۱۰۰ هزار تومان هدیهٔ ثبت‌نام، تا ۱ میلیونبا ثبت‌نام گردونهٔ هدیه را بچرخان: دست‌کم ۱۰۰٬۰۰۰ تومان و تا ۱٬۰۰۰٬۰۰۰ تومان اعتبار هدیه، بدون کارت بانکیگردونهٔ هدیه۱ میلیون برای تو، ۱ میلیون برای دوستتدوستانت را دعوت کن: برای هر دوستی که فعال شود ۱٬۰۰۰٬۰۰۰ تومان اعتبار هدیه می‌گیری و خودش هم ۱٬۰۰۰٬۰۰۰ تومانجوایز
1xAi

خلاصه درس ۱۴ دین و زندگی یازدهم انسانی؛ درسنامه و نکات مهم

«مرجعیت و ولایت فقیه»: ۳ درس، هر کدام با توضیح مفاهیم، مثال حل‌شده و نکات مهم.

  • دین و زندگی ۲ (انسانی)
  • پایهٔ یازدهم
  • صفحهٔ ۱۷۰ تا ۱۷۹

این درسنامه را هوش مصنوعی 1xAi از روی صفحه‌های همان درس در کتاب درسی نوشته است (برچسب «تولید هوش مصنوعی»). کنار توضیح‌ها شمارهٔ صفحهٔ کتاب آمده تا با کتاب مقایسه کنی، و مثال حل‌شدهٔ هر درس یک بار دیگر جداگانه حل و بررسی شده؛ مثالی که درست درنیامده حذف شده است.

درس ۱ · صفحهٔ ۱۷۰ تا ۱۷۴ · حدود ۱۵ دقیقه · تولید هوش مصنوعی

ضرورت تداوم مسئولیت‌های امام در عصر غیبت

در این درس یاد می‌گیری چرا مسئولیت‌های دینی و اجتماعی امام در عصر غیبت ادامه می‌یابد، فقیهان واجد شرایط چگونه این مسئولیت‌ها را بر عهده می‌گیرند و برای شناخت مرجع تقلید به چه معیارهایی باید توجه کرد.

پیش از شروع

اگر در دوران غیبت، مسئله‌ای تازه پیش بیاید که حکم دینی آن را ندانیم، آیا باید خودمان حدس بزنیم یا راهی برای پیدا کردن پاسخ وجود دارد؟

در این درس می‌بینیم که غیبت امام به معنای بی‌پاسخ ماندن پرسش‌های دینی نیست. طبق راهنمایی پیامبر و امامان، فقیهانِ واجد شرایط، هم در شناخت احکام و هم در ادارۀ جامعۀ اسلامی مسئولیت دارند.

چرا مسئولیت‌ها ادامه دارند؟

چرا مسئولیت‌ها ادامه دارند؟

فرض کن همۀ قوانین راهنمایی‌ورانندگی نوشته شده‌اند، اما نه کسی آن‌ها را آموزش می‌دهد و نه نهادی اجرای آن‌ها را مدیریت می‌کند. آیا فقط داشتن قانون کافی است؟

در بحث این درس هم باید میان شناخت حکم و اجرای اجتماعی آن فرق بگذاریم. اسلام برای همۀ دوران‌هاست؛ پس در عصر غیبت نیز نیاز به هر دو باقی می‌ماند:

  • مرجعیت دینی: باید متخصصی باشد که احکام دین را برای مردم توضیح دهد و پاسخ مسائل تازه را بر اساس احکام دین به دست آورد؛ وگرنه مردم وظیفۀ خود را نمی‌شناسند تا به آن عمل کنند.
  • ولایت ظاهری: اجرای احکام اجتماعی اسلام به مدیریت و پشتوانۀ حکومت نیاز دارد؛ دانستن این احکام، به‌تنهایی برای اجرای آن‌ها در جامعه کافی نیست.

بنابراین، طبق استدلال کتاب، غیبت امام به معنای کنار رفتن این مسئولیت‌ها نیست؛ چون نیاز مردم به شناخت وظایف دینی و مدیریت اجرای احکام اجتماعی همچنان ادامه دارد.

