درس ۱ · صفحهٔ ۱۷۰ تا ۱۷۴ · حدود ۱۵ دقیقه · تولید هوش مصنوعی
ضرورت تداوم مسئولیتهای امام در عصر غیبت
در این درس یاد میگیری چرا مسئولیتهای دینی و اجتماعی امام در عصر غیبت ادامه مییابد، فقیهان واجد شرایط چگونه این مسئولیتها را بر عهده میگیرند و برای شناخت مرجع تقلید به چه معیارهایی باید توجه کرد.
پیش از شروع
اگر در دوران غیبت، مسئلهای تازه پیش بیاید که حکم دینی آن را ندانیم، آیا باید خودمان حدس بزنیم یا راهی برای پیدا کردن پاسخ وجود دارد؟
در این درس میبینیم که غیبت امام به معنای بیپاسخ ماندن پرسشهای دینی نیست. طبق راهنمایی پیامبر و امامان، فقیهانِ واجد شرایط، هم در شناخت احکام و هم در ادارۀ جامعۀ اسلامی مسئولیت دارند.
چرا مسئولیتها ادامه دارند؟
چرا مسئولیتها ادامه دارند؟
فرض کن همۀ قوانین راهنماییورانندگی نوشته شدهاند، اما نه کسی آنها را آموزش میدهد و نه نهادی اجرای آنها را مدیریت میکند. آیا فقط داشتن قانون کافی است؟
در بحث این درس هم باید میان شناخت حکم و اجرای اجتماعی آن فرق بگذاریم. اسلام برای همۀ دورانهاست؛ پس در عصر غیبت نیز نیاز به هر دو باقی میماند:
- مرجعیت دینی: باید متخصصی باشد که احکام دین را برای مردم توضیح دهد و پاسخ مسائل تازه را بر اساس احکام دین به دست آورد؛ وگرنه مردم وظیفۀ خود را نمیشناسند تا به آن عمل کنند.
- ولایت ظاهری: اجرای احکام اجتماعی اسلام به مدیریت و پشتوانۀ حکومت نیاز دارد؛ دانستن این احکام، بهتنهایی برای اجرای آنها در جامعه کافی نیست.
بنابراین، طبق استدلال کتاب، غیبت امام به معنای کنار رفتن این مسئولیتها نیست؛ چون نیاز مردم به شناخت وظایف دینی و مدیریت اجرای احکام اجتماعی همچنان ادامه دارد.
کتاب درسی، صفحهٔ ۱۷۱
راه دسترسی به دانش دین
راه دسترسی به دانش دین
تصور کن در شهری دور از محل زندگی امام هستی و پرسشی دینی داری؛ چگونه پاسخ معتبر پیدا میکنی؟ این مشکل حتی در زمان حضور امامان هم وجود داشت. برای همین، پیامبر و امامان دانشمندان دین را پرورش میدادند تا مردمِ مناطق مختلف بتوانند احکام را بیاموزند و پاسخ پرسشهایشان را بگیرند. مثلاً امام رضا علیهالسلام، علی بن مسیّب را که آمدن نزد امام برایش دشوار بود، به زکریا بن آدم قمی ارجاع داد.
پشتوانۀ این روش، دستور قرآن به یادگیری عمیق دین و آموزش آن به مردم است. این شناخت عمیق را تفقّه میگویند. فقیه کسی است که با چنین شناختی میتواند احکام اسلام را از قرآن و روایات به دست آورد؛ پس فقط حفظکردن چند روایت، کسی را فقیه نمیکند.
به این ترتیب، دسترسینداشتن به امام به معنای بستهشدن راه یادگیری دین نیست؛ مردم در دوران غیبت نیز برای شناخت احکام به فقیهان مراجعه میکنند.
کتاب درسی، صفحهٔ ۱۷۲
دانش همراه با شایستگی
دانش همراه با شایستگی
آیا برای اعتماد کردن به یک متخصص، فقط دانش او کافی است؟ پزشکی را تصور کن که دانش زیادی دارد، اما منفعت خودش را بر سلامت بیمار ترجیح میدهد. طبیعی است که برای سپردن سلامت خود به او تردید کنیم؛ تخصص باید با درستکاری همراه باشد.
در راهنمایی امام صادق علیهالسلام نیز فقیهی شایستۀ پیروی است که مراقب نفس خود باشد، از دینش نگهبانی کند، با هوسهایش مخالفت کند و فرمانبردار خدا باشد. پس دانستن احکام، بدون پایبندی به آنها، کافی نیست.
از سوی دیگر، زندگی همیشه با پرسشهای تازه همراه است؛ مثلاً ممکن است شکل تازهای از خریدوفروش پدید بیاید. امام عصر علیهالسلام برای رویدادهای جدید، مردم را به آگاهانِ به احادیث ارجاع میدهند. منظور، صرفاً کسی نیست که حدیثها را حفظ کرده باشد؛ او باید رویداد تازه را بشناسد و بتواند با فهم عمیق قرآن و روایات، حکم آن را به دست آورد، نه اینکه بر پایۀ سلیقۀ شخصی پاسخ دهد.
