این درسنامه را هوش مصنوعی 1xAi از روی صفحههای همان درس در کتاب درسی نوشته است (برچسب «تولید هوش مصنوعی»). کنار توضیحها شمارهٔ صفحهٔ کتاب آمده تا با کتاب مقایسه کنی، و مثال حلشدهٔ هر درس یک بار دیگر جداگانه حل و بررسی شده؛ مثالی که درست درنیامده حذف شده است.
درس ۱ · صفحهٔ ۳۶ تا ۳۹ · حدود ۱۱ دقیقه · تولید هوش مصنوعی
درس اول: منظرهیاب
در این درس یاد میگیری با ساختن و بهکار بردن یک منظرهیاب ساده، تفاوت دیدن با قاب و بدون قاب را توضیح بدهی و آگاهانه بخشی از محیط را برای عکّاسی انتخاب کنی.
پیش از شروع
چطور ممکن است دو نفر از یک حیاط عکس بگیرند، اما عکسهایشان خیلی متفاوت باشد؟
هر عکّاس انتخاب میکند کدام بخش حیاط را و از چه زاویهای نشان دهد. منظرهیاب کمک میکند پیش از گرفتن عکس، این انتخاب را ببینیم و چیزهایی را که داخل قاب میمانند با دقّت بررسی کنیم.
عکس، یک انتخاب است
عکس، یک انتخاب است
تصوّر کن همراه دوستت در یک حیاط ایستادهای. تو از گلهای کنار دیوار عکس میگیری و دوستت از بچّههایی که بازی میکنند. هر دو در یک حیاط بودهاید، امّا عکسهایتان چیزهای متفاوتی نشان میدهند. چرا؟ چون هرکدام بخش متفاوتی از محیط را انتخاب کردهاید.
عکس، همهٔ آنچه پیش روی عکّاس است را نشان نمیدهد. عکّاس تصمیم میگیرد چه چیزی را و از کدام زاویه ثبت کند؛ مثلاً یک گل را از روبهرو ببیند یا از بالا به آن نگاه کند. پس عکس فقط به دوربین وابسته نیست؛ انتخاب عکّاس هم در آن نقش دارد.
این بار که عکسی میبینی، از خودت بپرس: «عکّاس کدام بخش از محیط را به من نشان داده و چه چیزهایی بیرون از عکس ماندهاند؟»
کتاب درسی، صفحهٔ ۳۷
یک پنجرهٔ مقوایی بساز
یک پنجرهٔ مقوایی بساز
برای تجربهٔ نگاه کردن از چشمی دوربین، لازم نیست همین حالا دوربین داشته باشی؛ یک تکه مقوا هم به کارت میآید!
منظرهیابت را آماده کن:
یک مقوای بردار و در قسمت میانی آن، مستطیلی با طول و عرض سانتیمتر بکش.
داخل مستطیل را با کمک یک بزرگتر و با احتیاط خالی کن تا پنجرهای مستطیلی داشته باشی. این پنجره، منظرهیاب توست.
حالا یک جای آشنا، مثل گوشهٔ اتاق یا گلدان کنار پنجره را انتخاب کن. اول بدون مقوا به آن نگاه کن؛ بعد مقوا را جلوی چشمت بگیر و از پنجرهٔ آن، همان جا را ببین. چه تفاوتی احساس میکنی؟
در نگاه معمولی، چیزهای زیادی را کنار هم میبینی؛ اما پنجرهٔ مقوایی برای دیدنت مرز میگذارد. با همین وسیلهٔ ساده میتوانی تفاوت نگاه معمولی و نگاه از منظرهیاب دوربین را تجربه کنی؛ البته مقوا خودش عکسی ثبت نمیکند.
کتاب درسی، صفحهٔ ۳۷
در قاب چه میماند؟
در قاب چه میماند؟
به یک گلدان کنار پنجره نگاه کن؛ احتمالاً دیوار، پرده و وسایل کنارش را هم میبینی. حالا از درون منظرهیاب مقوایی نگاه کن. قاب یا پیرابند، بخشی از محیط را از اطرافش جدا میکند؛ چیزهای بیرون قاب هنوز وجود دارند، اما در تصویر انتخابی تو دیده نمیشوند.
منظرهیاب را کمی به چپ و راست ببر. چه چیزهایی در قاب میمانند و چه چیزهایی بیرون میروند؟ حالا گلدان را یک بار در میانه و بار دیگر نزدیک یکی از کنارههای قاب قرار بده. با نزدیک و دور کردن منظرهیاب نسبت به چشمت هم امتحان کن که گلدان چه اندازه از قاب را پُر میکند.
هیچکدام از این انتخابها همیشه بهترین نیست. اگر میخواهی خودِ گلدان بیشتر دیده شود، میتوانی سهم بیشتری از قاب را به آن بدهی؛ اگر محیط اطرافش هم برایت مهم است، آن را نیز در قاب نگه دار. دید عکّاسی یعنی دقیق ببینی و آگاهانه انتخاب کنی چه چیزی، کجا و با چه اندازهای در تصویر باشد.
کتاب درسی، صفحهٔ ۳۸
مثال حلشده
از یک درخت دو قاب انتخاب کردهای: در قاب نخست، درخت بیشتر فضای قاب را گرفته و بخش کمی از حیاط دیده میشود؛ در قاب دوم، درخت کوچکتر است و بخش بیشتری از حیاط دیده میشود. کدام قاب برای نشان دادن خودِ درخت مناسبتر است و کدام برای نشان دادن درخت در محیط حیاط؟
ابتدا مشخص میکنیم هدف چیست: نشان دادن خودِ درخت یا نشان دادن آن همراه با محیط اطراف.
در قاب نخست، درخت سهم بیشتری از تصویر دارد و جزئیات اطراف کمتر دیده میشود؛ پس توجه بیشتر به خودِ درخت جلب میشود.
در قاب دوم، فضای بیشتری از حیاط دیده میشود؛ پس بیننده جای درخت را در محیط بهتر میشناسد.
نتیجه میگیریم که هیچکدام همیشه بهتر نیست؛ قاب مناسب به چیزی بستگی دارد که میخواهیم نشان بدهیم.
جواب: برای نشان دادن خودِ درخت، قاب نخست مناسبتر است؛ برای نشان دادن درخت همراه با محیط حیاط، قاب دوم انتخاب بهتری است.
نکات مهم
عکس، بخشی از واقعیت را از زاویهای ثبت میکند که عکّاس انتخاب کرده است.
با خالی کردن یک مستطیل از داخل مقوا میتوان منظرهیابی ساده برای تمرین نگاه کردن ساخت.
منظرهیاب بخشی از محیط را جدا میکند تا دربارهٔ موضوع، اندازه و جای آن در قاب آگاهانه تصمیم بگیریم.
درس ۲ · صفحهٔ ۳۹ تا ۴۱ · حدود ۱۲ دقیقه · تولید هوش مصنوعی
درس دوم: دوربینهای تمام خودکار
در این درس یاد میگیری با منظرهیاب و حالت خودکار عکس بگیری، پیرابند افقی و عمودی را مقایسه کنی و دلیل یکی از اختلافنظرها دربارهٔ نخستین عکس ایران را توضیح بدهی.
پیش از شروع
اگر از یک جای ثابت به حیاط نگاه کنی و بعد همانجا از داخل منظرهیاب دوربین نگاه کنی، آیا دقیقاً همان چیزها را میبینی؟
با چشم میتوانی بخش بزرگی از محیط را ببینی، اما منظرهیاب فقط محدودهای را نشان میدهد که برای عکس انتخاب کردهای. پس حتی وقتی دوربین خودش تنظیم میشود، انتخاب اینکه چه چیزهایی در عکس باشند با توست.
از دیدن تا انتخاب کردن
از دیدن تا انتخاب کردن
وقتی به حیاط نگاه میکنی، شاید درخت، نیمکت، گلدان و چند نفر را با هم ببینی. اما آیا میخواهی همهٔ آنها در عکست باشند؟ عکاسی با همین انتخاب شروع میشود.
منظرهیاب بخشی از دوربین است که از داخل آن به صحنه نگاه میکنی تا محدودهٔ عکس را ببینی. این محدوده را پیرابند مینامیم؛ یعنی قابی که مشخص میکند چه چیزهایی داخل عکس باشند و چه چیزهایی بیرون آن بمانند.
مثلاً اگر موضوعت گلدانی کنار پنجره باشد، از منظرهیاب نگاه کن و دوربین را کمی جابهجا کن تا گلدان در محدودهٔ دلخواهت قرار بگیرد. محیط اطرافت همان است، اما تو فقط بخشی از آن را برای عکس انتخاب کردهای.
اگر دوربین در دسترس نداری، با انگشتهایت یک قاب بساز و از میان آن نگاه کن. این تمرین کمک میکند تفاوتِ دیدن محیط و انتخاب محدودهٔ عکس را حس کنی.
کتاب درسی، صفحهٔ ۳۹
عکس گرفتن با حالت خودکار
عکس گرفتن با حالت خودکار
فرض کن میخواهی از گلدان کنار پنجره عکس بگیری، اما هنوز تنظیمهای دوربین را نمیشناسی. برای شروع لازم نیست همهٔ تنظیمها را خودت انجام بدهی؛ حالت خودکار به کمکت میآید.
دوربین را روشن کن و حالت Auto یا Program را انتخاب کن. در این حالت، دوربین تنظیمهای لازم را بهصورت خودکار انجام میدهد. حالا از داخل منظرهیاب نگاه کن و گلدان را در پیرابند، یعنی محدودهٔ عکس، قرار بده. وقتی آماده شدی، دکمهٔ عکسگرفتن را فشار بده تا تصویر ثبت شود.
یادت باشد: خودکار بودن دوربین به معنی انتخاب خودکار موضوع نیست. هنوز تو تصمیم میگیری از چه چیزی عکس بگیری و چه چیزهایی در محدودهٔ عکست دیده شوند؛ دوربین کار تنظیمکردن را برایت آسان میکند.
کتاب درسی، صفحهٔ ۳۹
پیرابند افقی یا عمودی؟
پیرابند افقی یا عمودی؟
میخواهی از یک درخت بلند عکس بگیری. دوربین را چطور نگه میداری تا شاخههای بالایی و پایین تنه در عکس جا بگیرند؟
پیرابند، همان قاب عکس است و میتوانی آن را افقی یا عمودی انتخاب کنی. در پیرابند افقی، پهنای قاب بیشتر از بلندی آن است؛ در پیرابند عمودی، بلندی قاب بیشتر از پهنای آن است. با چرخاندن دوربین میتوانی این دو حالت را امتحان کنی.
برای نمونه، قاب عمودی ممکن است برای نشان دادن یک درخت بلند مناسبتر باشد؛ قاب افقی هم ممکن است کمک کند چند درخت کنار هم را نشان بدهی. اما قرار نیست همیشه یک انتخاب ثابت داشته باشیم!
حالا امتحان کن: یک موضوع، مثل گلدان کنار پنجره، انتخاب کن. از همان جا، یک بار قاب افقی و بار دیگر قاب عمودی را امتحان کن. مقایسه کن: در کدام قاب، بخشهایی که میخواستی نشان بدهی بهتر جا گرفتهاند؟
کتاب درسی، صفحهٔ ۴۰
ردّ پای نخستین عکس
ردّ پای نخستین عکس
فکر کن دو نفر دربارهٔ قدیمیترین عکس خانوادگی شما نظر متفاوتی دارند، اما خودِ عکس پیدا نمیشود. چطور میتوان با اطمینان گفت کدام نظر درست است؟
دربارهٔ نخستین عکس ثبتشده در ایران هم اختلافنظر وجود دارد. شهریار عدل آن را مربوط به سال هجری شمسی و کارِ نیکلای پاولوف میداند؛ اما یحیی ذکاء، سال هجری شمسی و نامِ ژول ریشار را مطرح میکند. هر دو روایت، از عکسبرداری به شیوهٔ «داگرئوتیپ» سخن میگویند؛ یکی از نخستین روشهای ثبت عکس که حاصلش با عکسهای امروزی تفاوت داشت.