کتاب درسی، صفحهٔ ۱۷۱

راه دسترسی به دانش دین

راه دسترسی به دانش دین

تصور کن در شهری دور از محل زندگی امام هستی و پرسشی دینی داری؛ چگونه پاسخ معتبر پیدا می‌کنی؟ این مشکل حتی در زمان حضور امامان هم وجود داشت. برای همین، پیامبر و امامان دانشمندان دین را پرورش می‌دادند تا مردمِ مناطق مختلف بتوانند احکام را بیاموزند و پاسخ پرسش‌هایشان را بگیرند. مثلاً امام رضا علیه‌السلام، علی بن مسیّب را که آمدن نزد امام برایش دشوار بود، به زکریا بن آدم قمی ارجاع داد.

پشتوانۀ این روش، دستور قرآن به یادگیری عمیق دین و آموزش آن به مردم است. این شناخت عمیق را تفقّه می‌گویند. فقیه کسی است که با چنین شناختی می‌تواند احکام اسلام را از قرآن و روایات به دست آورد؛ پس فقط حفظ‌کردن چند روایت، کسی را فقیه نمی‌کند.

به این ترتیب، دسترسی‌نداشتن به امام به معنای بسته‌شدن راه یادگیری دین نیست؛ مردم در دوران غیبت نیز برای شناخت احکام به فقیهان مراجعه می‌کنند.

کتاب درسی، صفحهٔ ۱۷۲

دانش همراه با شایستگی

دانش همراه با شایستگی

آیا برای اعتماد کردن به یک متخصص، فقط دانش او کافی است؟ پزشکی را تصور کن که دانش زیادی دارد، اما منفعت خودش را بر سلامت بیمار ترجیح می‌دهد. طبیعی است که برای سپردن سلامت خود به او تردید کنیم؛ تخصص باید با درستکاری همراه باشد.

در راهنمایی امام صادق علیه‌السلام نیز فقیهی شایستۀ پیروی است که مراقب نفس خود باشد، از دینش نگهبانی کند، با هوس‌هایش مخالفت کند و فرمان‌بردار خدا باشد. پس دانستن احکام، بدون پایبندی به آنها، کافی نیست.

از سوی دیگر، زندگی همیشه با پرسش‌های تازه همراه است؛ مثلاً ممکن است شکل تازه‌ای از خریدوفروش پدید بیاید. امام عصر علیه‌السلام برای رویدادهای جدید، مردم را به آگاهانِ به احادیث ارجاع می‌دهند. منظور، صرفاً کسی نیست که حدیث‌ها را حفظ کرده باشد؛ او باید رویداد تازه را بشناسد و بتواند با فهم عمیق قرآن و روایات، حکم آن را به دست آورد، نه اینکه بر پایۀ سلیقۀ شخصی پاسخ دهد.

کتاب درسی، صفحهٔ ۱۷۳

مرجع تقلید و ولیّ فقیه

مرجع تقلید و ولیّ فقیه

اگر کسی حکم دینیِ یک مسئله را نداند، با کسی که مسئول ادارۀ جامعه است، کار یکسانی ندارد. برای فهم این تفاوت، دو مسئولیت فقیهان در عصر غیبت را جدا کنیم:

  • مرجع تقلید احکام و قوانین دین را به مردم می‌آموزد. کسی که در شناخت احکام تخصص ندارد، به او مراجعه می‌کند. این مراجعه «تقلید» نام دارد؛ یعنی رجوع به متخصص دین، نه پیروی بی‌دلیل. همان‌طور که برای درمان به پزشک مراجعه می‌کنیم، برای شناخت حکم دین هم به متخصص آن رجوع می‌کنیم.
  • ولیّ فقیه فقیهی است که توانایی سرپرستی جامعه را دارد و مسئولیت حکومت و اجرای قوانین الهی را بر عهده می‌گیرد. مثلاً اجرای احکام اجتماعی، تنها با توضیح‌دادن آن‌ها انجام نمی‌شود؛ مدیریت و پشتوانۀ حکومتی هم لازم است.

پس در چارچوب این درس، مرجعیت دینی امام در قالب مرجعیت فقیه و ولایت ظاهری امام در قالب ولایت فقیه ادامه می‌یابد. این‌ها دو مسئولیت متفاوت‌اند، نه لزوماً دو فرد جداگانه.

