درس ۱ · صفحهٔ ۹۶ تا ۱۰۹ · حدود ۱۵ دقیقه · تولید هوش مصنوعی
۲ــ عدالت بیمانند
در این درس یاد میگیری جلوههای عدالت امام علی علیهالسلام را در تقسیم بیتالمال، انتخاب کارگزاران و شیوهٔ زندگی توضیح بدهی و در آیات بخش قرائت، تفاوت توکل همراه با عمل را با مسئولیتگریزی تشخیص بدهی.
پیش از شروع
اگر کسی سالها به جامعه خدمت کرده باشد، آیا حق دارد سهم بیشتری از اموال عمومی بگیرد؟ امام علی علیهالسلام با چنین درخواستی چگونه برخورد میکرد؟
امام علی علیهالسلام سابقهٔ خدمت را مجوز دریافت سهم بیشتر از بیتالمال نمیدانست و سهم مسلمانان را برابر میپرداخت. در نگاه ایشان، ارزش معنوی افراد نزد خدا، با امتیاز مالی از دارایی عمومی یکی نبود.
بیتالمال، نه امتیاز ویژه
بیتالمال، نه امتیاز ویژه
اگر کسی سالها به جامعه خدمت کرده باشد، آیا میتواند سهم بیشتری از اموال عمومی بخواهد؟ در روش امام علی علیهالسلام، سابقهٔ خدمت، مجوز گرفتن سهم بیشتر از بیتالمال نبود؛ پاداش خدمت نزد خدا، با سهم افراد از اموال عمومی تفاوت داشت.
بیتالمال، اموال عمومی مسلمانان بود، نه دارایی شخصی حاکم یا افراد بانفوذ. امام از آغاز حکومت اعلام کرد اموالی را که برخی بیش از حق خود برداشتهاند، بازمیگرداند تا حق مردمِ ستمدیده بازپس گرفته شود. سپس هزینههای عمومی کشور را پرداخت و باقیمانده را بهطور برابر میان مسلمانان تقسیم کرد.
برای نزدیک شدن موضوع به ذهن، صندوقی مشترک را تصور کن که قرار است باقیماندهٔ پولش پس از پرداخت هزینهها، برابر تقسیم شود. مسئول صندوق نمیتواند به دوست قدیمی یا فرد مشهور سهم بیشتری بدهد.
این روش محرومان را خوشحال کرد، اما کسانی که قبلاً دریافتیهای ویژه داشتند، اعتراض کردند. پس عدالت فقط جلوگیری از تبعیض تازه نبود؛ بازگرداندن حقهای پایمالشده را هم دربرمیگرفت.
کتاب درسی، صفحهٔ ۱۰۳
عدالت در انتخاب کارگزاران
عدالت در انتخاب کارگزاران
عدالت فقط به تقسیم اموال عمومی مربوط نیست؛ اینکه چه کسی مسئول ادارهٔ جامعه باشد نیز اهمیت دارد. اگر حاکمی ستم کند، باقی ماندن او در قدرت، اجرای عدالت را با مشکل روبهرو میکند.
امام علی علیهالسلام در آغاز حکومت، فرمانروایانی مانند معاویه را که بهناحق به مقام رسیده بودند و ستمگرانه حکومت میکردند، برکنار کرد. برخی از یاران هشدار دادند که معاویه قدرت زیادی دارد و برکناریاش ممکن است به جنگ بینجامد. بااینحال، امام حاضر نشد برای جلوگیری از مخالفت او، مسئولیت مردم را در دست فردی گمراهکننده نگه دارد.
برای نزدیک شدن به موضوع، فرض کن مسئول یک گروه، حق بعضی اعضا را ضایع میکند؛ اما میگوید اگر کنار گذاشته شود، دردسر درست میکند. آیا ترس از دردسر، او را شایستهٔ مسئولیت میکند؟
در روش امام، قدرت و تهدیدِ یک فرد، جای شایستگی و عدالت را نمیگیرد.
کتاب درسی، صفحهٔ ۱۰۴
الگویی برای زندگی ما
الگویی برای زندگی ما
اگر نتوانیم دقیقاً مثل یک الگوی بزرگ زندگی کنیم، آیا باید از پیروی او دست بکشیم؟ الگو داشتن یعنی جهت حرکت خود را از او بگیریم و به روش او نزدیکتر شویم.