چرا این اختلاف باقی مانده است؟ طبق توضیح کتاب، هیچیک از آن نخستین داگرئوتیپهای ایران پیدا نشدهاند. پس یکی از شواهد مهم برای بررسی مستقیم در دسترس نیست. نبودن مدرک اصلی میتواند داوری میان روایتهای تاریخی را دشوار کند؛ بنابراین نباید یکی از این دو نظر را بدون بررسی، قطعی بدانیم.
کتاب درسی، صفحهٔ ۴۰
مثال حلشده
دو نفر با یک دوربین در حالت Auto، از جای یکسان از یک درخت عکس میگیرند؛ یکی پیرابند افقی و دیگری پیرابند عمودی را انتخاب میکند. آیا چون دوربین خودکار است، عکسهایشان حتماً یکسان میشود؟
ابتدا نقش حالت خودکار را مشخص میکنیم: دوربین تنظیمهای لازم برای عکس گرفتن را انجام میدهد.
بعد نقش عکاس را بررسی میکنیم: او با نگاه کردن در منظرهیاب، محدودهٔ عکس را انتخاب میکند.
با تغییر پیرابند از افقی به عمودی، مقدار فضای دیدهشده در دو طرف و بالا و پایین تغییر میکند.
پس دو عکس میتوانند متفاوت باشند؛ برای انتخاب مناسبتر باید ببینیم در هرکدام چه مقدار از درخت و اطراف آن دیده میشود.
جواب: خودکار بودن دوربین، نتیجهٔ عکسها را یکسان نمیکند؛ انتخاب محدوده و جهت پیرابند میتواند باعث تفاوت آنها شود.
نکات مهم
منظرهیاب کمک میکند از میان چیزهای محیط، موضوع و محدودهٔ عکس را انتخاب کنی.
در حالت Auto یا Program تنظیمها خودکار انجام میشوند، اما انتخاب موضوع، پیرابند افقی یا عمودی و ثبت عکس با توست.
دربارهٔ نخستین عکس ایران روایتهای متفاوتی وجود دارد و پیدا نشدن داگرئوتیپهای نخستین یکی از علتهای این اختلاف است.
درس ۳ · صفحهٔ ۴۱ تا ۴۴ · حدود ۱۲ دقیقه · تولید هوش مصنوعی
درس سوم: نقطۀ تأکید
در این درس یاد میگیری نقطۀ تأکید عکس را تشخیص بدهی و با کمکردن عوامل حواسپرتکن و آزمایش جای موضوع در کادر، عکسی بگیری که موضوع اصلی آن بیشتر دیده شود.
پیش از شروع
میخواهی از یک گل عکس بگیری، اما بیننده اول به سطل رنگی پشت آن نگاه میکند! چطور میتوانی کاری کنی که گل بیشتر به چشم بیاید؟
میتوانی جای خودت یا گل را تغییر بدهی تا سطل از کادر بیرون برود و دوباره عکس بگیری. وقتی گل بیشترین توجه بیننده را جلب کند، به نقطۀ تأکید عکس تبدیل شده است.
چه چیزی حواس را پرت میکند؟
چه چیزی حواس را پرت میکند؟
فرض کن میخواهی از یک گل عکس بگیری، اما پشت آن یک سطل رنگی و چند وسیلۀ پراکنده دیده میشود. ممکن است بیننده بهجای گل، سرگرم تماشای آن وسایل شود!
پیرابند یا کادر همان محدودهای است که در عکس دیده میشود. پیش از عکاسی، فقط به گل نگاه نکن؛ تمام کادر را بررسی کن و از خودت بپرس: «چه چیزی نگاه را از موضوع اصلی دور میکند؟»
برای بهتر دیدهشدن گل، میتوانی وسایل اضافی را کنار بگذاری یا دوربین را طوری بگیری که آنها در کادر نباشند. لازم نیست همۀ چیزهای اطراف گل حذف شوند؛ مثلاً برگها میتوانند به نشاندادن آن کمک کنند. مهم این است که چیزهای حواسپرتکن با موضوع اصلی رقابت نکنند.
حالا پیش از زدن دکمۀ عکاسی، یک بار گوشهها و پشت موضوع را هم نگاه کن.
کتاب درسی، صفحهٔ ۴۱
نقطۀ تأکید را پیدا کن
نقطۀ تأکید را پیدا کن
وقتی عکسی را میبینی، کدام بخش آن بیشتر نگاهت را به خودش میکشد؟ به آن بخش نقطۀ تأکید میگوییم. «نقطه» در اینجا به معنی یک لکۀ کوچک نیست؛ ممکن است یک گل، چهرۀ یک نفر یا حتی یک درخت باشد.
فرض کن از گلدان روی میز عکس گرفتهای، اما یک اسباببازی رنگی کنار آن بیشتر به چشم میآید. تو گلدان را موضوع اصلی انتخاب کردهای، ولی در عکس، اسباببازی نقطۀ تأکید شده است! پس موضوعی که قصد عکاسی از آن را داریم، همیشه نقطۀ تأکید عکس نمیشود.
برای بررسی عکست، آن را به کسی نشان بده و بپرس: «کدام بخش بیشتر توجهت را جلب میکند؟» پاسخ او کمک میکند بفهمی نگاه بیننده به همان چیزی کشیده میشود که تو میخواستی یا نه.
کتاب درسی، صفحهٔ ۴۱
جای موضوع را امتحان کن
جای موضوع را امتحان کن
آیا گل باید همیشه وسط عکس باشد؟ برای همۀ عکسها یک جای ثابت و بهترین نداریم. میتوانیم جای موضوع را در پیرابند، یعنی کادر عکس، تغییر بدهیم و نتیجهها را مقایسه کنیم.
مثلاً از یک گلدان روی میز عکس بگیر؛ یک بار گلدان را وسط کادر قرار بده و بار دیگر نزدیک یکی از کنارهها. برای این کار میتوانی جهت دوربین را کمی تغییر بدهی؛ لازم نیست حتماً خود گلدان را حرکت بدهی. تا جای ممکن، فاصله و شرایط دیگر را یکسان نگه دار تا مقایسۀ جای موضوع آسانتر شود.
حالا عکسها را کنار هم ببین: در کدام عکس نگاهت زودتر به گلدان میرسد؟ آیا در یکی از آنها چیز دیگری بیشتر توجهت را میگیرد؟ بهجای انتخاب همیشگیِ وسط یا کنار، با دیدن و مقایسهکردن تصمیم بگیر. اگر کسی کنارت هست، از او هم بپرس اول چه چیزی را دیده است.
کتاب درسی، صفحهٔ ۴۲
مثال حلشده
میخواهی از یک برگ روی زمین عکس بگیری. در عکس اول، کاغذ براق کنار برگ بیشتر به چشم میآید. چگونه عکس را اصلاح میکنی و نتیجۀ کارت را میسنجی؟
موضوع مورد نظر را مشخص میکنم: میخواهم بیننده بیشتر به برگ توجه کند، نه کاغذ براق.
زاویۀ دوربین را تغییر میدهم تا کاغذ براق از کادر بیرون برود و دوباره عکس میگیرم.
جای برگ را در کادر تغییر میدهم و عکس دیگری میگیرم تا حالتهای مختلف را مقایسه کنم.
عکسها را به فرد دیگری نشان میدهم و میپرسم کدام بخش بیشتر توجهش را جلب میکند؛ سپس عکسی را انتخاب میکنم که برگ در آن بهتر دیده میشود.
جواب: عکسی مناسبتر است که برگ در آن بیشترین توجه را جلب کند؛ برای رسیدن به آن، کاغذ براق را از کادر کنار میگذاریم و جای برگ را در چند عکس میآزماییم.
نکات مهم
با کمکردن عناصر حواسپرتکن در پیرابند یا همان کادر، به بهتر دیدهشدن موضوع اصلی کمک میکنیم.
نقطۀ تأکید بخشی از عکس است که بیشترین توجه بیننده را جلب میکند و ممکن است با موضوع مورد نظر عکاس یکی نباشد.
با آزمایش جای موضوع در کادر و مقایسۀ عکسها، میتوانیم حالت مناسبتری برای جلب توجه به موضوع پیدا کنیم.
درس ۴ · صفحهٔ ۴۴ تا ۵۵ · حدود ۱۵ دقیقه · تولید هوش مصنوعی
درس چهارم: نور
در این درس یاد میگیری تأثیر نور طبیعی و مصنوعی را در عکسها مقایسه کنی و برای شروع خوشنویسی، شیوهٔ درست گرفتن قلم و نشستن، اصطلاحات پایه و کاربرد ابزارهای اصلی را بشناسی.
پیش از شروع
اگر از یک گلدان کنار پنجره، یکبار روز و یکبار شب با چراغ اتاق عکس بگیری، آیا رنگ گلدان در هر دو عکس یکسان دیده میشود؟
ممکن است رنگ و روشنایی گلدان در این دو عکس متفاوت دیده شود، چون نورِ تابیده به آن تغییر کرده است. برای کشف اثر نور، بهتر است جای گلدان و دوربین را ثابت نگه داری و عکسها را مقایسه کنی.
یک موضوع، نورهای متفاوت
یک موضوع، نورهای متفاوت
آیا گلدان کنار پنجره، شب هم همان رنگی دیده میشود که روز میبینی؟ نور فقط عکس را روشن نمیکند؛ میتواند بر رنگی که در عکس میبینیم هم اثر بگذارد. نور خورشید، طبیعی است؛ نور چراغ اتاق، مصنوعی است. هیچکدام برای همهٔ موضوعها بهترین نیستند؛ باید نتیجه را مقایسه کنیم.
برای یک آزمایش ساده، گلدان را کنار پنجره بگذار و گوشی را در جایی ثابت نگه دار. جای گلدان و پیرابند، یعنی چیدمان چیزها در قاب عکس، نباید تغییر کند:
بار اول، روز با نور پنجره عکس بگیر.
چند ساعت بعد، چراغ را هم روشن کن و دوباره عکس بگیر.
پس از غروب، فقط با نور چراغ عکس بگیر.
برای هر عکس یادداشت کن چه نوری وجود داشته است. سپس روشنایی، رنگ گلدان و سایهها را مقایسه کن. ثابت ماندن چیدمان کمک میکند تفاوتهای ناشی از نور را بهتر تشخیص بدهی؛ قرار نیست از پیش حدس بزنیم کدام عکس زیباتر میشود!
کتاب درسی، صفحهٔ ۴۵
آمادهٔ خوشنویسی شو
آمادهٔ خوشنویسی شو
پیش از نوشتن، دست و جای نشستن خودت را آماده کن؛ درست مثل وقتی که برای نقاشی، کاغذت را مرتب میکنی.
قلم را با شست و اشاره بگیر و به انگشت میانی تکیه بده. نوک انگشتها باید بالاتر از بخش تراشخوردهٔ قلم باشد. قلم را بیجهت فشار نده تا دستت راحتتر حرکت کند.
هنگام گذاشتن قلم روی کاغذ، زاویهٔ دَم قلم را حدود تا درجه تنظیم کن؛ منظور، زاویهٔ لبهٔ نوشتن قلم است، نه راست نگه داشتن بدنهٔ آن.
کاغذ باید صاف و درست روبهروی صورتت باشد و فاصلهٔ چشم تا صفحه حدود تا سانتیمتر بماند. برای خوشنویسی روی میز، میتوانی زیرمشقی را روی سطحی شیبدار بگذاری تا مجبور نباشی برای دیدن نوشته خیلی خم شوی.
حالا بدون نوشتن، حالت گرفتن قلمت را امتحان کن: آیا انگشت میانی تکیهگاه قلم است؟ آیا صفحه روبهروی صورتت قرار دارد؟
کتاب درسی، صفحهٔ ۵۰
اندازهها با قلم خودت
اندازهها با قلم خودت
در خوشنویسی، برای سنجیدن اندازهٔ حروف فقط به خطکش نیاز نداریم؛ خودِ قلم هم معیار اندازهگیری است! زبانهٔ قلم همان پهنای سطحِ دَم قلم است که پس از بُرش نوک آن به وجود میآید.
وقتی با تمام پهنای زبانهٔ قلم اثری تقریباً مربعی روی کاغذ بسازیم، به آن نقطه میگوییم. این نقطه با نقطهٔ ریزِ خودکار فرق دارد و میتوانیم اندازهٔ حروف و کلمات را با آن بسنجیم. قلم پهنتر، نقطهٔ بزرگتری میسازد؛ پس اندازهٔ نقطه به قلمی که با آن مینویسیم بستگی دارد.