کتاب درسی، صفحهٔ ۱۷۴

انتخاب آگاهانۀ مرجع

انتخاب آگاهانۀ مرجع

اگر بخواهی پزشک متخصصی پیدا کنی، آیا فقط به مشهور بودن او بسنده می‌کنی؟ معمولاً تحقیق می‌کنی و از افراد آگاه کمک می‌گیری. برای شناخت مرجع تقلید هم باید آگاهانه تحقیق کرد.

طبق این درس، مرجع تقلید باید این ویژگی‌ها را داشته باشد:

  • باتقوا باشد: نیروی مراقبت از خود، او را از رفتن به سوی گناه بازدارد.
  • عادل باشد: مرتکب گناه آشکار نشود.
  • زمان‌شناس باشد: نیازهای روز را بشناسد و بتواند احکام مربوط به آن‌ها را به دست آورد.
  • اعلم باشد: در میان فقیهان، از همه عالم‌تر باشد.

اما کسی که خودش متخصص دین نیست، چگونه این ویژگی‌ها را تشخیص دهد؟ یکی از راه‌های معرفی‌شده در کتاب، پرسیدن از دو فرد عادل و مورد اعتماد است که توانایی تشخیص فقیه واجد شرایط را دارند. پس فقط قابل اعتماد بودنِ افراد کافی نیست؛ آن‌ها باید در این زمینه قدرت تشخیص هم داشته باشند. محبوبیت یا تعریف دوستان، جای تحقیق آگاهانه را نمی‌گیرد.

کتاب درسی، صفحهٔ ۱۷۴

مثال حل‌شده

دوستی می‌گوید: «برای پاسخ‌دادن به هر پرسش دینی تازه، کافی است کسی چند روایت را حفظ باشد.» با توجه به راهنمایی امامان، این نظر را چگونه بررسی می‌کنی؟

  1. ابتدا نیاز را مشخص می‌کنیم: مسئلۀ تازه به پاسخی نیاز دارد که بر منابع دین تکیه کند، نه بر حدس شخصی.

  2. سپس توانایی لازم را می‌سنجیم: حفظ متن روایت، به‌تنهایی نشان نمی‌دهد که فرد معنای عمیق آن و ارتباطش با مسئلۀ تازه را می‌شناسد.

  3. در راهنمایی کتاب، فقیه باید بتواند با شناخت قرآن و روایات، حکم رویدادهای جدید را به دست آورد.

  4. علاوه بر دانش، مراقبت از نفس، پاسداری از دین و فرمان‌برداری از خدا نیز برای شایستگیِ پیروی لازم است؛ پس نظر دوستمان کافی و دقیق نیست.

جواب: حفظ بودن چند روایت به‌تنهایی کافی نیست؛ فرد باید توانایی فهم عمیق منابع و به‌دست‌آوردن حکم مسائل جدید را داشته باشد و از شایستگی‌های اخلاقی لازم نیز برخوردار باشد.

نکات مهم

  • چون اسلام برای همۀ دوران‌هاست، طبق استدلال کتاب، تبیین احکام و مدیریت اجرای احکام اجتماعی در عصر غیبت نیز باید ادامه یابد.
  • فقیهان واجد شرایط با شناخت عمیق قرآن و روایات پاسخ‌گوی مسائل دینی‌اند و مسئولیت‌های مرجعیت دینی و ولایت ظاهری را به نیابت از امام بر عهده می‌گیرند.
  • تقلید در احکام، رجوع غیرمتخصص به متخصص دین است و انتخاب مرجعِ باتقوا، عادل، زمان‌شناس و اعلم به تحقیق نیاز دارد.

تمرین تعاملی این درس (رایگان)تمرین تعاملی این درس

درس ۲ · صفحهٔ ۱۷۴ تا ۱۷۸ · حدود ۱۵ دقیقه · تولید هوش مصنوعی

شرایط مرجع تقلید

در این درس یاد می‌گیری شرایط و راه‌های شناخت مرجع تقلید را توضیح بدهی، مشروعیت و مقبولیت را از هم تشخیص بدهی و شرایط و شیوۀ انتخاب ولیّ فقیه را بیان کنی.

