خلاصه درس فصل ۷ فارسی دهم؛ درسنامه و نکات مهم

کلیدهای زبان داستان

زبان این داستان کمی با گفت‌وگوی امروز ما فرق دارد؛ اما با چند کلید، راحت‌تر می‌توانی آن را بخوانی.

واژه‌ها را در جمله بشناس: «میغ» یعنی ابر، «فارغ» در این داستان یعنی آسوده، «حاذق» یعنی چیره‌دست و «جولقی» یعنی نوعی درویش. پس طوطیِ حاذق، طوطیِ ماهر است، نه طوطیِ حیران!

«را» همیشه نشانۀ مفعول نیست. به این بیت دقت کن:

هدیه‌ها می‌داد هر درویش را / تا بیابد نطق مرغ خویش را

در مصراع اول، «هر درویش را» یعنی به هر درویش؛ درویش دریافت‌کنندۀ هدیه است. اما در مصراع دوم، «را» نشانۀ مفعول است: بقّال می‌خواهد سخن‌گفتنِ پرنده‌اش را دوباره به دست بیاورد. برای تشخیص، جمله را به زبان امروز بازنویسی کن.

پسوند «وش» یعنی مانندِ. «خواجه‌وش» یعنی مانند خواجه یا بزرگ‌منشانه؛ «ماه‌وش» و «پری‌وش» هم با همین پسوند ساخته شده‌اند.

معنای واژه‌ها ممکن است تغییر کند. «سوداگران» در این داستان یعنی بازرگانان؛ ولی امروزه «سوداگر» گاهی بار منفی دارد و برای کسی به کار می‌رود که به دنبال سودجویی است. پس معنای امروزی را بی‌درنگ به متن کهن نسبت نده.

پشیمانی در زبان کنایه

بقّال پس از زدن طوطی، دیگر صدای شیرینش را نمی‌شنود و از کارش پشیمان می‌شود. در بیت هشتم می‌خوانیم:

ریش برمی‌کند و می‌گفت: «ای دریغ / کافتاب نعمتم شد زیر میغ

«میغ» یعنی ابر؛ اما بقّال از هوای ابری حرف نمی‌زند! «آفتاب نعمتم شد زیر میغ» کنایه از از دست رفتن نعمت و خوشی اوست؛ طوطیِ خوش‌سخن، مایهٔ شادی‌اش بود و حالا خاموش شده است. همچنین «ریش برکندن» کنایه از اندوه و پشیمانی شدید است.

در کنایه، به‌جای گفتن مستقیم یک حالت، عبارت یا تصویری می‌آوریم که آن حالت را می‌رساند. مثلاً وقتی می‌گوییم کسی «دست روی دست گذاشته»، منظورمان فقط حالت دست‌هایش نیست؛ می‌خواهیم بگوییم کاری نمی‌کند.

پس برای فهم این بیت، از ظاهر عبارت‌ها عبور کن و بپرس: این رفتار و تصویر، چه حالی از بقّال را نشان می‌دهند؟

داستانی برای فهم یک اندیشه

چرا پرسش طوطی خنده‌دار است؟ طوطی پس از ریختن روغن و ضربهٔ بقّال، پرهای سرش را از دست داده است. وقتی مردی بی‌مو می‌بیند، خیال می‌کند او هم روغن ریخته و تنبیه شده است! طوطی از شباهتِ ظاهر، به یکسان بودنِ علت می‌رسد؛ درحالی‌که چنین نتیجه‌ای دلیل کافی ندارد.

مولوی می‌توانست فقط بگوید: «از روی ظاهر داوری نکن.» اما این اندیشه را در قالب ماجرایی دیدنی و به‌یادماندنی نشان می‌دهد. این شیوه تمثیل نام دارد: آوردن داستان یا نمونه‌ای برای روشن کردن و تأکید بر یک اندیشه.