حالا پهنای همین نقطه را مثل نواری تصور کن که به بخش مساوی تقسیم شده است. هر بخش، یک دانگ همان قلم است؛ پس تمام پهنای زبانهٔ قلم دانگ دارد. دانگ اندازهای ثابت مثل سانتیمتر نیست: یک دانگِ قلم پهن، از یک دانگِ قلم باریک بزرگتر است.
کتاب درسی، صفحهٔ ۵۱
شکل و جای حروف
شکل و جای حروف
وقتی به یک نوشتهٔ خوشنویسی نگاه میکنی، فقط زیبایی تکتک حروف مهم نیست؛ چیدمان آنها هم در زیبایی نوشته نقش دارد. برای توصیف این ویژگیها چند اصطلاح داریم:
ترکیب: شکل قرار گرفتن حروف و کلمات نسبت به هم در فضای صفحه است؛ مثل چیدن وسایل روی یک میز که شکل کلی منظره را میسازد.
کرسی: جای هر حرف و کلمه نسبت به امتداد افقی سطر است. یک خط افقی فرضی در نظر بگیر و ببین هر بخش نوشته نسبت به آن کجا قرار گرفته است.
پس ترکیب به چیدمان کلی توجه دارد، اما کرسی به جای حروف و کلمات نسبت به افق سطر.
حالا به خودِ حرکتهای نوشتن نگاه کن:
کشیده یا مَد: نوشتن بلندِ برخی حروف در راستای افقی سطر است و با تمام پهنای زبانهٔ قلم اجرا میشود.
سطح: حرکتهای راست حروف است.
دور: حرکتهای نرم و منحنیوار حروف است.
با انگشت در هوا یک مسیر راست و بعد یک مسیر منحنی بکش؛ این تفاوتِ سطح و دور را به تو یادآوری میکند.
کتاب درسی، صفحهٔ ۵۱
ابزارها و کار هرکدام
ابزارها و کار هرکدام
برای خوشنویسی، فقط داشتن قلم کافی نیست؛ چند ابزار با هم کار میکنند تا بتوانی بنویسی:
قلم نی: ابزار اصلی نوشتن است. برای مشق، قلم نی دزفولی گزینهٔ مناسبی است.
مرکّب: مادهای است که اثر قلم را روی کاغذ به جا میگذارد. مرکّب مشکی از موادی مانند دوده، زاج، مازو و صمغ با نسبت مشخص ساخته میشود؛ مرکّبهای رنگی هم وجود دارند.
دوات: ظرف نگهداری مرکّبِ لیقهدار است.
لیقه: الیاف نخی داخل دوات است که مرکّب را به خود میگیرد؛ بهتر است از نخ ابریشم باشد.
برای بهخاطر سپردن تفاوت دوات و لیقه، ظرفی را تصور کن که داخلش تکهای پارچهٔ خیس گذاشتهای: ظرف و پارچه دو چیز متفاوتاند و کار یکسانی ندارند. در خوشنویسی هم دوات ظرف است، اما لیقه الیافی است که مرکّب را جذب میکند. هنگام آمادهکردن وسایل مشق، این تفاوت را به یاد بیاور.
کتاب درسی، صفحهٔ ۵۲
مثال حلشده
میخواهی اثر نور را بر عکس یک کتاب بررسی کنی. پیشنهادت این است که روز کنار پنجره از آن عکس بگیری و شب، کتاب را روی میز دیگری بگذاری و با چراغ از آن عکس بگیری. چگونه این برنامه را بهتر میکنی؟
هدف را مشخص میکنیم: میخواهیم تفاوت ناشی از نور را بررسی کنیم، نه تفاوت جای کتاب و پیرابند را.
کتاب را کنار پنجره قرار میدهیم و جای دوربین و چیدمان اطراف را در طول عکاسی ثابت نگه میداریم.
ابتدا در نور روز، چند ساعت بعد با روشن کردن چراغ و سرانجام پس از غروب با نور چراغ عکس میگیریم.
وضعیت نور هر عکس را یادداشت میکنیم و بعد، روشنایی و رنگ کتاب را در عکسها با هم میسنجیم.
جواب: برای مقایسهای روشنتر، کتاب و دوربین را ثابت میگذاریم، در وضعیتهای نوری خواستهشده عکس میگیریم و وضعیت نور هر عکس را ثبت میکنیم؛ سپس روشنایی و رنگ عکسها را مقایسه میکنیم.
نکات مهم
برای مقایسهٔ اثر نور طبیعی و مصنوعی، موضوع و پیرابند را ثابت نگه میداریم و وضعیت نور هر عکس را یادداشت میکنیم.
در خوشنویسی، گرفتن درست قلم، تنظیم زاویهٔ دَم قلم و قرارگیری مناسب کاغذ و بدن، مقدمات کارند؛ نقطه و دانگ نیز به سنجش اندازهها کمک میکنند.
ترکیب و کرسی به چیدمان و جای حروف مربوطاند، کشیده و سطح و دور شکل حرکتها را توصیف میکنند و قلم، مرکّب، دوات و لیقه هرکدام کاربرد مشخصی دارند.
درس ۵ · صفحهٔ ۵۵ تا ۶۱ · حدود ۱۳ دقیقه · تولید هوش مصنوعی
درس اول: معرفی خط کوفی، انواع مشق و مشق سطرنویسی
در این درس یاد میگیری سه نوع مشق خوشنویسی را از هم تشخیص بدهی و بدانی در آغاز یادگیری چگونه با نوشتن و نگاه دقیق به سرمشق تمرین کنی.
پیش از شروع
اگر قلم و کاغذ همراهت نباشد، باز هم میتوانی خوشنویسی تمرین کنی؟
بله! تمرین خوشنویسی فقط نوشتن نیست؛ با نگاه دقیق به یک خط خوب و بهخاطر سپردن شکل و اندازهٔ حروف و کلمات هم تمرین میکنی. این نوع تمرین را «مشق نظری» مینامند.
مشق عملی؛ تمرین با نوشتن
مشق عملی؛ تمرین با نوشتن
برای بهتر شدن خطت، فقط دانستن نکتههای خوشنویسی کافی نیست؛ باید دستت هم با نوشتن تمرین کند. مشق عملی یعنی خودت بنویسی و تمرین کنی. وقتی از روی سرمشق، حرف یا کلمهای را مینویسی و دوباره برای بهتر نوشتنش تلاش میکنی، مشق عملی انجام میدهی.
مثلاً کلمهٔ «ادب» را از روی سرمشق بنویس. به نوشتهات نگاه کن و ببین کدام بخش را میتوانی بهتر بنویسی؛ بعد دوباره امتحان کن. هدف این نیست که فقط صفحه را پر کنی، بلکه هر بار با توجه بیشتری بنویسی.
در آغاز یادگیری، بیشترین وقت تمرینت را به نوشتن اختصاص بده و آن را پیوسته ادامه بده. مثل یاد گرفتن دوچرخهسواری، مهارت دستت با یکبار امتحان کردن ساخته نمیشود؛ تمرین باید ادامه داشته باشد.
کتاب درسی، صفحهٔ ۵۶
مشق نظری؛ تمرین با نگاه دقیق
مشق نظری؛ تمرین با نگاه دقیق
فرض کن جایی هستی که قلم و کاغذ نداری، اما تصویر یک سرمشق خوب روی گوشیات هست. آیا فرصت تمرین از دست رفته است؟ نه! میتوانی مشق نظری انجام بدهی: به خط خوب با دقت نگاه کنی و شکل و اندازهٔ حروف و کلمات را به خاطر بسپاری.
برای این تمرین، نگاهت را کمی روی یک کلمه نگه دار. به شکل حروف و بزرگی و کوچکی آنها نسبت به هم توجه کن. بعد نگاهت را برگردان و ببین چه چیزهایی از آن کلمه در ذهنت مانده است؛ دوباره به سرمشق نگاه کن و مقایسه کن.
پس مشق نظری فقط دیدنِ گذرای یک نوشته نیست؛ دیدن با دقت برای به خاطر سپردن است. وقتی فرصت کافی برای نوشتن نداری، این تمرین کمک میکند همچنان از سرمشق یاد بگیری.
کتاب درسی، صفحهٔ ۵۶
مشق خیالی؛ فکر کردن به ترکیب نوشته
مشق خیالی؛ فکر کردن به ترکیب نوشته
گاهی خوشنویس پیش از نوشتن، در ذهنش به شکل نوشته فکر میکند: کلمات را چگونه کنار هم قرار دهد تا ترکیب زیباتری بسازد؟ این فکر کردن دربارهٔ چگونگی نوشتن و شکل و ترکیب نوشته، مشق خیالی نام دارد.
برای نزدیک شدن به معنای آن، تصور کن میخواهی وسایل روی میزت را بچینی؛ پیش از جابهجا کردنشان، در ذهن فکر میکنی هرکدام کجا قرار بگیرند. در مشق خیالی هم موضوع، فکر کردن به چگونگی شکل گرفتن نوشته است، نه نوشتن روی کاغذ.
البته مشق خیالی برای مراحل بالاتر خوشنویسی است و تو در آغاز یادگیری به آن نیاز نداری. فعلاً کافی است معنایش را بشناسی؛ بیشتر وقت تمرینت را به نوشتن پیوسته اختصاص بده و وقتی فرصت نوشتن نداری، با دقت به سرمشق نگاه کن.
کتاب درسی، صفحهٔ ۵۶
مثال حلشده
نرگس پیش از نوشتن، شکل و اندازهٔ کلمات یک سرمشق خوب را با دقت نگاه میکند و به خاطر میسپارد. سپس از روی آن مینویسد. او کدام دو نوع مشق را انجام داده است؟
ابتدا ببینیم نرگس در بخش اول چه میکند: سرمشق را میبیند و ویژگیهای نوشته را به خاطر میسپارد.
چون توجه او به شکل و اندازهٔ حروف و کلماتِ سرمشق است، این بخش مشق نظری است.
در بخش دوم، خودش از روی سرمشق مینویسد؛ پس مشق عملی انجام میدهد.
جواب: کار اول نرگس مشق نظری و کار دوم او مشق عملی است؛ او از نگاه دقیق به سرمشق برای بهتر تمرین کردن کمک میگیرد.
نکات مهم
مشق عملی یعنی نوشتن و تمرین کردن؛ در آغاز یادگیری، بیشترین وقت را به انجام پیوستهٔ آن اختصاص بده.
مشق نظری یعنی نگاه دقیق به خط خوب و به خاطر سپردن شکل و اندازهٔ حروف و کلمات، حتی وقتی فرصت نوشتن نداری.
مشق خیالی یعنی فکر کردن به شکل و ترکیب نوشته و به مراحل بالاتر خوشنویسی مربوط است.
درس ۶ · صفحهٔ ۶۱ تا ۶۵ · حدود ۱۱ دقیقه · تولید هوش مصنوعی
درس دوم: معرفی خط نسخ و مشق سطرنویسی نستعلیق
در این درس یاد میگیری خط نسخ را با ویژگیهای اصلی آن بشناسی و با مشاهدهٔ دقیق سرمشقها و انتخاب ابزار مناسب، سطرنویسی نستعلیق را تمرین کنی.
پیش از شروع
فکر میکنی چرا یک نوع خط میتواند نزدیک به هزار سال برای نوشتن قرآن به کار برود و همچنان پرکاربرد بماند؟
یکی از رازهای ماندگاری خط نسخ، آسان بودن خواندن و نوشتن آن است. این خط با الهام از خط کوفی پدید آمد و کمکم جای آن را در نگارش گرفت؛ بهویژه در نوشتن قرآن کریم.
نسخ؛ خطی خوانا و ماندگار
نسخ؛ خطی خوانا و ماندگار
تا حالا پیش آمده نوشتهای زیبا باشد، اما برای خواندنش مکث کنی؟ آسان خوانده شدن یکی از دلایل مهم رواج یک خط است.
ابوعلی محمدبنعلی فارسی، معروف به ابن مقله، با الهام گرفتن از خط کوفی، خط نسخ را پدید آورد. یعنی خط کوفی برای او سرچشمهٔ ایده بود؛ نه اینکه فقط همان خط را با نام دیگری معرفی کند.