پیش از شروع

چرا افراد می‌توانند مرجع تقلید خود را جداگانه انتخاب کنند، اما نمی‌توانند هرکدام برای خود یک ولیّ فقیه انتخاب کنند؟

برای یادگرفتن احکام دینی، هر فرد به فقیهی مراجعه می‌کند که شرایط مرجعیت را داشته باشد. اما رهبری جامعه موضوعی مشترک است و انتخاب‌های جداگانه، جامعه را دچار چنددستگی می‌کند؛ به همین دلیل، انتخاب ولیّ فقیه باید جمعی باشد.

مرجع تقلید چه شرایطی دارد؟

مرجع تقلید چه شرایطی دارد؟

اگر برای درمان بیماری به پزشک مراجعه کنی، آیا این کار پیرویِ بی‌دلیل است؟ نه؛ وقتی در کاری تخصص نداریم، از متخصص کمک می‌گیریم. تقلید در احکام دین هم چنین معنایی دارد: کسی که متخصص احکام نیست، برای آموختن آن‌ها به فقیه واجد شرایط، یعنی مرجع تقلید، مراجعه می‌کند.

اما تخصص به‌تنهایی کافی نیست. طبق کتاب، مرجع تقلید باید این ویژگی‌ها را داشته باشد:

  • باتقوا باشد: نیروی درونیِ بازدارنده از گناه داشته باشد.
  • عادل باشد: عدالت او به اندازه‌ای باشد که مرتکب گناه آشکار نشود.
  • زمان‌شناس باشد: نیازهای روز را بشناسد و بتواند احکام دین را متناسب با آن‌ها به دست آورد؛ مثلاً مسائل تازه‌ای که با گسترش خریدوفروش اینترنتی پیش می‌آید.
  • اعلم باشد: در میان فقیهان، از همه داناتر باشد؛ پس صرفاً مشهورتر بودن یا سن بیشتر داشتن، معنای اعلم‌بودن نیست.

پس برای مرجعیت، هم دانش دینی اهمیت دارد، هم شایستگی اخلاقی و هم شناخت نیازهای زمان.

کتاب درسی، صفحهٔ ۱۷۴

چگونه مرجع را بشناسیم؟

چگونه مرجع را بشناسیم؟

فرض کن برای پیدا کردن پزشکی ماهر تحقیق می‌کنی. آیا معروف‌بودن او در فضای مجازی کافی است، یا نظر کسانی که دانش پزشکی دارند، ارزش بیشتری دارد؟ برای شناخت مرجع تقلید هم باید سراغ شناخت معتبر برویم، نه صرفاً شنیده‌ها.

کتاب دو راه معرفی می‌کند:

  • پرسیدن از دو فرد عادل و مورد اعتماد که توانایی تشخیص فقیه واجد شرایط را داشته باشند. پس خوش‌نام‌بودن این دو نفر کافی نیست؛ باید بتوانند صلاحیت علمی و دیگر شرایط مرجع را تشخیص دهند.
  • شهرت اطمینان‌آور در میان اهل علم؛ یعنی فقیهی نزد اهل دانش چنان به داشتن شرایط مرجعیت شناخته شده باشد که انسان به واجد شرایط بودن او اطمینان پیدا کند.

بنابراین، معیار این نیست که نام یک فقیه را بیشتر شنیده باشیم؛ مهم این است که از راه معتبر، به داشتن شرایط لازم در او اطمینان پیدا کنیم.

کتاب درسی، صفحهٔ ۱۷۵

شرایط رهبری جامعه

شرایط رهبری جامعه

آیا هر متخصص احکام دین، لزوماً توان ادارۀ جامعه را هم دارد؟ تخصص دینی و توان رهبری، یکی نیستند. طبق توضیح کتاب، ولیّ فقیه باید باتقوا، عادل و زمان‌شناس باشد؛ یعنی از گناه دوری کند و بتواند احکام دین را متناسب با نیازهای روز به دست آورد. اما مسئولیت رهبری، توانایی‌های دیگری هم می‌خواهد.

  • مدیریت و تدبیر: بتواند در موقعیت‌های پیچیده، مسائل جامعه را بشناسد، برای آن‌ها چاره بیندیشد و جامعه را هدایت کند.
  • شجاعت و قدرت روحی: در برابر زیاده‌خواهی و تهدید دشمنان نترسد و در اجرای احکام دین پایداری کند.