مثلاً اگر دو هم‌کلاسی در کلاس ساکت باشند، نمی‌توان گفت هر دو درس را نفهمیده‌اند؛ شاید یکی خجالتی باشد و دیگری سرگرم فکر کردن. این نمونه هم کمک می‌کند خطای طوطی را در زندگی خودمان بشناسیم. پس داستان مولوی فقط برای خنداندن نیست؛ خنده، راهی برای رساندن یک پیام فکری است.

واژه‌های شبیه، معناهای متفاوت

گاهی زیبایی شعر از بازی با صدای واژه‌ها ساخته می‌شود. جناس یعنی کنار هم آمدن واژه‌هایی که در صدا شبیه‌اند، اما معنای متفاوت دارند.

در جناس همسان (تام)، تلفظ و نوشتار دو واژه کاملاً یکسان است؛ فقط معنی عوض می‌شود. مثلاً در عبارت «آبِ روان به من آرامشِ روان می‌دهد»، «روان» نخست یعنی جاری و «روان» دوم یعنی روح. یک واژه را با دو معنای متفاوت می‌شنوی.

در جناس ناهمسان (ناقص)، واژه‌ها علاوه بر تفاوت معنی، تفاوت اندکی در صدا یا نوشتار هم دارند. در داستان طوطی، «چرب» و «ضرب» نمونه‌اند: آهنگشان نزدیک است، اما حرف و صدای آغازشان فرق دارد.

راه تشخیص: اول معنی دو واژه را بررسی کن؛ بعد تلفظ و نوشتارشان را مقایسه کن. حواست باشد تکرار یک واژه با همان معنی، به‌تنهایی جناس همسان نمی‌سازد؛ تفاوت معنی ضروری است.

از ظاهر تا شناخت درست

آیا دو نفر که لباس یکسان می‌پوشند، حتماً اخلاق یکسانی دارند؟ مولوی با چند نمونه نشان می‌دهد که شباهت ظاهری، دلیل یکسان بودن حقیقت نیست.

در مثال‌های شعر، زنبورها از یک محل تغذیه می‌کنند، اما حاصل یکی نیش و حاصل دیگری عسل است. دو گونه آهو آب و گیاه می‌خورند، اما حاصلشان متفاوت است. نی معمولی و نیشکر هم از آب بهره می‌گیرند، ولی یکی توخالی است و دیگری شیرین. شاعر با این نمونه‌ها هشدار می‌دهد که از یک ویژگی مشترک، حکم یکسان نسازیم.

این نکته دربارهٔ آدم‌ها هم مهم است: نباید «پاکان»، یعنی انسان‌های پاک و وارسته، را با معیار رفتار و انگیزه‌های خودمان بسنجیم. همچنین ظاهر آراسته یا گفتار دلنشینِ کسی، به‌تنهایی دلیل قابل‌اعتماد بودن او نیست.

مولوی می‌گوید:

چون بسی ابلیسِ آدم روی هست / پس به هر دستی نشاید داد دست

منظورش بدگمانی به همه نیست؛ برای انتخاب دوست و همراه، باید رفتار و منش او را بشناسیم، نه اینکه فقط به ظاهرش تکیه کنیم.

واژه‌ها؛ معنا و املا

اگر دو واژه شبیه هم شنیده شوند، آیا حتماً هم‌معنا هستند؟ نه! برای پاسخ‌دادن به پرسش‌های واژگانی، باید معنا را از آوا جدا کنیم.

معادل معنایی، واژه‌ای با معنای برابر یا نزدیک در همان جمله است. مثلاً برای «مغلوب» در ماجرای نبرد خروس‌ها، می‌توان «شکست‌خورده» را نوشت. قرار نیست این دو واژه شبیه هم تلفظ شوند.

اما هم‌آواها تلفظ یکسان و نوشتار و معنای متفاوت دارند؛ مثل «خوار» به معنای پست و بی‌ارزش و «خار» که ممکن است در دست فرو برود. هنگام نوشتن پیام هم، شنیدن واژه کافی نیست؛ باید ببینی منظورت چیست.

برای انتخاب املای درست، واژه را در جمله بررسی کن: «حیات» با زندگی ارتباط دارد، ولی «حیاط» فضای باز خانه یا مدرسه است.