خواندن و نوشتن خط نسخ آسان بود؛ به همین دلیل، کمکم در نگارش جای خط کوفی را گرفت. این خط نزدیک به هزار سال است که کاربرد فراوان دارد و بهویژه برای نوشتن قرآن کریم استفاده شده است.
برای درک این ماندگاری، به یک یادداشت روزمره فکر کن: وقتی نوشته خوانا باشد، خواننده راحتتر پیامش را میفهمد. همین ویژگی میتواند به استفادهٔ بیشتر از یک خط کمک کند.
کتاب درسی، صفحهٔ ۶۱
نشانههای خط نسخ
نشانههای خط نسخ
اگر نام یک خط را ندانیم، چطور آن را بشناسیم؟ مثل شناختن چهرهٔ یک دوست، باید به نشانههایش دقت کنیم!
در خط نسخ، دور یعنی بخشهای خمیده و سطح یعنی بخشهای صافِ شکل حروف. وقتی میگوییم نسخ دو دانگ دور و چهار دانگ سطح دارد، منظور این است که سهم قسمتهای صاف در آن بیشتر از قسمتهای خمیده است؛ نه اینکه هر حرف دقیقاً همین تعداد بخش داشته باشد.
دو نشانهٔ دیگر هم به تو کمک میکند: ارتفاع کلمات زیاد نیست و خط یک کرسی دارد. کرسی اینجا صندلی نیست؛ خطی راهنماست که کلمات سطر نسبت به آن قرار میگیرند. البته لازم نیست همهٔ بخشهای حروف روی آن باشند؛ بعضی بخشها میتوانند بالاتر یا پایینتر بیایند.
حالا در نمونهٔ نسخِ صفحهٔ ۶۱، با چشم یک قسمت خمیده و یک قسمت صاف پیدا کن؛ سپس به جای کلمات نسبت به خط کرسی نگاه کن.
کتاب درسی، صفحهٔ ۶۱
از یک سطر شروع کنیم
از یک سطر شروع کنیم
اگر بخواهی خوشنویسی یاد بگیری، لازم نیست از همان ابتدا یک صفحه شعر بنویسی! یک سطر با کلمات ساده، شروع خوبی است. در سطرنویسی، تمرین میکنی کلمهها را در کنار هم بنویسی تا یک سطر شکل بگیرد؛ پس فقط زیباییِ تکتک کلمهها مهم نیست، کنار هم نشستن آنها هم اهمیت دارد.
مثلاً وقتی جملهای کوتاه برای کارت تبریک مینویسی، ممکن است هر کلمه بهتنهایی زیبا باشد، اما مجموع نوشته مرتب به نظر نرسد. تمرین سطرنویسی کمک میکند به شکلِ کل سطر هم توجه کنی.
سطرنویسی پایهٔ قالبهای دیگر خوشنویسی است. درست مثل یاد گرفتن جملهنویسی پیش از نوشتن یک داستان، در خوشنویسی هم از یک سطر ساده شروع میکنیم تا برای کارهای گستردهتر آماده شویم.
کتاب درسی، صفحهٔ ۶۱
دقیق ببین، سپس بنویس
دقیق ببین، سپس بنویس
تمرین خوشنویسی فقط حرکت دادن قلم نیست؛ خوب دیدن هم بخشی از تمرین است. پیش از نوشتن، سرمشق را مثل یک نقشه نگاه کن: کلمهها کجا قرار گرفتهاند؟ فاصلهٔ آنها چقدر است؟ کدام قسمتها کشیده یا خمیدهاند؟ این نگاه دقیق، بخش نظری تمرین است؛ نوشتن از روی سرمشق، بخش عملی آن است.
مثلاً برای تمرین سرمشق «توانا بود هر که دانا بود»، اول شکل و جای کلمهها را بررسی کن. بعد بنویس و نوشتهات را با سرمشق مقایسه کن. برای نوبت بعد، فقط یک مورد، مثل فاصلهٔ کلمهها، را برای بهتر شدن انتخاب کن.
ابزار را هم متناسب با تمرین بردار: برای خط درشت، قلم خوشنویسی و مرکب مناسب است؛ برای خط تحریری یا ریز، از مداد معمولی یا خودنویس استفاده کن. هدف این نیست که فقط سطر را تمام کنی؛ هر بار دیدن، نوشتن و مقایسه کردن باید کمکت کند دقیقتر بنویسی.
کتاب درسی، صفحهٔ ۶۲
مثال حلشده
دانشآموزی سرمشق «توانا بود هر که دانا بود» را با قلم و مرکب تمرین کرده است. شکل بعضی کلمات خوب شده، اما سطر او به سرمشق شباهت چندانی ندارد. برای تمرین بعدی چه پیشنهادی به او میدهی؟
ابتدا کل سطر را با سرمشق مقایسه میکنیم، نه فقط تکتک کلمات را.
جای کلمات و فاصلههای میان آنها را نگاه میکنیم تا تفاوتهای نوشته با سرمشق مشخص شود.
بخشی را که بیشترین تفاوت را دارد انتخاب میکنیم و پیش از نوشتن، شکل آن را دقیقتر میبینیم.
با همان ابزار مناسب خط درشت، یعنی قلم و مرکب، دوباره مینویسیم و نتیجه را با سرمشق میسنجیم.
جواب: برای تمرین بهتر، پیش از نوشتن دوباره، شکل و جای کلمات و فاصلههای میان آنها را با سرمشق مقایسه میکنیم و سپس با قلم و مرکب، سطر را با دقت مینویسیم.
نکات مهم
ابن مقله خط نسخ را با الهام از کوفی پدید آورد و آسانی خواندن و نوشتن، به رواج گستردهٔ آن بهویژه در نگارش قرآن کمک کرد.
خط نسخ دو دانگ دور و چهار دانگ سطح دارد و کلمات آن کمارتفاع و دارای یک کرسیاند.
سطرنویسی پایهٔ یادگیری قالبهای دیگر خوشنویسی است و تمرین آن با مشاهدهٔ دقیق سرمشق و انتخاب ابزار مناسب آغاز میشود.
درس ۷ · صفحهٔ ۶۵ تا ۶۹ · حدود ۹ دقیقه · تولید هوش مصنوعی
درس سوم: معرفی خط ثلث و مشق سطرنویسی
در این درس یاد میگیری خط ثلث را از روی ویژگیهایش بشناسی، کاربردهای آن را در آثار هنری توضیح بدهی و با دقت در یک سرمشق، سطرنویسی را تمرین کنی.
پیش از شروع
چرا بعضی نوشتههای روی بناها، بهجای اینکه در یک ردیف ساده جا بگیرند، قد میکشند و پر از پیچوتاب میشوند؟
یکی از خطهایی که برای چنین نوشتههایی به کار میرود، خط ثلث است. این خط به نسخ شباهت دارد، اما کلماتش بلندتر و پرپیچوتابترند و ممکن است روی چند کرسی، یعنی چند تراز نوشتن، قرار بگیرند.
ثلث را چطور بشناسیم؟
ثلث را چطور بشناسیم؟
فرض کن دو نوشته با یک متن یکسان جلوی توست: یکی جمعوجورتر است و دیگری حروف بلندتر و پیچوتاب بیشتری دارد. همین تفاوتها میتوانند سرنخ شناخت خط باشند.
خط ثلث به نسخ شباهت زیادی دارد؛ اما کلمات در ثلث بلندتر و پرپیچوتابترند. همچنین ممکن است روی چند کرسی نوشته شوند. کرسی در خوشنویسی، خط راهنمای قرار گرفتن نوشته است؛ پس چند کرسی یعنی همهٔ کلمات لزوماً روی یک خط راهنمای مشترک قرار نمیگیرند.
برای توصیف شکل ثلث، از «دور» و «سطح» هم استفاده میکنند: دور به بخشهای منحنی و سطح به بخشهای صاف و کشیده اشاره دارد. در توصیف این خط، دو دانگ دور و چهار دانگ سطح داریم؛ یعنی سهم سطح بیشتر از دور است، نه اینکه ثلث بدون انحنا باشد!
پس برای شناخت ثلث، فقط دنبال یک حرف بلند نگرد؛ بلندی کلمات، پیچوتاب و جای قرار گرفتن آنها را کنار هم بررسی کن.
کتاب درسی، صفحهٔ ۶۵
ثلث روی دیوار و در تابلو
ثلث روی دیوار و در تابلو
تا حالا به نوشتههای هنری بالای ورودی یک مسجد یا بنای تاریخی دقت کردهای؟ خط ثلث فقط برای نوشتن روی کاغذ نیست؛ از آن در تابلوهای هنری، کتیبهنویسی آیات و احادیث و تزیین بناها هم استفاده میشود. کتیبه، نوشتهای است که روی بخشهایی از بنا یا سطحهایی مانند سنگ و کاشی قرار میگیرد.
مثلاً نوشتهای کاشیکاریشده بر سردر یک بنا ممکن است به خط ثلث باشد. البته هر نوشتهای روی دیوار، ثلث نیست؛ برای شناخت خط، باید به شکل حروف و کلمات هم نگاه کنیم.
این آثار بخشی از میراث فرهنگی و هنری ما هستند؛ یعنی آثاری ارزشمند که از گذشته به ما رسیدهاند. شناختن آنها کمک میکند با توجه بیشتری از کنارشان بگذریم و مراقبشان باشیم؛ مثلاً روی کاشیهای نوشتهدار یادگاری ننویسیم و به آنها آسیب نزنیم.
کتاب درسی، صفحهٔ ۶۵
یک سرمشق، با دقت
یک سرمشق، با دقت
در مشق سطرنویسی، هدف فقط پُرکردن صفحه نیست؛ مهم این است که دقیق ببینی و آگاهانه تمرین کنی. برای هر نوبت، یک سرمشق انتخاب کن تا توجهت میان چند نمونه پخش نشود.
پیش از نوشتن، مسیر حرکت حروف، فاصلهٔ کلمهها و جای آنها را در سطر نگاه کن. مثلاً اگر سرمشق «راستی آور که شوی رستگار» را انتخاب کردی، ابتدا ببین کلمهها چطور کنار هم نشستهاند و کدام حرفها کشیدهترند. سپس با آرامش از روی آن بنویس.
بعد از نوشتن، سطرت را کنار سرمشق بگذار. بهجای اینکه فقط بگویی «خوب نشد»، یک تفاوت مشخص پیدا کن؛ مثلاً فاصلهٔ دو کلمه در نوشتهات بیشتر شده است. در نوبت بعد، روی بهترکردن همان مورد تمرکز کن. یک سطر با توجه، از چند سطر شتابزده آموزندهتر است.
کتاب درسی، صفحهٔ ۶۶
مثال حلشده
روی یک بنای قدیمی، نوشتهای میبینی که به نسخ شبیه است، اما کلماتش بلندتر و پرپیچوتابترند و همه روی یک کرسی قرار نگرفتهاند. چرا احتمال میدهی این نوشته به خط ثلث باشد؟
ابتدا شباهت کلی نوشته به نسخ را در نظر میگیریم؛ ثلث و نسخ به هم شباهت دارند.
سپس تفاوتها را بررسی میکنیم: بلندی و پیچوتاب بیشتر کلمات، با ویژگیهای ثلث سازگار است.
قرارگرفتن کلمات روی چند کرسی نیز نشانهٔ دیگری است؛ پس دلیل ما مجموعهٔ ویژگیهای نوشته است، نه فقط محل قرارگرفتن آن روی بنا.
جواب: این نوشته احتمالاً به خط ثلث است؛ چون بلندی و پیچوتاب کلمات و قرارگرفتن آنها روی چند کرسی، از نشانههای ثلث هستند.
نکات مهم
خط ثلث به نسخ شباهت دارد، اما کلمات آن بلندتر و پرپیچوتابترند و ممکن است روی چند کرسی نوشته شوند.
ثلث در تابلوهای هنری و کتیبههای بناها کاربرد دارد و این آثار بخشی از میراث هنری ما هستند.
برای تمرین سطرنویسی، در هر نوبت یک سرمشق را دقیق نگاه میکنیم، مینویسیم و نوشتهٔ خود را با آن میسنجیم.