برای نزدیک‌شدن موضوع به ذهن، مسئول یک گروه امدادی را تصور کن: دانستن اصول امداد کافی نیست؛ او باید کارها را هماهنگ کند و هنگام خطر، توان تصمیم‌گیری و ایستادگی داشته باشد. این مثال فقط کمک می‌کند بفهمیم چرا مسئولیت ادارۀ یک جمع، علاوه بر دانش، توان مدیریت و شجاعت هم می‌خواهد.

کتاب درسی، صفحهٔ ۱۷۵

دو پایۀ حکومت اسلامی

دو پایۀ حکومت اسلامی

آیا «اجازه داشتن برای رهبری» و «پذیرفته شدن از سوی مردم» یک معنا دارند؟ در توضیح کتاب، این‌ها دو مفهوم متفاوت‌اند:

  • مشروعیت یعنی دین به فقیهی که شرایط لازم را دارد، اجازۀ رهبری داده است. پس معیار مشروعیت، داشتن شرایطی است که برای رهبری بیان شد، نه صرفاً محبوب بودن.
  • مقبولیت یعنی مردم جامعه آن فقیه را برای رهبری بپذیرند. این پذیرش لازم است تا او بتواند کشور را اداره کند و کارهای جامعه را پیش ببرد.

برای نزدیک شدن موضوع به ذهن، تفاوت «صلاحیت داشتن برای یک مسئولیت» و «پذیرفته شدن از سوی کسانی که با مسئول همکاری می‌کنند» را در نظر بگیر؛ این دو یکی نیستند، هرچند هر دو اهمیت دارند.

بنابراین، در چارچوب کتاب، حکومت اسلامی به هر دو پایه نیاز دارد: پذیرش مردم جای شرایط دینی را نمی‌گیرد و داشتن شرایط دینی نیز به معنای پذیرفته شدن از سوی مردم نیست.

کتاب درسی، صفحهٔ ۱۷۵

انتخاب و نظارت خبرگان

انتخاب و نظارت خبرگان

اگر هر گروه از مردم برای خود رهبری جداگانه انتخاب کند، تصمیم‌های مربوط به ادارۀ کشور چگونه هماهنگ می‌شود؟ انتخاب ولیّ فقیه، برخلاف انتخاب مرجع تقلید، جمعی است؛ چون ادارۀ جامعه به رهبری واحد و مجموعه‌ای هماهنگ از قوانین نیاز دارد. انتخاب‌های جداگانه می‌تواند به تصمیم‌های ناسازگار و پراکندگی بینجامد.

طبق توضیح کتاب، در کشور ما این انتخاب با واسطۀ نمایندگان مردم انجام می‌شود:

  • مردم، نمایندگان صاحب‌نظر خود را برای مجلس خبرگان انتخاب می‌کنند.
  • خبرگان منتخب مردم، فقیهان را بررسی می‌کنند و فردی را که برای رهبری شایسته‌تر تشخیص می‌دهند، به جامعه معرفی می‌کنند.

اما مسئولیت خبرگان با انتخاب رهبر پایان نمی‌یابد. ادامۀ رهبری به باقی‌ماندن شرایط لازم وابسته است و تشخیص تداوم این شرایط نیز بر عهدۀ مجلس خبرگان است. پس دو نقش این مجلس را به خاطر بسپار: انتخاب رهبر و تشخیص باقی‌ماندن شرایط رهبری.

کتاب درسی، صفحهٔ ۱۷۶

مثال حل‌شده

سارا می‌گوید: «یکی از آشنایان ما بسیار درستکار و مورد اعتماد است و فقیهی را برای مرجعیت پیشنهاد کرده؛ پس دیگر نیازی به تحقیق ندارم.» آیا این نتیجه‌گیری کافی است؟

  1. ابتدا فرق بگذاریم: درستکاریِ پیشنهاددهنده یک ویژگی است و توانایی تشخیص صلاحیت علمی و دینی فقیه، ویژگی دیگری است.

  2. در راه پرس‌وجو، کتاب گواهی دو فرد عادل و مورد اعتماد را مطرح می‌کند که توان تشخیص فقیه واجد شرایط را هم داشته باشند؛ در این موقعیت، چنین چیزی احراز نشده است.

  3. راه دیگر، شهرت فقیه در میان اهل علم به اندازه‌ای است که به واجد شرایط بودن او اطمینان پیدا کنیم؛ از این راه نیز در مسئله نشانه‌ای نداریم.