پس هنگام خواندن داستان، واژه‌های دشوار مانند «استرحام»، «طمأنینه» و «مخ ذول» را فقط از روی صدا ننویس؛ شکل درستِ واژۀ آخر «مخذول» است. آن‌ها را در متن پیدا کن و به شکل نوشتاری، معنا و موقعیت کاربردشان توجه کن.

جمله و ضمیر پیوسته

برای شناختن جملۀ ساده و مرکّب، اول فعل‌ها را پیدا کن؛ بعد رابطۀ بخش‌ها را ببین. جملۀ ساده یک فعل دارد: «من دیگر او را نمی‌دیدم». در جملۀ مرکّب، یک بخش به بخش دیگر وابسته است؛ مثلاً در «وقتی موضوع را به مادربزرگش گفت، مادربزرگش گریه کرد»، بخشِ «وقتی… گفت» زمانِ رخ‌دادن بخش اصلی را روشن می‌کند. پس فقط به طول جمله نگاه نکن!

حالا سراغ ضمیر پیوسته برویم. برای پیداکردن نقش «ـم، ـت، ـش»، آن را به صورت ضمیر جدا بازنویسی کن؛ نزدیک‌ترین واژه همیشه وابستۀ واقعی آن نیست.

• «کتابم گم شد» ← «کتابِ من گم شد»: «ـم» مضاف‌الیه است.
• «دیدمش» ← «او را دیدم»: «ـش» مفعول است.

در عبارت داستان، «دیگر طاقت دیدنم نماند»، منظور این است: «دیگر طاقتِ من برای دیدن نماند»؛ پس «ـم» مضاف‌الیهِ «طاقت» است، نه مفعولِ «دیدن».

در «جان یابدَت زان خورش پرورش» نیز می‌توان ترتیب را روشن کرد: «جانِ تو از آن خورش پرورش یابد». بنابراین «ـت» مضاف‌الیهِ «جان» است. نقش ضمیر را از معنای جمله پیدا کن، نه فقط محل چسبیدنش.

پشتِ ظاهرِ کنایه‌ها

اگر دوستی پیش از مسابقه بگوید «من مردِ این میدانم»، منظورش فقط ایستادن در زمین مسابقه نیست؛ می‌گوید توانایی رویارویی با این کار را دارد. در کنایه، ظاهر عبارت را می‌خوانیم، اما با کمک موقعیت، به مقصودی فراتر از آن می‌رسیم.

در داستان خسرو هم این تعبیرها را با توجه به ماجرا معنا می‌کنیم:

• بابِ دندان بودن: مطلوب و دلخواه بودن؛ مربّا برای سرتیپ خوراکی دلخواه بود، نه اینکه فقط با دندانش تناسب داشته باشد!
• سپر انداختن: تسلیم شدن و دست از مبارزه کشیدن؛ خروس که سپر واقعی نداشت.
• مرد میدان بودن: توانایی و شایستگی انجام کاری یا رویارویی با دشواری را داشتن.
• کمیت کسی لنگ بودن: در کاری ضعف و ناتوانی داشتن؛ راوی با این تعبیر، ضعف خسرو در ریاضی را نشان می‌دهد.

برای پیدا کردن مفهوم کنایه، از خودت بپرس: «در این موقعیت، گوینده با این عبارت چه منظوری دارد؟» این پرسش کمک می‌کند در معنای ظاهری واژه‌ها متوقف نشوی.

طنز و تضمین

تصوّر کن کسی دعوای دو خروس را با لحنی باشکوه، مثل روایت نبرد پهلوانان، تعریف کند! بخشی از خنده‌داری انشای خسرو از همین ناهماهنگی می‌آید.