درس ۸ · صفحهٔ ۶۹ تا ۷۵ · حدود ۱۰ دقیقه · تولید هوش مصنوعی
درس چهارم: معرفی خط محقق و مشق سطرنویسی نستعلیق
در این درس یاد میگیری خط محقق را با ویژگیهای ظاهریاش بشناسی، کاربردهایش را بیان کنی و تفاوت سطح و دور را در ساختار آن توضیح بدهی.
پیش از شروع
فرض کن نوشتهای با حروف درشت و فاصلههای مرتب میبینی؛ آیا فقط از روی ظاهرش میتوانی سرنخی برای شناختن نوع خط پیدا کنی؟
بله، شکل حروف و نظم فاصلهها از سرنخهای شناخت خط هستند. خط محقق هم با اندام درشت و فاصلههای منظم و یکدست شناخته میشود؛ در این درس با ویژگیهای آن بیشتر آشنا میشوی.
سرنخهای شناخت محقق
سرنخهای شناخت محقق
وقتی نوشتهای خوشنویسیشده میبینی، پیش از خواندن کلمهها کمی به شکل آنها دقت کن؛ ظاهر نوشته هم میتواند سرنخی برای شناخت نوع خط باشد.
خط محقق یکی از خطوط ششگانه است. برای شناختنش، به این ویژگیها توجه کن:
اندام درشت: حروف ظاهری درشت دارند و به چشم میآیند.
فاصلههای منظم: فاصلهها حسابشدهاند و نوشته نامرتب به نظر نمیرسد.
سادگی و یکدستی: اجزای نوشته با هم هماهنگاند و ظاهر کلی آن منظم است.
مثل وقتی که وسایل روی میزت را مرتب میچینی، در نوشته هم نظم فاصلهها بر ظاهر کلی اثر میگذارد. البته فقط درشت بودن حروف برای شناخت محقق کافی نیست؛ باید مجموعهٔ ویژگیها را کنار هم ببینی.
حالا تصور کن میخواهی از میان چند نمونهٔ خوشنویسی، نمونهای را برای بررسی بهعنوان خط محقق انتخاب کنی.
کتاب درسی، صفحهٔ ۶۹
کاربردهای خط محقق
کاربردهای خط محقق
فکر کن میخواهی برای یک متن ارزشمند، خطی زیبا انتخاب کنی؛ خط محقق یکی از انتخابهایی است که خوشنویسان برای چنین کارهایی به کار بردهاند.
خط محقق هم برای نوشتن متن کاربرد دارد و هم برای آفرینش اثر هنری. نگارش قرآن کریم و کتابت متنهای ارزشمند از کاربردهای آن است. «کتابت» یعنی نوشتن؛ پس وقتی از کتابت یک متن حرف میزنیم، منظورمان نوشتن آن است.
کاربرد محقق به صفحههای کتاب محدود نمیشود. خوشنویس میتواند با آن یک قطعهٔ هنری بسازد؛ مثلاً نوشتهای زیبا که بهتنهایی در قاب قرار بگیرد. همچنین از این خط برای کتیبههای زیبا استفاده میشود. کتیبه نوشتهای است که روی بخشی از بنا یا سطحی مانند سنگ و کاشی اجرا میشود.
پس هنگام دیدن یک اثر خوشنویسی، علاوه بر شکل حروف، به کاربرد آن هم توجه کن: متن کتاب است، قطعهای هنری است یا کتیبه؟
کتاب درسی، صفحهٔ ۶۹
سطح و دور
سطح و دور
برای شناخت بهتر خط محقق، این بار به شکل بخشهای حروف دقت کن. در خوشنویسی، به بخشهای صاف و کشیده «سطح» و به بخشهای منحنی و قوسدار «دور» میگویند. برای تصور این تفاوت، یک مسیر مستقیم و یک پیچ جاده را در ذهن بیاور؛ یکی صاف پیش میرود و دیگری خم میشود.
در توصیف خط محقق، مقدار دور را دانگ و مقدار سطح را دانگ بیان میکنند. «دانگ» در اینجا برای بیان سهم این بخشها به کار میرود. پس سهم سطح در محقق بیشتر از دور است؛ نه اینکه این خط هیچ انحنایی نداشته باشد!
حالا با انگشت روی صفحهٔ گوشی یک خط صاف و سپس یک قوس خیالی بکش. این دو حرکت کمک میکنند تفاوت سطح و دور را به خاطر بسپاری. هنگام دیدن نمونهٔ محقق، دنبال هر دو نوع بخش بگرد.
کتاب درسی، صفحهٔ ۶۹
مثال حلشده
روی یک کتیبه، نوشتهای با اندام درشت و فاصلههای منظم میبینی. بخشهای صاف و کشیدهٔ آن هم از بخشهای منحنی بیشتر است. چرا میتوان خط محقق را یکی از احتمالهای مناسب برای این نوشته دانست؟
ابتدا کاربرد را بررسی میکنیم: ساختن کتیبه از کاربردهای خط محقق است.
سپس ظاهر را میسنجیم: اندام درشت و فاصلههای منظم با ویژگیهای محقق هماهنگاند.
در پایان، سطح و دور را مقایسه میکنیم: بیشتر بودن بخشهای صاف و کشیده نیز سرنخ دیگری به سود این احتمال است.
جواب: این توصیف با خط محقق سازگار است؛ چون هم کاربرد اثر و هم ویژگیهای ظاهری آن با آموختههای ما دربارهٔ محقق هماهنگی دارند، هرچند اینها سرنخاند و بهتنهایی تشخیص قطعی نیستند.
نکات مهم
محقق از خطوط ششگانه است و اندام درشت و فاصلههای منظم، ساده و یکدست از نشانههای ظاهری آناند.
خط محقق در نگارش قرآن، کتابت متنهای ارزشمند، خلق قطعههای هنری و کتیبهها کاربرد دارد.
در محقق، سهم سطح، یعنی بخشهای صاف و کشیده، از دور، یعنی بخشهای منحنی، بیشتر است.
درس ۹ · صفحهٔ ۷۵ تا ۷۸ · حدود ۱۱ دقیقه · تولید هوش مصنوعی
درس اول: طراحی سنتی
در این درس یاد میگیری چگونه با مشاهدهٔ دقیق، از شکلهای طبیعت نقش ساده بسازی، کاربرد این نقشها را در هنرهای سنتی بشناسی و نقشهای هندسی و گردان را از هم تشخیص بدهی.
پیش از شروع
چطور میشود شکل یک پرنده را آنقدر ساده کشید که به نقش روی یک ظرف سفالی تبدیل شود، اما هنوز بتوان پرنده را شناخت؟
هنرمند ویژگیهای مهم پرنده، مثل شکل بدن، بال و نوک را نگه میدارد و جزئیات ریز را کنار میگذارد. بسیاری از نقشهای سنتی ایران از همین سادهکردن شکلهای طبیعت به وجود آمدهاند.
از طبیعت تا نقش ساده
از طبیعت تا نقش ساده
اگر بخواهی یک پرنده را به نقش روی ظرف تبدیل کنی، لازم نیست تکتک پرهایش را بکشی! سادهکردن یعنی نگهداشتن ویژگیهای اصلی و کنارگذاشتن جزئیات کماهمیت؛ طوری که هنوز بتوانیم موضوع را بشناسیم.
اول خوب نگاه کن: چه چیزی باعث میشود پرنده را بشناسی؟ شکل بدن، نوک، بال و دم به تو کمک میکنند. میتوانی این بخشها را با چند خط ساده نشان بدهی و از کشیدن پرهای ریز بگذری. بسیاری از نقشهای روی آثار هنری پیش از اسلام نیز از همین سادهکردن پدیدههای طبیعی به وجود آمدهاند.
حالا به یک برگ نگاه کن. با چشم مسیر لبه و رگبرگهایش را دنبال کن و با لمس آرام، برجستگیهایش را حس کن. برای کشیدن نقش سادهٔ آن، شکل کلی برگ و رگبرگ اصلی را نگه دار و رگبرگهای ریز را حذف کن. سپس طرحت را با برگ مقایسه کن: آیا هنوز شبیه برگ است؟
کتاب درسی، صفحهٔ ۷۶
نقشها چگونه تغییر کردند؟
نقشها چگونه تغییر کردند؟
فکر کن نقشی قدیمی را دیدهای و میخواهی با سلیقه و فکر خودت دوباره آن را طراحی کنی. احتمالاً بعضی قسمتهایش را نگه میداری و بعضی بخشها را تغییر میدهی. نقشهای هنری هم در گذر زمان همیشه یکسان نماندهاند.
بسیاری از نقشهای گذشته پس از اسلام، تحت تأثیر باورهای هنرمندان مسلمان تغییر شکل پیدا کردند. هنرمندان این نقشها را با نقشهای دیگری، مانند نقشهای هندسی، اسلیمی و خطایی، ترکیب کردند و طرحهای متنوعتری ساختند. فعلاً لازم نیست جزئیات این نامها را بدانی؛ نکتهٔ مهم، تغییر و ترکیب نقشهاست.
مثلاً برای تصور این ترکیب، نقش سادهٔ یک گل را در نظر بگیر که دور آن شکلهای هندسی تکرار شدهاند. نقش گل هنوز حضور دارد، اما همراهیاش با نقشهای دیگر، طرح تازهای ساخته است. پس تازهشدن نقشها لزوماً به معنی کنارگذاشتن همهٔ نقشهای قدیمی نیست.
کتاب درسی، صفحهٔ ۷۶
نقشها در هنرهای سنتی
نقشها در هنرهای سنتی
تا حالا دیدهای که نقش یک گل هم روی قالی باشد و هم روی یک ظرف سفالی؟ جنس و کاربرد این دو اثر فرق دارد، اما هر دو میتوانند از نقشهایی استفاده کنند که از هنرمندان گذشته به ما رسیدهاند.
هنرهای سنتی نامِ یک رشتهٔ هنری نیست؛ مجموعهای از رشتههای هنری است که این طرحها و نقشها در آنها به کار میروند. قالیبافی و سفالگری از نمونههای آن هستند. هنرمند میتواند نقشهای مشابه را تکرار کند و با مواد گوناگون، مثل نخ یا گِل، به آنها شکل بدهد.
برای دیدن این پیوند، به قالی خانه نگاه کن: شاید یک نقش در بخشهای مختلف آن تکرار شده باشد. حالا تصور کن همان نقش روی ظرفی سفالی اجرا شود؛ نقش آشناست، اما ماده و روش ساخت اثر تغییر کرده است. این آثار بخشی از میراث هنری ما هستند و شناختنشان کمک میکند ارزششان را بهتر بفهمیم.
کتاب درسی، صفحهٔ ۷۷
هندسی یا گردان؟
هندسی یا گردان؟
به نقشهای یک قالی یا کاشی نگاه کن؛ چشم تو بیشتر خطهای شکسته و گوشهدار میبیند یا خطهایی که نرم میچرخند؟ برای تشخیص نقش هندسی و نقش گردان، باید به شیوهٔ کشیدن نقش توجه کنیم، نه فقط به چیزی که نشان میدهد.
در نقشهای هندسی، شکلهایی مانند مثلث، مربع و لوزی و خطهای راست و زاویهدار بیشتر دیده میشوند. در نقشهای غیرهندسی یا گردان، خطهای خمیده و پیچان بیشتر به چشم میآیند؛ مثل ساقهای که نرم میپیچد و به برگ و گل میرسد.
پس یک گل هم میتواند هندسی کشیده شود و هم گردان! اگر گلبرگهایش را با شکلهای گوشهدار بسازیم، نقش هندسی میشود؛ اگر آنها را با خطهای نرم و خمیده بکشیم، نقش گردان خواهد بود. موضوع نقش با شیوهٔ ترسیم آن یکی نیست.
کتاب درسی، صفحهٔ ۷۷
مثال حلشده
روی یک ظرف قدیمی نقش پرندهای دیده میشود. هنرمندی در دورهای بعد، همان نقش را سادهتر کرده و کنار نقشهای هندسی به کار برده است. آیا این کار یعنی نقش گذشته را کنار گذاشته است؟
ابتدا بررسی میکنیم که آیا نشانههای اصلی پرنده در طرح تازه باقی ماندهاند؛ در این نمونه، نقش هنوز پرنده را نشان میدهد.