  4. پس سارا باید تحقیق را ادامه دهد و از یکی از راه‌های معتبر به اطمینان برسد، نه اینکه تنها به توصیۀ آن آشنا بسنده کند.

جواب: شناخت مرجع تقلید با این توصیه هنوز کافی نیست؛ باید از راه معتبر تحقیق کرد، چون اعتماد عمومی به یک فرد با توانایی او در تشخیص فقیه واجد شرایط تفاوت دارد.

نکات مهم

  • مرجع تقلید باید باتقوا، عادل، زمان‌شناس و اعلم باشد و شناخت او با گواهی دو فرد عادل و مورد اعتمادِ توانا در تشخیص، یا شهرت اطمینان‌آور در میان اهل علم انجام می‌شود.
  • ولیّ فقیه به تقوا، عدالت، زمان‌شناسی، مدیریت و تدبیر و شجاعت نیاز دارد و در توضیح کتاب، حکومت اسلامی بر مشروعیت دینی و مقبولیت مردمی استوار است.
  • در کشور ما مردم با انتخاب نمایندگان مجلس خبرگان در انتخاب رهبر نقش دارند و تشخیص باقی‌ماندن شرایط رهبری نیز با همین مجلس است.

تمرین تعاملی این درس (رایگان)تمرین تعاملی این درس

درس ۳ · صفحهٔ ۱۷۸ تا ۱۷۹ · حدود ۹ دقیقه · تولید هوش مصنوعی

قرائت

در این درس یاد می‌گیری آیات ۱۰۲ تا ۱۰۷ سورهٔ آل‌عمران را جمله‌به‌جمله با توجه به معنایشان بخوانی و پیام آن‌ها را دربارهٔ تقوا، همدلی، دعوت به نیکی و سرانجام انسان‌ها توضیح بدهی.

پیش از شروع

چه چیزی می‌تواند کسانی را که زمانی دشمن هم بوده‌اند، به جمعی برادر و همدل تبدیل کند؟

این آیات از مردمی یاد می‌کنند که خدا با نعمت اسلام میان دل‌هایشان پیوند برقرار کرد. راه حفظ این همدلی هم روشن است: تکیه بر وحی و آورندگان آن و دوری از تفرقه.

ایمان و تسلیم پایدار

ایمان و تسلیم پایدار

آیا ایمان‌داشتن فقط گفتنِ «من ایمان دارم» است؟ آیهٔ ۱۰۲ از مؤمنان می‌خواهد ایمانشان را در شیوهٔ زندگی هم نشان دهند.

ابتدا این بخش را آرام بخوان:

«يَـٰأَيُّهَا ٱلَّذِينَ ءَامَنُواْ ٱتَّقُواْ ٱللَّهَ حَقَّ تُقَاتِهِۦ»

خطاب به کسانی است که ایمان آورده‌اند: آن‌گونه که شایسته است، از خدا پروا کنید. پروا از خدا یعنی هنگام انتخاب و عمل، فرمان او را جدی بگیریم؛ مثلاً وقتی فرصت تقلب هست، درستکاری را انتخاب کنیم، حتی اگر کسی متوجه نشود.

حالا ادامه را بخوان:

«وَلَا تَمُوتُنَّ إِلَّا وَأَنتُم مُّسْلِمُونَ»

این بخش بر تسلیم‌بودن در برابر خدا تا پایان زندگی تأکید دارد. منظور فقط یک تصمیم در لحظهٔ مرگ نیست؛ چون زمان مرگ را نمی‌دانیم، باید این جهت‌گیری را در زندگی حفظ کنیم.

اکنون دو بخش را پشت سر هم بخوان و پیوندشان را به خاطر بسپار: پروا از خدا در رفتار، همراه با پایداری در تسلیم او بودن.

کتاب درسی، صفحهٔ ۱۷۹

ریسمانی برای همدلی

ریسمانی برای همدلی

تا حالا دیده‌ای اعضای یک گروه، با داشتن یک راهنمای مشترک، اختلافشان را کنار بگذارند؟ آیهٔ ۱۰۳ از پیوندی سخن می‌گوید که انسان‌ها را هم به خدا و هم به یکدیگر نزدیک می‌کند.