نقیضه‌پردازی یعنی تقلید طنزآمیز از یک اثر یا شیوۀ ادبی. خسرو شیوۀ سخن‌گفتن در گلستان سعدی را برای ماجرای خروس‌ها به کار می‌گیرد؛ مثلاً می‌گوید: «لیکن خروسِ غالب، حرکتی کرد نه مناسبِ حال درویشان.» خروس که درویش نیست! همین کاربرد زبان جدّی و ادبی در موقعیتی نامتناسب، طنز می‌سازد. مثل اینکه گم‌شدن پاک‌کن را با لحن یک داستان حماسی تعریف کنی.

اما تضمین یعنی آوردن عین آیه، حدیث، مصراع یا بیتِ دیگری در میان سخن خود. خسرو هنگام تعریف نبرد خروس‌ها، مصراع «جهان تیره شد پیش آن نامدار» را می‌آورد؛ این بخش تضمین است.

پس تفاوت را این‌طور به خاطر بسپار: در نقیضه‌پردازی، شیوه را طنزآمیز تقلید می‌کنیم؛ در تضمین، خودِ سخن دیگری را می‌آوریم. این دو می‌توانند در یک نوشته کنار هم باشند؛ تضمین هم لزوماً خنده‌دار نیست.

از استعداد تا سرانجام

خسرو هم حافظۀ خوبی داشت، هم خوش‌آواز بود و هم در ورزش می‌درخشید؛ پس چرا به چنین پایانی رسید؟ استعداد، به‌تنهایی تضمین موفقیت نیست. بی‌توجهی پدر به تربیت او، بازماندن از پرورش استعداد موسیقی، همنشینان نامناسب و مسیر زندگی‌اش پس از شکست ورزشی، در سرانجام او نقش داشتند؛ نباید همه‌چیز را فقط به یک علت نسبت داد.

برای پیوند دادن شعر و داستان، دنبال معنای مشترک و شاهد روایی بگرد:

• شعر سنایی دربارۀ همنشین بد، با بخشی ارتباط دارد که اطرافیان، خسرو را به خوش‌گذرانی‌های آسیب‌زا می‌کشانند؛ همان‌طور که ابر، روشنایی خورشید را می‌پوشاند، همنشین بد هم می‌تواند استعداد را کم‌فروغ کند.
• بیت سعدی دربارۀ گردش ناموافق روزگار، با رویدادهایی پیوند دارد که خسرو را از راه رشد دور می‌کنند؛ این، نگاه شعر به سرنوشت است، نه دلیلی برای نادیده گرفتن انتخاب‌های انسان.
• بیت سعدی دربارۀ میل به آواز خوش، یادآور مدیر مدرسه است که ابتدا اعتراض می‌کند، اما بعد پشت در از آواز خسرو لذت می‌برد.

مثلاً در زندگی روزمره هم داشتن توانایی ورزشی کافی نیست؛ تمرین، راهنمایی و جمع دوستان بر شکوفایی آن اثر می‌گذارند.

صدایی که گمراه می‌کند

اگر صدای زنگولۀ حیوانی را بشنوی، آیا حتماً خودِ حیوان هم همان نزدیکی است؟ نیرنگ نخست داستان از همین فاصله میان شنیدن یک نشانه و مطمئن‌شدن از واقعیت شکل می‌گیرد.

مرد سوار بر درازگوش است و بز پشت سرش می‌آید. «جلاجل» یعنی زنگوله؛ مرد با شنیدن صدای آن خیال می‌کند بز همچنان همراه اوست. دزد در جایی خلوت، زنگوله را از گردن بز باز می‌کند و به دُم درازگوش می‌بندد. حالا با تکان‌خوردن دُم، همان صدا شنیده می‌شود، اما دیگر خبری از بز نیست!

دزد کاری می‌کند که نشانه باقی بماند، ولی چیزی که نشانه به آن مربوط بوده، نباشد. مرد هم به صدا بسنده می‌کند و پشت سرش را نگاه نمی‌کند. مثل وقتی که صدای تلویزیون از اتاق می‌آید و گمان می‌کنیم کسی مشغول تماشاست؛ درحالی‌که ممکن است اتاق خالی باشد. پس برای فهمیدن علت گرفتاری مرد، باید به این اعتمادِ بررسی‌نشده توجه کنیم.