سپس تغییرها را پیدا میکنیم: جزئیات کمتر شده و نقش پرنده با نقشهای هندسی ترکیب شده است.
به یاد میآوریم که هنرمندان نقشهای بهجامانده را تغییر میدادند و با نقشهای دیگر ترکیب میکردند.
پس نتیجه میگیریم که طرح تازه میتواند ادامهٔ نقش گذشته باشد، نه حذف کامل آن.
جواب: سادهترشدن نقش پرنده و ترکیب آن با نقشهای دیگر، بهتنهایی نشانهٔ کنارگذاشتن گذشته نیست؛ میتواند نمونهای از تغییر و ادامهٔ نقشهای گذشته باشد.
نکات مهم
برای ساختن نقش ساده از طبیعت، ویژگیهای اصلی را نگه میداریم و جزئیات کماهمیت را کنار میگذاریم.
نقشهای بهجامانده از گذشته در هنرهای سنتی به کار میروند و بسیاری از آنها پس از اسلام با تأثیر از باورهای هنرمندان و ترکیب با نقشهای دیگر تغییر کردهاند.
نقشهای سنتی از نظر شیوهٔ ترسیم به دو گروه هندسی و غیرهندسی یا گردان تقسیم میشوند.
درس ۱۰ · صفحهٔ ۷۸ تا ۸۱ · حدود ۹ دقیقه · تولید هوش مصنوعی
درس دوم: آشنایی با نقشهای هندسی
در این درس یاد میگیری شکلهای هندسی و غیرهندسی را بازبشناسی، نقشهای هندسی را در هنر ایران پیدا کنی و با ترکیب خطها و شکلهای هندسی، طرحی ساده از پدیدههای آشنا بسازی.
پیش از شروع
اگر بخواهی یک پرنده را فقط با مثلث و مربع طراحی کنی، چطور کاری میکنی که هنوز شبیه پرنده باشد؟
لازم نیست همهٔ جزئیات پرنده را بکشی؛ میتوانی برای بدن، سر و منقارش شکلهای هندسی مناسبی انتخاب کنی و کنار هم بگذاری. با این روش، از یک پدیدهٔ آشنا نقشی ساده میسازی؛ در نقشهای قالی و گلیم ایرانی هم میتوانی دنبال چنین سادهسازیهایی بگردی.
شکلها را دقیقتر ببین
شکلها را دقیقتر ببین
به اطرافت نگاه کن: لبهٔ صفحهٔ گوشی، دهانهٔ لیوان و یک برگ چه شکلهایی دارند؟ برای شناختن شکلها، اول مسیر خط دور آنها را با چشم دنبال کن.
شکلهای هندسی مثل مربع، مثلث و دایره ویژگیهای مشخصی دارند؛ مثلاً مربع ضلعهای برابر و گوشههای راست دارد. دهانهٔ یک لیوان از بالا معمولاً شبیه دایره است و صفحهٔ گوشی به مستطیل شباهت دارد.
شکلهای غیرهندسی، مثل شکل یک ابر یا لبهٔ یک برگ دندانهدار، معمولاً آزادترند و دقیقاً با یک شکل هندسی ساده جور نمیشوند. یادت باشد منحنیبودن بهتنهایی نشانهٔ غیرهندسیبودن نیست؛ دایره هم خطی خمیده دارد، اما هندسی است!
حالا برای تمرین، با انگشت در هوا دور یک ابر خیالی و بعد دور یک مربع خط بکش. کدامیک ویژگیهای مشخصتر و قابلپیشبینیتری دارد؟
کتاب درسی، صفحهٔ ۷۸
طراحی روی خانههای شطرنجی
طراحی روی خانههای شطرنجی
تا حالا خواستهای طرح کوچکی را بزرگتر بکشی، اما شکلش بههم بریزد؟ خانههای کاغذ شطرنجی راهنمای خوبی برای جای خطها و اندازهٔ شکلها هستند. اگر کاغذ شطرنجی نداری، میتوانی خودت چند خط افقی و عمودی با فاصلههای برابر بکشی.
حالا با کمک خانهها، یک مربع بکش و بالای آن یک مثلث بگذار؛ طرحی شبیه خانه میسازی. با اضافهکردن خطها یا جابهجاکردن شکلها، میتوانی خانههای متفاوتی طراحی کنی.
برای بزرگترکردن همین طرح، بهجای هر خانهٔ شطرنجی در طول و پهنا، دو خانه در نظر بگیر. این تغییر را برای همهٔ بخشها انجام بده تا مثلاً سقف بزرگ شود، اما دیوارها کوچک نمانند! برای کوچکترکردن هم باید اندازهٔ همهٔ بخشها را به یک نسبت کم کنی.
مهم فقط بزرگ یا کوچکشدن نیست؛ بخشهای طرح باید نسبت به هم هماهنگ بمانند.
کتاب درسی، صفحهٔ ۷۹
کشف نقش در هنر ایران
کشف نقش در هنر ایران
تا حالا به نقشهای قالی زیر پایت مثل یک تصویر نگاه کردهای؟ قالی و گلیم فقط وسیلهٔ پوشاندن زمین نیستند؛ نقشهایشان هم ارزش تماشا کردن دارند. در این درس، نمونههایی از قالیچهٔ قشقایی، گلیم ورنی اردبیل، قالی فارس و گلیم کرمان معرفی شدهاند.
برای کشف نقشها، یک بار شکلها را جدا ببین و بار دیگر کل نقش را نگاه کن. اول دنبال مثلث، مربع یا خطهای افقی و مایل بگرد. بعد ببین این بخشها کنار هم چه چیزی را به یادت میآورند؛ شاید یک پرنده، گل یا جانور.
مثلاً ممکن است نقشی با چند خط شکسته، حالت یک پرنده را نشان دهد، بدون اینکه همهٔ پرهایش را ببینی. این تصویر، سادهشدهٔ پدیده است؛ لازم نیست درست مثل عکس آن باشد.
اگر قالی یا گلیمی در دسترس داری، یک نقش کوچک آن را انتخاب کن. با دقت به شکلها و حالت کلیاش نگاه کن؛ چه چیزی در آن کشف میکنی؟
کتاب درسی، صفحهٔ ۸۰
از پدیده تا نقش هندسی
از پدیده تا نقش هندسی
حالا نوبت توست که یک پدیدهٔ آشنا را به نقش هندسی تبدیل کنی! لازم نیست همهٔ جزئیاتش را بکشی؛ مهم این است که شکل کلی و بخشهای شناسانندهٔ آن باقی بماند.
مثلاً یک قوری را در ذهن بیاور. چه بخشهایی باعث میشوند آن را با گلدان اشتباه نگیری؟ بدنه، در، دسته و لولهٔ قوری به شناختهشدنش کمک میکنند. میتوانی برای بدنه یک مربع، برای در یک مثلث و برای لوله چند خط مایل در نظر بگیری. دسته را هم با چند خط به شکل یک قاب بساز.
این فقط یک پیشنهاد است؛ برای هر پدیده، تنها یک ترکیب درست وجود ندارد. میتوانی شکلها را عوض کنی، به شرط آنکه طرحت هنوز یادآور همان پدیده باشد.
رمز کار: اول خوب نگاه کن، بعد شکلهای مناسب را انتخاب کن و در پایان بپرس: «آیا بدون جزئیات ریز هم میشود فهمید چه کشیدهام؟»
کتاب درسی، صفحهٔ ۸۰
مثال حلشده
میخواهی یک قوری را بدون کشیدن خطهای خمیده به نقش هندسی تبدیل کنی. چطور بخشهای آن را انتخاب و ترکیب میکنی تا هنوز شبیه قوری باشد؟
اول بخشهای مهم قوری را پیدا میکنیم: بدنه، درپوش، لوله و دسته.
برای بدنه یک مربع و برای درپوش یک مثلث در بالای آن انتخاب میکنیم.
در یک طرف بدنه، با خطهای مایل لولهای میکشیم که رو به بالا باشد؛ در طرف دیگر، دستهای چهارگوش میگذاریم.
طرح را نگاه میکنیم: اگر لوله و دسته در جای مناسبی باشند، بدون جزئیات و خطهای خمیده هم میتوان قوری را تشخیص داد.
جواب: میتوان قوری را با بدنهای مربعی، درپوشی مثلثی، لولهای از خطهای مایل و دستهای چهارگوش نشان داد؛ مهم این است که جای بخشها طوری باشد که قوری شناخته شود.
نکات مهم
برای بازشناسی شکلهای هندسی و غیرهندسی، به ویژگی خطها و شکل کلی آنها دقت میکنیم.
روی کاغذ شطرنجی میتوانیم با ترکیب خطها و شکلهای هندسی طرح بسازیم و با تغییر هماهنگ بخشها، اندازهٔ آن را تغییر دهیم.
در نقشهای قالی و گلیم ایرانی میتوانیم پدیدههایی را پیدا کنیم که با خطها و شکلهای هندسی ساده شدهاند.
درس ۱۱ · صفحهٔ ۸۱ تا ۸۵ · حدود ۱۰ دقیقه · تولید هوش مصنوعی
درس سوم: طراحی گره
در این درس یاد میگیری شکلهای هندسی را در هنر ایرانی تشخیص بدهی، ستارهٔ هشتپر و یک گرهٔ ساده طراحی کنی و تفاوت گره با واگیره را توضیح بدهی.
پیش از شروع
چطور میتوان با دو مربع، یک ستارهٔ هشتپر ساخت و از تکرار آن به طرحی شبیه کاشیکاریهای ایرانی رسید؟
اگر دو مربع هماندازه را با جهتهای متفاوت روی هم بکشیم و بخشهایی از خطهای داخلی را پاک کنیم، ستارهٔ هشتپر پدیدار میشود. با کنار هم گذاشتن منظم این نقشها، میتوان یک ترکیب هندسی تازه ساخت؛ بسیاری از طرحهای زیبای هنر ایرانی از همین نظم و تکرار شکل میگیرند.
دیدن شکلها در دل نقشها
دیدن شکلها در دل نقشها
کاشیکاریهای ایرانی از دور ممکن است مثل یک نقش یکپارچه به نظر برسند؛ اما اگر دقیقتر نگاه کنی، شکلهای کوچکتری در دل آنها پیدا میکنی. برای شناخت طرح، فقط پیدا کردن نام شکلها کافی نیست؛ باید ببینی شکلها چگونه کنار هم قرار گرفتهاند.
مثلاً وقتی به یک کفِ کاشیشده نگاه میکنی، اول تمام کف را میبینی؛ بعد متوجه میشوی که از کاشیهای جداگانه ساخته شده است. در تماشای یک نقش هندسی هم میتوانی همینطور پیش بروی:
اول، نگاهت را روی یک بخش کوچک نگه دار.
بعد، مسیر خطها را دنبال کن و شکلهای بسته را پیدا کن؛ مثلاً مربع، مثلث یا ستاره.
سپس، کمی گستردهتر نگاه کن: شکلها کنار هماند، داخل هماند یا بخشهایی از آنها روی هم افتاده است؟
نگاه دقیق یعنی هم اجزای طرح را ببینی، هم رابطهٔ میان آنها را. با این روش، نقشِ پیچیده برایت قابلفهمتر میشود.
کتاب درسی، صفحهٔ ۸۱
از دو مربع تا یک ستاره
از دو مربع تا یک ستاره
برای کشیدن ستارهٔ هشتپر لازم نیست هر پر را جداگانه رسم کنی؛ دو مربع هماندازه به کمکت میآیند. یک کاغذ شطرنجی، مداد و پاککن بردار و این مسیر را دنبال کن:
یک مربع بکش و مرکز آن را مشخص کن؛ محل برخورد قطرها، مرکز مربع است.
مربع هماندازهٔ دیگری را طوری روی آن بکش که مرکزهایشان یکی باشد، اما مربع دوم چرخیده و به حالت لوزی دیده شود. گوشههای آن رو به بالا، پایین، چپ و راست باشند. منظور از لوزی در اینجا، همان مربعِ چرخیده است، نه شکلی باریکتر یا کشیدهتر.
حالا دورِ بیرونیِ شکل ترکیبی را با چشم دنبال کن. خطهایی را که داخل این مرز ماندهاند پاک کن تا فقط مرز ستاره باقی بماند.
