در مصراع دوم، نشانهٔ تشبیه است؛ اما هر «چون»ی نشانهٔ تشبیه نیست: «چون» آغاز بیت معنای «هنگامی که» دارد.

در «برداشته دل ز کار او، بخت»، بخت مانند انسانی تصویر شده که ناامید شده و دل از کاری برداشته است. این نسبت‌دادن رفتار انسانی به بخت، جان‌بخشی یا تشخیص است.

حالا تصویر آخر را ببین:

آمد سوی کعبه، سینه پرجوش / چون کعبه نهاد حلقه در گوش

درِ کعبه حلقه دارد؛ شاعر مجنون را در حلقه‌داشتن به کعبه تشبیه می‌کند. اما منظور فقط یک شباهت ظاهری نیست: حلقه در گوش داشتن کنایه از بندگی و فرمان‌برداری است. پس تشبیه، پلی برای رسیدن به معنای پنهان بیت می‌شود؛ درست مانند «آستین بالا زدن» که می‌تواند از تصویر یک حرکت، معنای آماده‌شدن برای کار را برساند.

کتاب درسی، صفحهٔ ۵۵

عشق از نگاه دل و عقل

عشق از نگاه دل و عقل

در قلمرو فکری، فقط معنی واژه‌ها را نمی‌گوییم؛ باید نشان بدهیم برداشت ما به کدام بخش متن تکیه دارد. مثلاً در بیتِ «حاجت‌گهِ جملهٔ جهان اوست / محراب زمین و آسمان اوست»، کعبه پناهگاه نیازمندان و مرکز روی‌آوردن به خدا معرفی می‌شود؛ پس فضای بیت، نیایش و امید به برآورده‌شدن حاجت است.

اما آیا همه با یک خواسته به این پناهگاه می‌آیند؟ خویشانِ مجنون در پی چاره‌ای برای رهایی او از گرفتاری عشق‌اند؛ در مقابل، نگاه دل‌سپرده، عشق را چیزی نمی‌بیند که حتماً باید از آن رها شد. بیت بهمنی نیز با درخواستِ فرصت‌دادن به دل، در برابر چاره‌جوییِ صرفاً عقلانی قرار می‌گیرد.

مثل وقتی که دوستی از علاقه‌اش به هنر می‌گوید، اما اطرافیان فقط دشواری‌های آن را می‌بینند: پیش از داوری، باید فهمید هر طرف چه چیزی را ارزشمند می‌داند. مقایسهٔ ادبی هم روشن‌کردن همین تفاوت نگاه‌هاست، نه اعلام اینکه عقل همیشه بد است یا دل همیشه درست.

کتاب درسی، صفحهٔ ۵۵

مثال حل‌شده

در بیت «برداشته دل ز کار او، بخت / درماند پدر به کار او سخت»، شاعر چگونه با جان‌بخشی، دشواری وضعیت مجنون را نشان می‌دهد؟

  1. ابتدا ترتیب جملهٔ نخست را روشن می‌کنیم: «بخت از کار او دل برداشته است.»

  2. «دل برداشتن از کاری» در این بافت، کنایه از ناامیدشدن و دست‌کشیدن از آن است.

  3. بخت انسان نیست، امّا شاعر ناامیدشدن را به آن نسبت داده است؛ پس با جان‌بخشی روبه‌رو هستیم.

  4. در مصراع دوم، پدر نیز سخت درمانده است؛ کنار هم قرارگرفتن ناامیدی بخت و درماندگی پدر، دشواری وضعیت مجنون را پررنگ می‌کند.

جواب: بخت مانند انسانی تصویر شده که از کار مجنون ناامید شده است؛ این جان‌بخشی، همراه با درماندگی پدر، دشواری چاره‌جویی برای مجنون را برجسته می‌کند.

نکات مهم

  • برای فهم زبان شعر، معنای واژه‌ها و ترتیب معیار جمله را بررسی می‌کنیم و نقش «ـَم» را با گسترش عبارت تشخیص می‌دهیم.
  • قافیهٔ مستقل بیت‌ها، مثنوی را برای روایت بلند مناسب می‌کند و آرایه‌هایی مانند تشبیه، جان‌بخشی و کنایه به تصویرها معنا می‌بخشند.
  • در قلمرو فکری، معنای بیت و نگاه شخصیت‌ها به عشق را با تکیه بر واژه‌ها و شواهد متن توضیح می‌دهیم.

تمرین تعاملی این درس (رایگان)تمرین تعاملی این درس

درس ۳ · صفحهٔ ۵۶ تا ۵۷ · حدود ۱۵ دقیقه · تولید هوش مصنوعی

گنج حکمت: مردان واقعی

در این درس یاد می‌گیری پیام حکایت «مردان واقعی» را توضیح بدهی و در تمرین‌های قلمرو زبانی، معنای واژه‌ها، انواع وابسته‌های پسین و جمله‌های مرکّب و پیوندهای وابسته‌ساز را تشخیص بدهی.