اعتماد به ظاهرِ آدم‌ها

مرد تازه فهمیده که بزش نیست و با نگرانی دنبال آن می‌گردد. در همین موقع، طرّار می‌گوید کسی را با یک بز در کوچه دیده است. مرد بدون بررسی این حرف، از او می‌خواهد مراقب درازگوشش باشد تا خودش دنبال بز برود.

طرّار برای جلب اعتماد چه می‌کند؟ هم با خوش‌رویی نگهداری از حیوان را می‌پذیرد و هم ادعا می‌کند مؤذّن مسجد است؛ یعنی کسی که اذان می‌گوید. او از احترامی که مردم برای این جایگاه قائل‌اند، سوءاستفاده می‌کند. این فقط ادعای دزد است، نه واقعیتی که مرد از آن مطمئن شده باشد.

مثل وقتی که فردی ناشناس خودش را مسئول جایی معرفی کند و بخواهد وسیله‌ات را به او بسپاری: معرفی‌کردنِ خود، به‌تنهایی دلیل قابل‌اعتمادبودن نیست. اشتباه مرد هم این است که در نگرانیِ یافتن بز، بدون شناخت و بررسی به غریبه اعتماد می‌کند؛ در نتیجه، درازگوشش را هم از دست می‌دهد.

وعدۀ پاداش، زیانی تازه

مرد هنوز دنبال خر و بز خود می‌گردد که با صحنۀ تازه‌ای روبه‌رو می‌شود: کسی کنار چاه فریاد می‌زند و ادعا می‌کند صندوقچۀ پُر از طلایش در چاه افتاده است. او برای بیرون‌آوردن صندوقچه، ده دینار پاداش پیشنهاد می‌دهد. این وعده، مرد را به پایین‌رفتن در چاه ترغیب می‌کند؛ بی‌آنکه از درستی ماجرا مطمئن شود.

مرد لباس و دستارش را درمی‌آورد و وارد چاه می‌شود. طرّار هم همان‌ها را برمی‌دارد و می‌رود! اشتباه مرد دوباره تکرار می‌شود: پیش از بررسی یک ادعا، بر اساس آن تصمیم می‌گیرد. او با وجود دو فریب قبلی، این بار هم به گفتۀ غریبه اعتماد می‌کند و وعدۀ پاداش، زیان تازه‌ای برایش می‌سازد.

مثل وقتی که پیامی ناشناس وعدۀ جایزه می‌دهد، اما برای دریافت آن اطلاعات شخصی می‌خواهد: جذّاب‌بودن جایزه، دلیل واقعی‌بودن ادعا نیست.

پایانی خنده‌آور و هشداردهنده

مرد پس از ازدست‌دادن بز، خر و لباس‌هایش، چوبی برمی‌دارد و سروصدا راه می‌اندازد. وقتی مردم دلیل کارش را می‌پرسند، می‌گوید: «نه، پاس خود می‌دارم که مبادا مرا نیز بدزدند.» این پاسخ نامنتظر است: ما منتظریم دنبال دزدها بگردد، اما او نگران است که خودش را هم بدزدند! همین تفاوت میان انتظار ما و رفتار مرد، پایان را خنده‌آور می‌کند.

لحن، حال‌وهوای سخن است؛ اینجا طنزآمیز است و در کنار خنداندن، هشداری هم دارد: اعتماد نسنجیده می‌تواند زیان‌های پیاپی به بار بیاورد. تکرار فریب‌خوردن مرد، این هشدار را پررنگ‌تر می‌کند.

بیان، شیوۀ رساندن ماجراست. نویسنده با جمله‌های کوتاه، روایت سرراست و گفت‌وگوی شخصیت‌ها داستان را پیش می‌برد؛ به‌جای توضیح طولانی، می‌گذارد رفتار و حرف‌های مرد ساده‌دلی او را نشان دهند. پس برای توضیح لحن و بیان، فقط نگوییم «داستان خنده‌دار و ساده است»؛ از خود داستان شاهد بیاوریم.