درس ۱ · صفحهٔ ۶۱ تا ۶۷ · حدود ۱۵ دقیقه · تولید هوش مصنوعی
درس هشتم: از پاریز تا پاریس
در این درس یاد میگیری چگونه باستانی پاریزی تجربههای سفر را به تأمّل در آرزوها، تاریخ و قدرت ادبیات پیوند میدهد و ممیّز را در گروه اسمی تشخیص میدهی.
پیش از شروع
چطور ممکن است یک نویسندۀ فرانسوی، بدون لشکر و لشکرکشی، به روستایی دورافتاده در ایران راه پیدا کند؟
باستانی پاریزی در سفر به پاریس، نامهای از معلّم دوران کودکیاش دریافت میکند که در آن از ویکتورهوگو یاد شده است. این نامه نشان میدهد که کتاب میتواند از مرزها بگذرد و بر دل و اندیشۀ کسانی اثر بگذارد که ارتشها هرگز به آنها دسترسی نداشتهاند.
از راه دشوار تا افقهای تازه
از راه دشوار تا افقهای تازه
تا حالا شده رسیدن به هدفی را پایان راه بدانی، امّا پس از رسیدن، هدف بزرگتری پیدا کنی؟ سفرهای باستانی پاریزی چنین مسیری دارند.
او برای ادامۀ تحصیل، ابتدا از پاریز به سیرجان میرود؛ راهی دشوار با الاغ، از کوهستان و بیابان. سپس برای تحصیل راهی کرمان و بعد تهران میشود. هر سفر، دنیای شناختهشدۀ او را بزرگتر میکند. سیرجان که زمانی در نگاهش آخر دنیا بود، بعدها فقط یکی از ایستگاههای راه او میشود.
نویسنده حتی پس از سفر اروپا، با لحنی خیالپردازانه از احتمال سفر به ماه میگوید! مقصود اصلیاش پیشبینی چنین سفری نیست؛ میخواهد نشان دهد که شناخت و آرزوهای انسان مرز ثابتی ندارند. «غایتالقصوای مقصود» هم یعنی دورترین و نهاییترین هدف.
مثل وقتی که فکر میکنی با یادگرفتن یک مهارت به مقصد رسیدهای، امّا همان یادگیری، تو را با امکانهای تازه آشنا میکند.
کتاب درسی، صفحهٔ ۶۳
دیدن با چشم ادبی و تاریخی
دیدن با چشم ادبی و تاریخی
فرض کن از پنجرۀ هواپیما به دریا نگاه میکنی؛ میتوانی فقط بگویی «چند جزیره دیده میشد»، یا منظره را طوری وصف کنی که خواننده هم آن را پیش چشم بیاورد. باستانی پاریزی راه دوم را انتخاب میکند:
جزیرههای کوچک و بزرگ، مثل وصلههای رنگارنگ بر طیلسان آبی مدیترانه دوخته شده است.
طیلسان نوعی بالاپوش است. نویسنده، دریای آبی را مانند بالاپوشی میبیند و جزیرهها را به وصلههای رنگارنگ آن تشبیه میکند. به این ترتیب، یک منظرۀ جغرافیایی به تصویری زنده و خیالانگیز تبدیل میشود.
امّا نگاه او فقط به زیباییها نیست. وقتی دیوارها و برجهای کهن رم را میبیند، به قدرت گذشتۀ امپراتوری روم و ناپایداری آن فکر میکند. بناهای قدیمی برای او نشانههایی از سرگذشت انسانها هستند، نه صرفاً دیدنیهای گردشگری.
پس در این سفرنامه، دیدن، آغازِ خیالپردازی و اندیشیدن است: تصویرسازی، منظره را محسوس میکند و نگاه تاریخی، خواننده را به فکر فرو میبرد.
کتاب درسی، صفحهٔ ۶۳
تاریخ چگونه به یاد میماند؟
تاریخ چگونه به یاد میماند؟
آیا تا به حال با دیدن یک عکس قدیمی، خاطرهای فراموششده را به یاد آوردهای؟ یادبودهای تاریخی هم برای جامعه چنین نقشی دارند.
نویسنده در مسیر بروکسل، یادبود جانباختگان ایستادگی در برابر سپاه نازی را میبیند. ابتدا از فراموشکاری مردم شگفتزده میشود، اما بعد میگوید: «امّا نه، تاریخ فراموشکار نیست.» این سخن یعنی آثار و روایتهای تاریخی میتوانند در برابر فراموشی بایستند.