پیش از شروع

به نظرت یاد خدا را در خلوت کوه آسان‌تر می‌توان حفظ کرد یا وسط شلوغی بازار؟ پس چرا سَری سَقَطی ماندن در کوه را کار چندان بزرگی نمی‌داند؟

از نگاه سَری سَقَطی، ارزش واقعی این است که آدم درگیر کار و زندگی باشد، امّا خدا را فراموش نکند. پس معیار او دورشدن از مردم نیست؛ حفظ توجّه به خدا در میان مردم است.

دل با خدا، دست در کار

دل با خدا، دست در کار

به نظرت حفظ یاد خدا در آرامش کوه آسان‌تر است یا در شلوغی بازار؟ حکایت از همین تفاوت کمک می‌گیرد: کسی از کوه لُکام می‌آید و سلام پیری را به سَری سَقَطی می‌رساند. سَری، با شنیدن اینکه آن پیر در کوه زندگی می‌کند، این کار را چندان بزرگ نمی‌شمارد. چرا؟ چون دور از هیاهوی زندگی، حواس‌جمع‌ماندن آسان‌تر است.

از نگاه سَری، هنر واقعی این است که انسان در میان مردم کار کند و در دل از خدا غافل نشود. «بازار» در اینجا محل کار و رفت‌وآمد مردم است؛ جایی پُر از چیزهایی که توجّه آدم را به خود می‌کشد.

مثلاً فروشنده‌ای را تصوّر کن که میان شلوغی مشتری‌ها، یاد خدا او را از کم‌فروشی بازمی‌دارد. او هم کار می‌کند و هم مراقب رفتار خویش است. پس پیام حکایت، کنارگذاشتن کار و زندگی نیست؛ همراه‌کردن فعّالیت روزانه با یاد خداست.

کتاب درسی، صفحهٔ ۵۶

معنای واژه در بافت

معنای واژه در بافت

اگر کسی بگوید «برای یادگرفتن این هنر رغبت دارم»، منظورش داشتنِ میل و اشتیاق است، نه توانایی یا مهارت. برای فهم واژه‌های ناآشنا هم باید به بافت، یعنی عبارت‌ها و جمله‌های اطراف واژه، نگاه کنیم.

در تمرین صفحهٔ ۶۰، این نشانه‌ها به ما کمک می‌کنند:

  • رغبت: میل و اشتیاق؛ علاقه‌ای که انسان را به آموختن دانش و ادب می‌کشاند.
  • منزلت: مقام و جایگاه؛ مرتبه‌ای که با آموختن و کوشش به دست می‌آید، نه محل زندگی!
  • تمنّا: درخواست؛ در بیت حافظ، سخن از نیازمند و بخشنده است، پس این معنا از «آرزو» مناسب‌تر است.
  • مذلّت: خواری و ذلّت؛ در بیت سعدی، کم‌شدن آبرو نشانه‌ای است که ما را به این معنا می‌رساند.

یک راه ساده: معنای پیشنهادی را جای واژه بگذار؛ آیا با بقیهٔ جمله جور درمی‌آید؟ این کار کمک می‌کند از میان چند معنای یک واژه، معنای مناسبِ همان متن را انتخاب کنی.

کتاب درسی، صفحهٔ ۵۷

وابسته‌های پس از هسته

وابسته‌های پس از هسته

در ترکیب «روزِ خوب»، واژهٔ اصلی «روز» است و «خوب» دربارهٔ آن توضیح می‌دهد. واژهٔ اصلی را هسته می‌نامیم؛ توضیح‌دهنده‌ای که پس از آن می‌آید، وابستهٔ پسین است.

سه نوع وابستهٔ پسین را مقایسه کن:

  • مضاف‌الیه: در «روزِ میلاد»، واژهٔ «میلاد» روز را به یک رویداد نسبت می‌دهد؛ در «دلِ آدم» هم «آدم» نشان می‌دهد دل به چه کسی تعلّق دارد.
  • صفت شمارشی ترتیبی: در «روزِ پنجم»، «پنجم» ترتیب روز را نشان می‌دهد و پسوند «ـُم» دارد.
  • صفت بیانی: در «روزِ خوب»، «خوب» ویژگی روز را بیان می‌کند. در «نقشِ عجیب» نیز «عجیب» صفت بیانی است.