این بخش را آرام بخوان: «وَٱعْتَصِمُواْ بِحَبْلِ ٱللَّهِ جَمِيعًا وَلَا تَفَرَّقُواْ». حبل‌الله یعنی ریسمان الهی؛ در ترجمهٔ درس، منظور از آن وحی و آورندگان وحی است. چنگ‌زدن به این ریسمان، یعنی راهنمایی الهی را تکیه‌گاه خود قرار دهیم. واژهٔ جمیعاً هم مهم است: این دعوت، فقط فردی نیست؛ همه باید با هم به این راهنما پایبند باشند و از پراکندگی بپرهیزند.

ادامهٔ آیه، گذشتهٔ مخاطبان را یادآوری می‌کند: زمانی دشمن یکدیگر بودند، اما خدا به‌وسیلهٔ پیامبر میان دل‌هایشان دوستی پدید آورد و آنان برادر شدند. پس این همدلی، نعمتی الهی است که باید قدرش را دانست.

حالا همین عبارت عربی را دوباره بخوان و هنگام رسیدن به «جَمِيعًا»، به معنای «همگی با هم» توجه کن.

کتاب درسی، صفحهٔ ۱۷۹

دعوت به خوبی‌ها

دعوت به خوبی‌ها

اگر در یک جمع، کسی به کارهای خوب تشویق نکند و در برابر کارهای نادرست هم بی‌تفاوت باشد، چه اتفاقی می‌افتد؟ آیهٔ ۱۰۴ توجه ما را به مسئولیت اصلاح جامعه جلب می‌کند: باید گروهی باشند که دیگران را به نیکی دعوت کنند، به کار پسندیده فراخوانند و از کار ناپسند بازدارند.

برای تمرین قرائت، این سه بخش را آرام بخوان و پس از هر بخش، معنایش را به یاد بیاور:

  • «يَدْعُونَ إِلَى ٱلْخَيْرِ»: به نیکی دعوت می‌کنند.
  • «وَيَأْمُرُونَ بِٱلْمَعْرُوفِ»: به کار پسندیده فرمان می‌دهند.
  • «وَيَنْهَوْنَ عَنِ ٱلْمُنكَرِ»: از کار ناپسند بازمی‌دارند.

مثلاً در گروه کلاسی، پیشنهاد کمک به هم‌کلاسیِ عقب‌مانده از درس، دعوت به خوبی است؛ درخواست توقف تمسخر یک نفر هم نمونه‌ای از بازداشتن از بدی است. پس تنها خوب‌بودنِ رفتار خودمان مطرح نیست؛ توجه به رفتار جمع هم اهمیت دارد. پایان آیه، این گروه را رستگار معرفی می‌کند.

کتاب درسی، صفحهٔ ۱۷۹

هشدار دربارهٔ تفرقه

هشدار دربارهٔ تفرقه

گاهی اختلاف از ندانستن پیش می‌آید؛ اما اگر راه روشن شده باشد و باز هم جمعی از هم بپاشد، چه؟ آیهٔ ۱۰۵ دربارهٔ چنین وضعیتی هشدار می‌دهد.

این بخش آیه را آرام بخوان:

وَلَا تَكُونُواْ كَٱلَّذِينَ تَفَرَّقُواْ وَٱخْتَلَفُواْ مِنۢ بَعْدِ مَا جَآءَهُمُ ٱلْبَيِّنَـٰتُۚ

«بَیِّنات» یعنی دلایل روشن. هنگام خواندن، دقت کن که عبارت «مِنۢ بَعْدِ مَا» ترتیب رویدادها را نشان می‌دهد: نخست دلایل روشن به آنان رسید؛ سپس پراکنده شدند و در باورهای دینی اختلاف کردند. پس هشدار آیه دربارهٔ کسانی نیست که هنوز هیچ راهنمایی روشنی دریافت نکرده‌اند.

برای نزدیک‌شدن به موضوع، گروهی از هم‌کلاسی‌ها را تصور کن که راهنمای مشترک و روشنی دارند، اما آن را کنار می‌گذارند و چند دسته می‌شوند. این مثال فقط کمک می‌کند نقش کنارگذاشتن راهنمای روشن را بفهمیم؛ موضوع آیه، تفرقه در باورهای دینی پس از آمدن دلایل روشن است. پایان آیه نیز با بیان عذاب بزرگ، جدی‌بودن این هشدار را نشان می‌دهد.