پیش از پاک کردن، خط بیرونی را با انگشت دنبال کن تا اشتباهی یکی از پرها را پاک نکنی. در پایان، پرهای ستاره را بشمار؛ باید هشت پر دیده شود.
کتاب درسی، صفحهٔ ۸۲
نقشها چگونه گره میسازند؟
نقشها چگونه گره میسازند؟
ستارهٔ هشتپری را که با دو مربع ساختی، به یاد بیاور. حالا تصور کن چند نمونه از آن را با نظمی مشخص کنار هم قرار بدهی. این بار فقط یک ستاره نمیبینی؛ از کنار هم نشستن نقشها، ترکیب تازهای پیدا میشود. به چنین ترکیب منظم هندسی «گره» میگوییم.
پس برای شناخت گره، فقط دنبال یک مربع یا ستاره نگرد؛ رابطهٔ شکلها و نظمِ قرار گرفتنشان را هم بررسی کن. در کاشیکاریهای ایرانی، هنرمند نقشهای هندسی را حسابشده کنار هم میچیند تا یک طرح هماهنگ بسازد.
مثلاً روی حاشیهٔ یک دفتر، کشیدن یک ستاره بهتنهایی هنوز گره نمیسازد. پراکنده کشیدن چند ستاره هم کافی نیست؛ مهم این است که نقشها با نظم هندسی کنار هم بنشینند و یک ترکیب بسازند.
کتاب درسی، صفحهٔ ۸۲
واگیره؛ واحد تکرارشونده
واگیره؛ واحد تکرارشونده
فرض کن روی حاشیهٔ دفترت یک نقش کوچک میکشی و همان را با فاصلههای منظم ادامه میدهی. آن نقش کوچک، واگیرهٔ طرح توست؛ یعنی واحدی که با تکرارش، طرح گسترش پیدا میکند. واگیره میتواند یک نقش ساده یا خودش یک گره باشد.
برای پیدا کردن واگیره در یک کاشیکاری، با چشم دنبال بخشی بگرد که دوباره و دوباره دیده میشود. بعد تصور کن همان بخش را کنار خودش قرار میدهی: آیا میتوانی ادامهٔ طرح را بسازی؟ فقط شبیه بودن دو قسمت کافی نیست؛ باید به نظم قرار گرفتن آنها هم دقت کنی.
تفاوت مهم: وقتی از «گره» حرف میزنیم، منظور ترکیب منظم هندسی نقشهاست؛ وقتی از «واگیره» حرف میزنیم، به بخشی اشاره میکنیم که در طرح تکرار میشود. پس واگیره به ما کمک میکند راز گسترش یک طرح بزرگ را بفهمیم.
کتاب درسی، صفحهٔ ۸۳
مثال حلشده
دو نفر با ستارههای هشتپر یکسان طرح میسازند. نفر اول ستارهها را پراکنده و با فاصلههای نامنظم میگذارد؛ نفر دوم آنها را با نظمی مشخص کنار هم تکرار میکند. کدام طرح به طراحی گره نزدیکتر است؟ چرا؟
ابتدا شکلهای سازنده را بررسی میکنیم: هر دو طرح از ستارههای هشتپر ساخته شدهاند، پس تفاوت اصلی در نوع شکل نیست.
سپس به چگونگی کنار هم قرار گرفتن ستارهها نگاه میکنیم: در طرح اول پراکندهاند، اما در طرح دوم آرایش منظمی تکرار میشود.
ویژگی مهم طراحی گره را به یاد میآوریم: نقشهای هندسی با تکرار منظم، یک ترکیب میسازند.
نتیجه میگیریم که طرح دوم به طراحی گره نزدیکتر است؛ زیرا نظمِ کنار هم قرار گرفتن نقشها را دارد.
جواب: طرح دوم به طراحی گره نزدیکتر است، چون علاوه بر شکل هندسی، تکرار منظم و ارتباط میان نقشها دارد؛ یکسان بودن ستارهها بهتنهایی کافی نیست.
نکات مهم
با نگاه دقیق به کاشیکاریهای ایرانی میتوان شکلهای هندسیِ سازندهٔ نقشها و نظم قرار گرفتن آنها را شناخت.
با رسم دو مربع هماندازه، یکی به حالت لوزی روی دیگری، و پاک کردن خطهای میانیِ مناسب میتوان ستارهٔ هشتپر ساخت.
گره ترکیبی منظم و هندسی از نقشهاست و واگیره، نقش یا بخشی است که با تکرارش طرح گسترش مییابد.
درس ۱۲ · صفحهٔ ۸۵ تا ۸۸ · حدود ۱۱ دقیقه · تولید هوش مصنوعی
درس اوّل: زیراندازها
در این درس یاد میگیری کاربردها و انواع زیرانداز را بشناسی، نقش تار و پود را در گلیم توضیح بدهی و با مشاهدهٔ دقیق رنگها و نقشها، ارزش میراث هنری ایران را بهتر درک کنی.
پیش از شروع
فکر میکنی چطور ممکن است یک زیرانداز ایرانی از روزگار هخامنشیان، در مقبرهای یخزده در روسیه پیدا شود؟
یک قطعه قالی و نمد ایرانی از دورهٔ هخامنشی در منطقهٔ پازیریک روسیه، در مقبرهای یخزده کشف شدهاند. این دستبافتههای کهن امروز در موزهٔ ارمیتاژ روسیه نگهداری میشوند و نشانی از پیشینهٔ هنر ایرانیاند.
از برگ تا حصیر
از برگ تا حصیر
تصور کن بخواهی روی زمین سرد و سفت بنشینی. اگر زیراندازی زیر پایت باشد، چه تغییری احساس میکنی؟ زیرانداز فقط برای زیباتر کردن خانه نیست؛ کف را میپوشاند، به جلوگیری از سرما کمک میکند و جای نرمتر و مناسبتری برای نشستن فراهم میکند.
انسانها در روزگار کهن از چیزهایی که در طبیعت پیدا میکردند، مثل برگ درختان، برای زیرانداز استفاده میکردند. بعدها یاد گرفتند مواد طبیعی را با دست به هم ببافند و زیرانداز بسازند.
حصیر از قدیمیترین زیراندازهای ساختهٔ دست بشر است. برای ساختن آن، ساقههای نی را با کمک دست و ابزارهای ساده میبافند. پس یک حصیر ساده هم نشانهای از مهارت انسان در استفاده از طبیعت برای آسایش زندگی است.
کتاب درسی، صفحهٔ ۸۵
زیراندازهای دوروبر ما
زیراندازهای دوروبر ما
تا حالا به زیراندازهای خانه یا خانهٔ پدربزرگ و مادربزرگت دقت کردهای؟ حصیر، گلیم، جاجیم، نمد و قالی از انواع زیراندازند. همهٔ اینها برای پوشاندن کف به کار میروند؛ پس زیرانداز فقط قالی نیست!
برای شناخت زیراندازهای محل زندگیات، از یکی از بزرگترها بپرس: «در شهر یا روستای ما چه زیراندازی تولید میشود؟» ممکن است زیراندازی در خانه داشته باشید که هنرمندان همان منطقه ساختهاند. با اجازهٔ صاحب آن، عکسی بگیر و نام زیرانداز و محل تولیدش را یادداشت کن. دقت کن که بودنِ یک زیرانداز در خانه، لزوماً به معنی تولید آن در همان منطقه نیست.
این پرسوجوی کوچک، راهی برای شناخت میراث هنری محل زندگی توست؛ یعنی هنر و مهارتی که از گذشتگان به ما رسیده و ارزش شناختن و مراقبت کردن دارد.
کتاب درسی، صفحهٔ ۸۶
نقشسازی با تار و پود
نقشسازی با تار و پود
تا حالا به نخهای یک بافته از نزدیک نگاه کردهای؟ گلیمبافی یکی از شیوههای سادهٔ بافت است. برای فهمیدن آن، یک قاب را تصور کن که چند نخ بهصورت عمودی روی آن کشیده شدهاند. این نخها تار نام دارند. نخ دیگری که از میان تارها، یک بار از زیر و بار دیگر از رو میگذرد، پود است. با کنار هم قرار گرفتن پودها و درگیر شدنشان با تارها، بافته شکل میگیرد.
حالا تصور کن مدتی با پود آبی ببافی و بعد از پود زرد استفاده کنی؛ رنگ بخش تازهٔ بافته عوض میشود. تغییر رنگ پودها میتواند در ساختن نقشهای ساده به کار برود. پس نقش گلیم میتواند هنگام بافتن و با نخهای رنگی شکل بگیرد؛ لازم نیست آن را بعداً روی بافته نقاشی کنند.
کتاب درسی، صفحهٔ ۸۶
پازیریک؛ یادگار هنر کهن
پازیریک؛ یادگار هنر کهن
یک زیرانداز میتواند علاوه بر کاربرد روزمره، نشانهای از هنر مردم گذشته باشد. قالی و نمد ایرانی پازیریک از دستبافتههای بسیار کهن جهاناند و به دورهٔ هخامنشی تعلق دارند. این آثار در منطقهٔ پازیریک در روسیه، داخل یک مقبرهٔ یخزده کشف شدهاند و اکنون در موزهٔ ارمیتاژ روسیه نگهداری میشوند.
سه نکته را از هم جدا کن: این آثار ایرانیاند؛ محل کشفشان پازیریک است؛ و محل نگهداری امروزشان موزهٔ ارمیتاژ است. پیدا شدن یک اثر در کشوری دیگر، بهتنهایی نشان نمیدهد که آن اثر متعلق به هنر همان کشور است.
مثل وقتی که یک یادگار خانوادگی در خانهٔ یکی از بستگان نگهداری میشود، محل نگهداری با پیشینهٔ آن یکی نیست. شناخت این آثار کمک میکند ارزش میراث هنری ایران و اهمیت حفظ آن را بهتر بفهمیم.
کتاب درسی، صفحهٔ ۸۶
مثل یک هنرمند نگاه کن
مثل یک هنرمند نگاه کن
وقتی دو گلیم را میبینی، شاید اول فقط بگویی: «این را بیشتر دوست دارم!» اما برای مقایسهٔ دقیق، باید بپرسی: چه چیزی در آنها شبیه یا متفاوت است؟
نگاهت را روی این سه مورد نگه دار:
رنگها: چه رنگهایی میبینی؟ کدام رنگ بیشتر به چشم میآید؟
شکل نقشها: نقشها چه شکلهایی دارند؟ کوچکاند یا بزرگ؟
تکرار نقشها: یک نقش چگونه تکرار شده است؛ در ردیفها، دور لبهها یا در بخش میانی؟
مثلاً بهجای «این دو گلیم فرق دارند»، میتوانی بگویی: «در یکی، نقشهای کوچک در ردیفها تکرار شدهاند؛ در دیگری، نقشهای بزرگتر در بخش میانی دیده میشوند.» این جمله میگوید دقیقاً چه دیدهای.
حالا اگر در خانه گلیم داری، چند لحظه با همین روش نگاهش کن. حتی برای مقایسهٔ طرح دو لباس هم میتوانی از این شیوه استفاده کنی: اول مشاهده، بعد توصیف و مقایسه.
کتاب درسی، صفحهٔ ۸۷
مثال حلشده
دوستی روی یک گلیم نقشی چهارگوش میبیند و میگوید: «پس حتماً این گلیم در همان منطقهای بافته شده که گلیم خانهٔ ما را بافتهاند!» آیا این نتیجهگیری کافی است؟
ابتدا مشاهده را از حدس جدا میکنیم: دیدن نقش چهارگوش یک مشاهده است، اما تعیین محل بافت هنوز یک حدس است.
رنگها، شکل نقشهای دیگر و چگونگی تکرار آنها را هم بررسی میکنیم؛ یک شباهت بهتنهایی کافی نیست.
نام و محل تولید گلیم را از صاحب اثر، فروشندهٔ آگاه یا بافنده میپرسیم.
نتیجه میگیریم که برای شناخت محل بافت، هم مشاهدهٔ دقیق لازم است و هم اطلاعات معتبر دربارهٔ اثر.
جواب: با مشاهدهٔ یک نقش چهارگوش نمیتوان محل بافت گلیم را تعیین کرد؛ باید ویژگیهای بیشتری را مقایسه و دربارهٔ پیشینهٔ آن پرسوجو کرد.