برای تشخیص، فقط به کسرهٔ میان دو واژه تکیه نکن؛ هر سه نوع می‌توانند با کسره بیایند. رابطهٔ معنایی مهم است: وابسته ویژگیِ هسته را می‌گوید، ترتیبش را نشان می‌دهد یا آن را به کسی یا چیزی نسبت می‌دهد؟

کتاب درسی، صفحهٔ ۵۷

جمله‌های به‌هم‌پیوسته

جمله‌های به‌هم‌پیوسته

اگر بگویی «اگر فرصت کنم، کتاب می‌خوانم»، دو جمله را به هم وابسته کرده‌ای: «کتاب می‌خوانم» پایه است و «اگر فرصت کنم» پیرو؛ چون شرطِ انجام کار را بیان می‌کند. «اگر» هم پیوند وابسته‌ساز است. جملهٔ مرکّب از یک جملهٔ پایه و دست‌کم یک جملهٔ پیرو ساخته می‌شود.

برای بررسی بند پایانی «باران محبّت»، نخست فعل‌ها را پیدا کن؛ سپس ببین کدام جمله به جملهٔ دیگر وابسته است:

  • «اگر ما را آفتی رسد از این شخص، از این موضع تواند بود»: «اگر ما را آفتی رسد از این شخص» پیروِ شرطی است و «از این موضع تواند بود» پایه.
  • «ابلیس را چون در دل آدم بار ندادند، مردودِ همۀ جهان گشت»: «چون در دل آدم بار ندادند» پیرو است و علتِ رانده‌شدن ابلیس را می‌رساند. با کنارگذاشتن آن، پایه روشن می‌شود: «ابلیس ... مردودِ همۀ جهان گشت».

«که» هم می‌تواند وابسته‌ساز باشد؛ مثلاً در «دانست که چیست»، بخش «که چیست» محتوای دانستن را بیان می‌کند. پس فقط دنبال واژه‌های پیوندی نباش؛ رابطۀ معنایی جمله‌ها را هم بررسی کن.

کتاب درسی، صفحهٔ ۵۷

مثال حل‌شده

در جملۀ «چون شاگرد رغبت داشت، درسِ پنجم را با دقّت خواند»، «رغبت» را معنا کن، رابطۀ دو جمله را توضیح بده و نوع وابستۀ «پنجم» را مشخص کن.

  1. از بافت می‌فهمیم که شاگرد با میل و اشتیاق درس خوانده است؛ پس «رغبت» در اینجا یعنی میل و اشتیاق.

  2. دو فعل «داشت» و «خواند» را پیدا می‌کنیم و دو بخش جمله را جدا می‌کنیم.

  3. می‌پرسیم چرا شاگرد با دقّت خواند؛ پاسخ «چون رغبت داشت» است، پس «چون» در این جمله رابطۀ علّت را نشان می‌دهد.

  4. «چون شاگرد رغبت داشت» بخش پیرو و «درسِ پنجم را با دقّت خواند» بخش پایه است.

  5. در گروه «درسِ پنجم»، واژۀ اصلی «درس» است و «پنجم» ترتیب آن را نشان می‌دهد؛ پس وابستۀ پسین از نوع صفت شمارشی ترتیبی است.

جواب: «چون» پیوند وابسته‌سازِ علّی است؛ «چون شاگرد رغبت داشت» جملۀ پیرو و «درسِ پنجم را با دقّت خواند» جملۀ پایه است؛ در «درسِ پنجم»، «درس» هسته و «پنجم» صفت شمارشی ترتیبی است.

نکات مهم

  • پیام «مردان واقعی» این است که می‌توان در میان مردم کار کرد و دل را از یاد خدا غافل نکرد.
  • معنای واژه را از بافت می‌فهمیم؛ در عبارت‌های این درس، رغبت یعنی اشتیاق، منزلت یعنی مقام، تمنّا یعنی درخواست و مذلّت یعنی خواری.
  • برای تشخیص وابسته‌های پسین به رابطۀ آن‌ها با هسته توجه می‌کنیم و برای شناخت جملۀ مرکّب، پایه، پیرو و نقش پیوند وابسته‌ساز را بررسی می‌کنیم.

تمرین تعاملی این درس (رایگان)تمرین تعاملی این درس

درس‌های فصل ۶ را تعاملی بخوان

در پنل یادگیری 1xAi هر کدام از این درس‌ها قدم به قدم پیش می‌رود: بعد از هر بخش یک سوال کوتاه، بعد مثال حل‌شده و در پایان برگهٔ خروج. جوابت ثبت می‌شود و سوال‌های هر درس در روزهای بعد برای مرور برمی‌گردند. درس‌های تعاملی رایگان‌اند؛ فقط تصحیح پاسخ کوتاه سهمیهٔ روزانهٔ رایگان دارد.

ساختن حساب رایگان است و بعد از ثبت‌نام مستقیم به همین بخش از پنل برمی‌گردی.

فصل ۶ فارسی یازدهم · رایگان