درس ۱ · صفحهٔ ۸۲ تا ۸۵ · حدود ۱۵ دقیقه · تولید هوش مصنوعی
تعیین امام
در این درس یاد میگیری چرا امامت پس از ختم نبوت ادامه مییابد، چرا تعیین امام بر عهدۀ خداوند است و آیۀ انذار و آیۀ ولایت چگونه به معرفی حضرت علی به جانشینی پیامبر مربوط میشوند.
پیش از شروع
اگر با رحلت پیامبر، نزول وحی پایان یافته است، چرا جامعه هنوز به امام نیاز دارد و چه کسی میتواند او را معرفی کند؟
پایان نبوت به معنای پایان نیاز مردم به فهم درست دین و رهبری جامعه نیست. در این درس میبینیم که چرا این دو مسئولیت در قالب امامت ادامه مییابد و بنا بر آیات و روایتهای مطرحشده در کتاب، خداوند چگونه جانشین پیامبر را معرفی کرده است.
پایان وحی، نه پایان راهبری
پایان وحی، نه پایان راهبری
آیا تمامشدن نزول وحی یعنی جامعه دیگر به راهنما نیاز ندارد؟ برای پاسخ، باید سه مسئولیت پیامبر را از هم جدا کنیم:
- دریافت و ابلاغ وحی: پیامبر وحی الهی را دریافت میکرد و به مردم میرساند. با ختم نبوت، این مسئولیت پایان یافت؛ قرآن آخرین کتاب آسمانی است و کتاب تازهای نمیآید.
- تعلیم و تبیین دین یا مرجعیت دینی: یعنی آموزش دین و روشنکردن معنای درست آموزههای آن. نیاز مردم به این راهنمایی، پس از پیامبر باقی است.
- ولایت ظاهری: یعنی رهبری و ادارۀ جامعۀ اسلامی و اجرای احکام؛ جامعه همچنان به این مسئولیت هم نیاز دارد.
برای نزدیکشدن موضوع به ذهن، داشتن کتاب درسی را در نظر بگیر: کاملبودن کتاب به این معنا نیست که هیچ دانشآموزی به توضیح معلم نیاز ندارد. البته این فقط مثالی برای فهم تفاوت «داشتن متن» و «نیاز به توضیح» است.
پس نکتۀ اصلی این است: ختم نبوت، پایان دریافت و ابلاغ وحی است، نه پایان نیاز به آموزش دین و ادارۀ جامعه.
کتاب درسی، صفحهٔ ۸۳
چرا تعیین جانشین ضروری است؟
چرا تعیین جانشین ضروری است؟
فرض کن مدیر یک مدرسه از آنجا میرود؛ آیا با رفتن او، نیاز مدرسه به مدیریت هم تمام میشود؟ برای جامعۀ اسلامی پس از رحلت پیامبر نیز باید روشن شود که دو مسئولیتِ تعلیم و تبیین دین و ادارۀ جامعه چگونه ادامه پیدا میکنند. کتاب سه فرض را بررسی میکند:
- سکوت دربارۀ آینده: این فرض با کاملبودن دین و آگاهی پیامبر از اهمیت هدایت جامعه سازگار نیست؛ چنین موضوع سرنوشتسازی نمیتواند بیپاسخ بماند.
- پایانیافتن هر دو مسئولیت: نیاز مردم به فهم دین و حکومت تمام نشده بود. گسترش اسلام و پیدایش دیدگاههای گوناگون، مسائل تازهای ایجاد میکرد و این نیاز را بیشتر هم میساخت.
- تعیین جانشین: پس راه پذیرفتنی این است که پیامبر به فرمان خدا جانشینی تعیین کند تا این دو مسئولیت در قالب امامت ادامه یابند.
دقت کن: دلیل کنارگذاشتن فرض اول، ناسازگاریِ سکوت با کمال دین است؛ دلیل کنارگذاشتن فرض دوم، باقیماندن و بیشترشدن نیاز جامعه است.
کتاب درسی، صفحهٔ ۸۳
چه کسی امام را معرفی میکند؟
چه کسی امام را معرفی میکند؟
اگر جامعه به امام نیاز دارد، آیا مردم میتوانند بهتنهایی تشخیص دهند چه کسی شایستۀ این جایگاه است؟
طبق توضیح کتاب، امام مسئولیتهای پیامبر را، بهجز دریافت و ابلاغ وحی، ادامه میدهد. پس باید ویژگیهایی داشته باشد که مردم بتوانند به راهنمایی او اطمینان کنند؛ یکی از این ویژگیها عصمت است، یعنی از گناه مصون باشد.
نکتۀ مهم اینجاست: دیدن رفتار خوب یک فرد، با تشخیص عصمت او یکسان نیست. مثلاً ممکن است همکلاسیات را بسیار درستکار بشناسی، اما از همۀ رفتارهای پنهان او خبر نداری؛ پس نمیتوانی نتیجه بگیری که هیچگاه مرتکب گناه نمیشود.