کتاب درسی، صفحهٔ ۱۷۹

دو فرجام در قیامت

دو فرجام در قیامت

آیات ۱۰۶ و ۱۰۷ را آرام بخوان و به تفاوت سرانجام دو گروه توجه کن. در آیهٔ نخست، کسانی که پس از ایمان کافر شده‌اند، با پرسشی سرزنش‌آمیز روبه‌رو می‌شوند: آیا پس از ایمانتان کافر شدید؟ عذاب آنان نتیجهٔ همین کفر ورزیدن معرفی می‌شود.

در مقابل، آیهٔ بعد از ماندن همیشگی روسفیدان در رحمت خدا خبر می‌دهد. عبارت «هُمْ فِيهَا خَـٰلِدُونَ» بر همین همیشگی‌بودن تأکید دارد؛ یعنی حضور آنان در رحمت خدا موقتی نیست.

در زبان روزمره هم وقتی می‌گوییم کسی «روسفید شد»، منظورمان رنگ طبیعی پوست او نیست، بلکه سربلندی اوست. اینجا نیز نباید سفیدی و سیاهی چهره‌ها را با ارزش‌گذاری دربارهٔ رنگ پوست انسان‌ها اشتباه بگیریم؛ موضوع، دو فرجام در قیامت است.

حالا دو آیه را دوباره بخوان: هنگام خواندن آیهٔ نخست، به علت عذاب و هنگام خواندن آیهٔ دوم، به دوام رحمت توجه کن.

کتاب درسی، صفحهٔ ۱۷۹

مثال حل‌شده

در گروه کلاسی، چند نفر یکی از هم‌کلاسی‌ها را مسخره می‌کنند. دانش‌آموزی می‌گوید: «برای حفظ همدلی، بهتر است هیچ‌کس به این رفتار اعتراض نکند.» با توجه به پیام آیات این درس، آیا استدلال او درست است؟

  1. ابتدا دو موضوع را جدا می‌کنیم: حفظ همدلی در جمع و واکنش به یک رفتار ناپسند.

  2. آیهٔ ۱۰۳ بر پیوند و دوری از پراکندگی تأکید می‌کند؛ پس باید از دشمنی و گروه‌بندی پرهیز کرد.

  3. آیهٔ ۱۰۴ دعوت به نیکی و بازداشتن از کار ناپسند را نیز لازم می‌داند؛ پس همدلی به معنای سکوت در برابر بدی نیست.

  4. راه سازگار با هر دو پیام، تذکر محترمانه دربارهٔ رفتار ناپسند و دعوت به احترام متقابل است، نه تحقیر افراد.

جواب: نه؛ دعوت به نیکی با پاسداشت همدلی ناسازگار نیست و نباید یکی را به بهانهٔ دیگری کنار گذاشت. دانش‌آموزان می‌توانند بدون تحقیر یا دسته‌بندی دوستان، آنان را از تمسخر بازدارند و به رفتار محترمانه دعوت کنند.

نکات مهم

  • پروا از خدا باید با تسلیم‌بودن در برابر او تا پایان زندگی همراه باشد.
  • پیوند جمعی با وحی و آورندگان آن، پاسداشت همدلی و دعوت به نیکی در برابر تفرقه قرار دارند.
  • آیات پایانی از عذاب کفر پس از ایمان و ماندگاری روسفیدان در رحمت خدا خبر می‌دهند.

تمرین تعاملی این درس (رایگان)تمرین تعاملی این درس

درس‌های درس ۱۴ را تعاملی بخوان

در پنل یادگیری 1xAi هر کدام از این درس‌ها قدم به قدم پیش می‌رود: بعد از هر بخش یک سوال کوتاه، بعد مثال حل‌شده و در پایان برگهٔ خروج. جوابت ثبت می‌شود و سوال‌های هر درس در روزهای بعد برای مرور برمی‌گردند. درس‌های تعاملی رایگان‌اند؛ فقط تصحیح پاسخ کوتاه سهمیهٔ روزانهٔ رایگان دارد.

ساختن حساب رایگان است و بعد از ثبت‌نام مستقیم به همین بخش از پنل برمی‌گردی.

درس ۱۴ دین و زندگی یازدهم انسانی · رایگان