امام علی علیهالسلام وقتی فهمید فرماندار بصره در مهمانی پرزرقوبرقی شرکت کرده که فقیران در آن جایی نداشتند، در نامهای به او اعتراض کرد. این اعتراض نشان میدهد که مسئول جامعه نباید از زندگی محرومان بیخبر و جدا باشد.
امام در همان نامه، سادگی خوراک و پوشاک خود را یادآوری کرد؛ اما از دیگران نخواست دقیقاً مانند او زندگی کنند. راه همراهی با ایشان را پارسایی، تلاش، پاکدامنی و درستکاری دانست.
برای ما هم این راه دستیافتنی است: مثلاً در یک برنامهٔ کلاسی، بهجای اصرار بر هزینههای نمایشی، شرایط دوستان کمبرخوردار را در نظر بگیریم؛ مسئولیت خود را با تلاش انجام دهیم و در کارمان صادق باشیم. پس دشواریِ همانند شدن با امام، بهانهٔ کنار گذاشتن راه او نیست.
کتاب درسی، صفحهٔ ۱۰۴
قرائت؛ توکل همراه با حرکت
قرائت؛ توکل همراه با حرکت
آیا میشود برای موفقیت به خدا توکل کنیم، اما هیچ قدمی برنداریم؟ در بخش قرائت، قوم موسی از رویارویی با زورمندان میترسیدند و ورود به سرزمین مقدس را به بیرون رفتن آنان وابسته میکردند.
در مقابل، دو مرد مؤمن مردم را به اقدام همراه با اعتماد به خدا دعوت کردند. در آیهٔ بیستوسوم، عبارت «وَعَلَى ٱللَّهِ فَتَوَكَّلُوٓا۟» را آرام بخوان؛ سپس در ترجمه دقت کن: دعوت به توکل، در کنار دعوت به حرکت آمده است، نه به جای آن.
اما قوم موسی مسئولیت را نپذیرفتند و از او خواستند خودش با پروردگارش به جنگ برود، درحالیکه آنان همانجا میمانند. این رفتار، مسئولیتگریزی بود، نه توکل.
در زندگی خودمان هم همین تفاوت را میبینیم: برای امتحان، توکل یعنی درس بخوانیم، تمرین کنیم و با اعتماد به خدا پیش برویم؛ نه اینکه مطالعه را کنار بگذاریم و فقط منتظر نتیجه بمانیم. حالا آیات بیستوسوم و بیستوچهارم را جملهبهجمله بخوان و تفاوت این دو رفتار را پیدا کن.
کتاب درسی، صفحهٔ ۱۰۹
مثال حلشده
کارگزاری به مردم ستم میکند، اما نفوذ زیادی دارد. برخی میگویند: «برای جلوگیری از دردسر، بهتر است همچنان در مقامش بماند.» آیا این پیشنهاد با روش امام علی علیهالسلام سازگار است؟
ابتدا معیار را مشخص میکنیم: در روش امام، مسئولیت حکومتی باید در خدمت عدالت باشد، نه وسیلهٔ حفظ قدرت افراد.
سپس پیشنهاد را میسنجیم: باقی ماندن این کارگزار، به معنای ادامه دادن مسئولیت فردی ستمگر به دلیل نفوذ اوست.
به نمونهٔ تاریخی توجه میکنیم: امام با وجود هشدار برخی یاران دربارهٔ خطر جنگ، ادامهٔ مسئولیت معاویه را نپذیرفت.
نتیجه میگیریم که ترس از تهدید صاحبان قدرت، توجیهی برای نگه داشتن کارگزار نالایق نیست.
نکات مهم
- امام علی علیهالسلام با بازپسگیری حقوق پایمالشده و تقسیم برابر سهم مسلمانان از بیتالمال، با امتیازخواهی مبارزه کرد.
- عدالت در روش امام علی علیهالسلام، هم انتخاب کارگزاران شایسته و هم توجه به محرومان و درستکاری در زندگی را دربرمیگیرد.
- آیات بخش قرائت نشان میدهند که توکل با اقدام و پذیرش مسئولیت همراه است، نه با نشستن و واگذاشتن وظیفه به دیگران.