استدلال کتاب چنین است: امام باید معصوم باشد؛ انسانها توان تشخیص قطعی عصمت را ندارند؛ بنابراین، تنها خداوند میتواند فرد شایستۀ امامت را تعیین و معرفی کند. اینجا بحث فقط انتخاب فردی خوشنام نیست، بلکه شناخت کسی است که ویژگی لازم برای ادامۀ راه پیامبر را دارد.
کتاب درسی، صفحهٔ ۸۴
آیۀ انذار و معرفی جانشین
آیۀ انذار و معرفی جانشین
فکر کن کسی هنوز در آغاز راهِ یک کار بزرگ است، اما از همان ابتدا دربارۀ ادامۀ آن در آینده هم سخن میگوید. این کار چه چیزی را دربارۀ اهمیت آینده نشان میدهد؟
حدود سه سال پس از بعثت، خداوند به پیامبر فرمان داد خویشاوندان نزدیکش را هشدار دهد و به دین الهی دعوت کند؛ این فرمان در آیۀ انذار آمده است. پیامبر چهل نفر از بزرگان بنیهاشم را گرد آورد، آنان را به اسلام دعوت کرد و برای گسترش آن یاری خواست.
در این جمع، هر سه بار که پیامبر درخواست یاری کرد، فقط حضرت علی که نوجوان بود، آمادگی خود را اعلام کرد. سپس پیامبر او را به حاضران بهعنوان برادر، وصی و جانشین خود معرفی کرد.
نکتۀ اصلی، زمان این معرفی است: پیامبر هنوز با همراهی گستردۀ مردم روبهرو نشده بود، اما موضوع جانشینی را مطرح کرد. پس در این گزارش، جانشینی مسئلهای مربوط به روزهای پایانی زندگی پیامبر نیست؛ از آغاز دعوت آشکار، به آیندۀ رهبری جامعه توجه شده است.
کتاب درسی، صفحهٔ ۸۴
آیۀ ولایت و نشانۀ روشن
آیۀ ولایت و نشانۀ روشن
اگر بخواهی کسی را در یک جمع معرفی کنی، گفتن نشانهای روشن کمک میکند دیگران او را بشناسند. در گزارش کتاب، آیۀ ولایت نیز نشانهای برای شناخت ولی و سرپرست مسلمانان بیان میکند: مؤمنی که نماز برپا میدارد و در حال رکوع زکات میدهد.
پس از نزول آیه، پیامبر به مسجد رفت و پرسید چه کسی هنگام رکوع صدقه داده است. فقیری که انگشتری در دست داشت، به حضرت علی که مشغول نماز بود اشاره کرد و گفت که او انگشترش را هنگام رکوع بخشیده است. به این ترتیب، نشانهای که آیه بیان کرده بود، برای حاضران روشن شد.
نکتۀ اصلی فقط بخشندگی حضرت علی نیست؛ این رخداد به معرفی او بهعنوان ولی مربوط است. طبق توضیح کتاب، مردم هم شاهد ماجرا بودند و هم اعلام ولایت حضرت علی را از پیامبر شنیدند؛ بنابراین، معرفی او آشکار بود و امکان پنهانکردن آن باقی نمیماند.
کتاب درسی، صفحهٔ ۸۵
مثال حلشده
دانشآموزی میگوید: «چون قرآن آخرین و کاملترین کتاب آسمانی است، پس بعد از پیامبر دیگر به امام نیاز نداریم.» چگونه با استفاده از مسئولیتهای پیامبر، استدلال او را بررسی میکنی؟
ابتدا مسئولیتها را جدا میکنیم: دریافت و ابلاغ وحی، تعلیم و تبیین دین، و ولایت ظاهری یا ادارۀ جامعه.
ختم نبوت یعنی دریافت و ابلاغ وحی پایان یافته و کتاب آسمانی تازهای لازم نیست.
اما مردم همچنان برای فهم درست دین و اجرای احکام در جامعه به راهنمایی و رهبری نیاز دارند؛ گسترش اسلام نیز مسائل تازهای پدید میآورد.
پس نتیجهگیری دانشآموز درست نیست: پایان دریافت وحی، به معنای پایان دو مسئولیت دیگر نیست و آنها با امامت ادامه مییابند.
نکات مهم
- با ختم نبوت، دریافت و ابلاغ وحی پایان مییابد، اما تعلیم و تبیین دین و ادارۀ جامعه در قالب امامت ادامه پیدا میکند.
- امام باید معصوم باشد و چون انسانها توان تشخیص عصمت را ندارند، تعیین و معرفی او بر عهدۀ خداوند است.
- در گزارش کتاب، معرفی حضرت علی در جمع خویشاوندان پس از نزول آیۀ انذار و ماجرای انگشتر در آیۀ ولایت، دو شاهد معرفی ایشان به جانشینی پیامبرند.