کتاب درسی، صفحهٔ ۱۷۳
مرجع تقلید و ولیّ فقیه
مرجع تقلید و ولیّ فقیه
اگر کسی حکم دینیِ یک مسئله را نداند، با کسی که مسئول ادارۀ جامعه است، کار یکسانی ندارد. برای فهم این تفاوت، دو مسئولیت فقیهان در عصر غیبت را جدا کنیم:
- مرجع تقلید احکام و قوانین دین را به مردم میآموزد. کسی که در شناخت احکام تخصص ندارد، به او مراجعه میکند. این مراجعه «تقلید» نام دارد؛ یعنی رجوع به متخصص دین، نه پیروی بیدلیل. همانطور که برای درمان به پزشک مراجعه میکنیم، برای شناخت حکم دین هم به متخصص آن رجوع میکنیم.
- ولیّ فقیه فقیهی است که توانایی سرپرستی جامعه را دارد و مسئولیت حکومت و اجرای قوانین الهی را بر عهده میگیرد. مثلاً اجرای احکام اجتماعی، تنها با توضیحدادن آنها انجام نمیشود؛ مدیریت و پشتوانۀ حکومتی هم لازم است.
پس در چارچوب این درس، مرجعیت دینی امام در قالب مرجعیت فقیه و ولایت ظاهری امام در قالب ولایت فقیه ادامه مییابد. اینها دو مسئولیت متفاوتاند، نه لزوماً دو فرد جداگانه.
کتاب درسی، صفحهٔ ۱۷۴
انتخاب آگاهانۀ مرجع
انتخاب آگاهانۀ مرجع
اگر بخواهی پزشک متخصصی پیدا کنی، آیا فقط به مشهور بودن او بسنده میکنی؟ معمولاً تحقیق میکنی و از افراد آگاه کمک میگیری. برای شناخت مرجع تقلید هم باید آگاهانه تحقیق کرد.
طبق این درس، مرجع تقلید باید این ویژگیها را داشته باشد:
- باتقوا باشد: نیروی مراقبت از خود، او را از رفتن به سوی گناه بازدارد.
- عادل باشد: مرتکب گناه آشکار نشود.
- زمانشناس باشد: نیازهای روز را بشناسد و بتواند احکام مربوط به آنها را به دست آورد.
- اعلم باشد: در میان فقیهان، از همه عالمتر باشد.
اما کسی که خودش متخصص دین نیست، چگونه این ویژگیها را تشخیص دهد؟ یکی از راههای معرفیشده در کتاب، پرسیدن از دو فرد عادل و مورد اعتماد است که توانایی تشخیص فقیه واجد شرایط را دارند. پس فقط قابل اعتماد بودنِ افراد کافی نیست؛ آنها باید در این زمینه قدرت تشخیص هم داشته باشند. محبوبیت یا تعریف دوستان، جای تحقیق آگاهانه را نمیگیرد.
کتاب درسی، صفحهٔ ۱۷۴
مثال حلشده
دوستی میگوید: «برای پاسخدادن به هر پرسش دینی تازه، کافی است کسی چند روایت را حفظ باشد.» با توجه به راهنمایی امامان، این نظر را چگونه بررسی میکنی؟
ابتدا نیاز را مشخص میکنیم: مسئلۀ تازه به پاسخی نیاز دارد که بر منابع دین تکیه کند، نه بر حدس شخصی.
سپس توانایی لازم را میسنجیم: حفظ متن روایت، بهتنهایی نشان نمیدهد که فرد معنای عمیق آن و ارتباطش با مسئلۀ تازه را میشناسد.
در راهنمایی کتاب، فقیه باید بتواند با شناخت قرآن و روایات، حکم رویدادهای جدید را به دست آورد.
علاوه بر دانش، مراقبت از نفس، پاسداری از دین و فرمانبرداری از خدا نیز برای شایستگیِ پیروی لازم است؛ پس نظر دوستمان کافی و دقیق نیست.
نکات مهم
- چون اسلام برای همۀ دورانهاست، طبق استدلال کتاب، تبیین احکام و مدیریت اجرای احکام اجتماعی در عصر غیبت نیز باید ادامه یابد.
- فقیهان واجد شرایط با شناخت عمیق قرآن و روایات پاسخگوی مسائل دینیاند و مسئولیتهای مرجعیت دینی و ولایت ظاهری را به نیابت از امام بر عهده میگیرند.
- تقلید در احکام، رجوع غیرمتخصص به متخصص دین است و انتخاب مرجعِ باتقوا، عادل، زمانشناس و اعلم به تحقیق نیاز دارد.