در روایت او، تپّۀ یادبود واترلو از خاکی شکل گرفته که زنانِ داغدیده آوردهاند؛ پس این تپّه فقط نشانۀ یک نبرد نیست، یادآور رنج بازماندگان هم هست. در کنار آن، نقّاشیِ فراگیرِ میدان جنگ یا «پانوراما»، گذشته را پیش چشم بازدیدکننده زنده میکند. این تصویر بر پایۀ توصیف ویکتورهوگو ساخته شده است.
پس نویسنده فقط مکانهای دیدنی را معرفی نمیکند؛ نشان میدهد که یادبود و هنر، سرگذشت انسانها و رنج جنگ را به نسلهای بعد منتقل میکنند.
کتاب درسی، صفحهٔ ۶۵
قدرت قلم، فراتر از مرزها
قدرت قلم، فراتر از مرزها
به پرسش آغاز درس برگردیم: یک نویسندۀ فرانسوی چگونه به روستایی دورافتاده در ایران راه پیدا میکند؟ از راه داستان و اثرگذاری بر ذهن و دل خوانندگان.
باستانی پاریزی، توصیف نبرد واترلو را سالها پیش در *بینوایان* خوانده بود؛ حالا دیدن بازآفرینی آن صحنهها، خاطرۀ خواندن را برایش زنده میکرد. سپس در پاریس، نامهای از معلّم دوران ابتداییاش دریافت کرد. معلّم خواسته بود اگر به آرامگاه ویکتور هوگو رفت، از طرف او هم فاتحهای بخواند. این درخواست، نشانۀ پیوندی عاطفی بود که کتاب، با وجود دوریِ راه، ساخته بود.
نویسنده از این تجربه نتیجه میگیرد که نفوذ فرهنگی با تصرّف نظامی یکی نیست: سپاه میتواند سرزمینی را بگیرد، امّا ادبیات میتواند بدون زور، انسانها را با فرهنگ دیگری آشنا و همراه کند. شبیه وقتی که داستانی از کشوری دیگر میخوانی و با شادی و رنج شخصیتهایش همدل میشوی؛ بیآنکه به آن کشور سفر کرده باشی.
کتاب درسی، صفحهٔ ۶۶
ممیّز؛ وابستۀ وابسته
ممیّز؛ وابستۀ وابسته
فرض کن در فروشگاه میگویی: «دو تخته فرش میخواهم.» موضوع اصلی حرفت فرش است؛ پس «فرش» هستۀ این گروه اسمی است. «دو» تعداد را نشان میدهد و «تخته» واژهای است که برای شمارش فرش به کار میبریم. به این واژه ممیّز میگوییم.
رابطهها را مرحلهبهمرحله ببین:
- فرش: هسته، یعنی چیزی که آن را میشماریم.
- دو: صفت شمارشی و وابستۀ هسته.
- تخته: ممیّز و وابستۀ عدد «دو».
پس «تخته» وابستۀ وابسته است؛ چون به عدد وابسته است و خودِ عدد به هسته وابسته است. مجموعۀ «دو تخته» هم تعداد فرش را مشخص میکند.
در «سه دستگاه رایانه» نیز «رایانه» هسته و «دستگاه» ممیّز است. برای تشخیص ممیّز، فقط به جای واژه نگاه نکن؛ بپرس: کدام واژه همراه عدد آمده و شیوۀ شمارش یا اندازهگیری هسته را نشان میدهد؟
کتاب درسی، صفحهٔ ۶۷
مثال حلشده
بنای یادبود قربانیان جنگ در مسیر بروکسل و نامۀ معلّم پاریزی، با وجود تفاوتشان، چگونه نویسنده را از شرح سفر به تأمّل میرسانند؟
ابتدا موقعیتها را مشخص میکنیم: نویسنده در راه بروکسل نوشتهای بر یک بنای یادبود میخواند و در پاریس نامهای از معلّم قدیمیاش دریافت میکند.
اثر موقعیت نخست را مییابیم: یادبود، او را به فکر رنج جنگ و ضرورت فراموشنکردن گذشتگان میاندازد.
اثر موقعیت دوم را مییابیم: درخواست معلّم برای فاتحهخواندن بر مزار هوگو، نویسنده را متوجّه نفوذ ادبیات در روستایی دورافتاده میکند.
وجه مشترک را نتیجه میگیریم: هر دو تجربه، نقطۀ آغاز اندیشیدناند؛ یکی دربارۀ حافظۀ تاریخی و دیگری دربارۀ قدرت ماندگار قلم.
نکات مهم
- در سفرنامۀ باستانی پاریزی، گسترش تجربه و شناخت با گسترش افق آرزوهای انسان همراه است.
- تصویرسازی، تأمّل تاریخی و یادآوری تأثیر ادبیات، گزارش سفر را به روایتی فراتر از معرفی مکانها تبدیل میکنند.
- ممیّز وابستۀ عدد است و همراه عدد، یکجا وابستۀ هسته میشود.