نکات مهم
زیراندازها کف را میپوشانند، به زیبایی و آسایش کمک میکنند و حصیر از قدیمیترین نمونههای آنهاست.
در بافت سادهٔ گلیم، تار و پود در هم قرار میگیرند و تغییر رنگ پودها میتواند نقش بسازد.
شناخت زیراندازهای محلی، مشاهدهٔ دقیق رنگها و نقشها و آشنایی با آثاری مانند پازیریک، به شناخت و پاسداری از میراث هنری کمک میکند.
درس ۱۳ · صفحهٔ ۸۸ تا ۹۳ · حدود ۱۲ دقیقه · تولید هوش مصنوعی
درس دوم: ابزار، وسایل و موادّ گلیمبافی
در این درس یاد میگیری دار، تار، پود و چلهپیچی را بشناسی، مراحل بافت گلیم ساده را توضیح بدهی و برای بافت یک گلیم نقشدار کوچک، طرح و نخ مناسب انتخاب کنی.
پیش از شروع
فکر میکنی چطور میشود با یک قاب عکس کهنه و چند کاموای رنگی، گلیمی کوچک با نقش لوزی ساخت؟
قاب میتواند جای دار گلیمبافی را بگیرد و نخهایی که دور آن میپیچی، پایهٔ بافت شوند. با گذراندن نخهای رنگی از میان این نخها، بافت شکل میگیرد؛ بسیاری از نقشهای گلیم هم از شکلهای مثلثی و لوزی ساخته میشوند.
از قاب تا چله
از قاب تا چله
یک قاب عکس چوبیِ کهنه را تصور کن؛ همین چارچوب میتواند دارِ سادهٔ گلیمبافی تو باشد! دار، چارچوبی است که نخها را روی آن نگه میداریم تا بتوانیم ببافیم.
برای آمادهکردنش، نخ کاموا را بهصورت عمودی دور قاب میپیچیم؛ یعنی نخها از بالای قاب به پایین آن کشیده میشوند و کنار هم قرار میگیرند. به این کار چلهپیچی میگوییم و نخهایی که روی قاب کشیده شدهاند، تار نام دارند.
برای اینکه یادت بماند، قاب را مثل چارچوب یک پنجره و تارها را مثل میلههای عمودی آن تصور کن. فعلاً هنوز گلیمی نبافتهایم؛ فقط چارچوب و نخهای پایهٔ بافت را آماده کردهایم.
حالا با انگشت در هوا نشان بده: اگر قاب روبهرویت باشد، نخهای تار در چه جهتی کشیده میشوند؟
کتاب درسی، صفحهٔ ۸۸
تار و پود کنار هم
تار و پود کنار هم
حالا که تارها را روی قاب آماده کردهای، وقت بافتن است! کاموایی با رنگ متفاوت بردار تا مسیر پود را راحتتر ببینی. پود نخی است که از میان تارها میگذرانیم.
پود را از زیر یک تار، روی تار بعدی و دوباره زیر تار بعدی رد کن؛ این حرکت یکیدرمیان را ادامه بده. مثلاً اگر پود از زیر نخستین تار گذشته باشد، باید از روی تار بعدی بگذرد، نه اینکه از زیر همهٔ تارها عبور کند.
برای محکمشدن سرنخ در آغاز رج اول، پس از بافتن چند تار، مسیر را برگرد و چند تار را در جهت عکس بباف؛ سپس دوباره در جهت اول ادامه بده. هر ردیف بافت را رج مینامیم. در رج برگشت، جای زیر و روی پود نسبت به رج قبلی عوض میشود تا تار و پود در هم درگیر شوند.
پس از بافتن چند رج، با شانه پودها را به هم نزدیک و فشرده کن؛ درست مثل وقتی که چیزهای کنار هم را مرتب میکنی تا فاصلههایشان کمتر شود.
کتاب درسی، صفحهٔ ۸۸
دو نوع دار
دو نوع دار
اگر بخواهی گلیمی بزرگتر از قاب عکس ببافی، چه وسیلهای نخها را نگه میدارد؟ دار، ابزار اصلی گلیمبافی است؛ چارچوبی که بافت روی آن انجام میشود. دارها از نظر حالت قرارگرفتن، دو نوعاند:
دار افقی: روی زمین قرار میگیرد. بافنده میتواند با پیشرفت بافت، روی بخش بافتهشدهٔ گلیم بنشیند و کار را ادامه دهد.
دار عمودی: بهصورت ایستاده مقابل بافنده قرار میگیرد و بافنده روبهروی آن کار میکند.
برای بهخاطرسپردن تفاوتشان، یک قاب را تصور کن: وقتی آن را روی زمین میخوابانی، حالت دار افقی را نشان میدهد؛ وقتی آن را ایستاده نگه میداری، شبیه دار عمودی میشود. پس هنگام تشخیص نوع دار، به نحوهٔ قرارگرفتن چارچوب نگاه کن، نه رنگ نخها یا نقش گلیم.
کتاب درسی، صفحهٔ ۸۹
چله از چه جنسی است؟
چله از چه جنسی است؟
نخهای عمودی که دور قاب پیچیدی، یادت هست؟ به همان نخهای تار، نخ چله هم میگویند؛ پس تار و چله دو نام برای یک نخاند، نه دو بخش جداگانه از بافت.
در گلیمبافی سنتی، نخ چله را از پنبه، پشم یا ابریشم تهیه میکنند. کاربرد این جنسها یکسان نیست:
پنبه: معمولاً برای چله به کار میرود و ضخامتهای متفاوتی دارد.
پشم: در بعضی روستاها برای نخ چله استفاده میشود.
ابریشم: چون گران و کمیاب است، فقط برای بافت فرشهای خاص به کار میرود.
مثلاً اگر در کارگاه گلیمبافی ببینی نخهای عمودی از پنبهاند، تعجب نکن؛ پنبه انتخاب رایج چله است. کاموایی هم که برای تمرین دور قاب میپیچی، نقش تار یا چله را دارد؛ این نام، جایگاه و کار نخ را مشخص میکند، نه جنس آن را.
کتاب درسی، صفحهٔ ۸۹
از شکل تا نقش
از شکل تا نقش
اگر بخواهی گلیم کوچکت فقط راهراه نباشد، از کجا شروع میکنی؟ پیش از بافت، طرح و رنگها را انتخاب کن. بسیاری از نقشهای گلیم از شکلهای مثلثی و لوزی ساخته میشوند؛ پس میتوانی با همین شکلهای آشنا، طرحی ساده برای گلیم خودت بکشی.
مثلاً روی کاغذ یک لوزی قرمز در میان زمینهای آبی بکش. حالا به طرحت نگاه کن: برای اجرای آن، کاموای قرمز و آبی لازم داری. این کار شبیه آمادهکردن مدادرنگیها پیش از رنگآمیزی است؛ رنگهای موردنیاز را از روی طرح پیدا میکنی.
برای شروع، طرحی ساده با رنگهای کم انتخاب کن تا دنبالکردن آن هنگام بافت آسانتر باشد. سپس کامواهای همرنگ طرح را آماده کن و قاب چلهپیچیشده را کنار بگذار. حالا طرح و وسایلت برای شروع بافت نقشدار با راهنمایی معلم آمادهاند.
کتاب درسی، صفحهٔ ۹۱
مثال حلشده
روی یک قاب، چلهپیچی کردهای و پود را درست از زیر و روی تارها گذراندهای؛ اما بین رجها فاصله افتاده است. دوستت پیشنهاد میکند چلهها را باز کنی و دوباره ببندی. آیا این نخستین کار مناسب است؟
مشکل را مشخص میکنیم: فاصله میان رجهای بافتهشده است، نه اشتباه در عبور پود.
چون چلهها آمادهاند و پود درست عبور کرده، دلیلی برای بازکردن چلهپیچی نداریم.
پس از بافتن چند رج، با شانه نخهای پود را به هم نزدیک و فشرده میکنیم.
جواب: نیازی نیست چلهپیچی را عوض کنیم؛ برای نزدیکشدن رجها باید آنها را با شانه فشرده کنیم.
نکات مهم
دار چارچوب بافت و دارای دو نوع افقی و عمودی است؛ پیچیدن تار یا نخ چله روی آن، چلهپیچی نام دارد.
گلیم ساده با گذراندن یکیدرمیان پود از زیر و روی تارها، محکمکردن سرنخ و فشردن رجها با شانه بافته میشود.
برای گلیم نقشدار، میتوان طرحی با شکلهای مثلثی و لوزی انتخاب کرد و کامواهای متناسب با رنگهای آن را آماده کرد.
درس ۱۴ · صفحهٔ ۹۳ تا ۹۶ · حدود ۱۴ دقیقه · تولید هوش مصنوعی
درس اوّل: آشنایی با سفالگری
در این درس یاد میگیری ویژگی شکلپذیری گل، تفاوت گل خشک و سفال و نقش چرخ سفالگری را توضیح بدهی و با توجه به میراث سفالی ایران، برای ساخت و خشک کردن یک شیء گلی با الهام از طبیعت برنامهریزی کنی.
پیش از شروع
اگر بخواهی با الهام از یک تخممرغ یا منقار پرنده ظرف بسازی، شکل ظرفت چطور خواهد شد؟ فکر میکنی سفالگران قدیم هم همین کار را میکردند؟
نیاکان ما با دیدن شکل میوهها، لانهها و تخم پرندگان، برای ساخت ظرف ایده میگرفتند. در میان سفالینههای باستانی ایران هم میتوان ظرفهایی با شکل تخممرغ، منقار پرنده یا بدن جانوران پیدا کرد.
گل، آمادهٔ شکل گرفتن
گل، آمادهٔ شکل گرفتن
تا به حال با خمیر بازی، یک توپ کوچک ساختهای و بعد آن را با کف دست پهن کردهای؟ خمیر گل رس هم شکلپذیر است؛ یعنی میتوانی با فشار و حرکت دست، شکل آن را تغییر بدهی.
تصور کن تکهای خمیر گل رس در دست داری. میتوانی آن را گرد کنی و به شکل یک حجم درآوری، یا پهنش کنی تا سطحی تخت برای ساخت کاشی داشته باشی. برای ساخت ظرف هم میتوانی به گل شکل بدهی تا فضای خالی و دیواره پیدا کند. پس یک مادهٔ یکسان، با شکل دادن تو، به ساختههای متفاوت تبدیل میشود.
نکتهٔ اصلی این است: شکلپذیری، ویژگی خمیر گل است؛ ظرف یا کاشی، نتیجهٔ استفاده از این ویژگی است. حالا نام این ویژگی را به خاطر بیاور.
کتاب درسی، صفحهٔ ۹۴
از گل خشک تا سفال
از گل خشک تا سفال
فرض کن یک کاسهٔ گلی ساختهای و گذاشتهای کاملاً خشک شود. آیا حالا میتوانی با خیال راحت در آن آب نگه داری؟ خشک شدن با پختن فرق دارد. گل خشک هنوز آب جذب میکند و با خیس شدن میتواند استحکامش را از دست بدهد. برای مقاومتر شدن، شیء گلی را در دمای مناسب میپزند؛ البته پختن بهتنهایی به معنی ضدآب شدن کامل ظرف نیست.
اما انسانها چطور به فکر پختن گل افتادند؟ باستانشناسان معتقدند زنان هنگام پخت غذا متوجه سخت شدن خاک کنار اجاق شدند. آنها سبدهای گیاهی را با گل پوشاندند و کنار اجاق گذاشتند. الیاف گیاهی سوخت، ولی ظرف گلیِ پخته باقی ماند. این تجربه را سرآغاز سفالگری در ایران میدانند.
سفال شیئی است که از ترکیب خاک رس و آب ساخته و در دمای مناسب پخته شده باشد. سفالگری هم مجموعهٔ کارهای ساخت این اشیاست. پس کاسهای که فقط خشک شده، هنوز سفال نیست. پختن را باید به کارگاه مجهز سپرد، نه اجاق خانه.
کتاب درسی، صفحهٔ ۹۴
چرخش برای یکدست شدن
چرخش برای یکدست شدن
تصور کن یک ظرف گلی جلویت است. اگر فقط دیوارهٔ روبهروی خودت را نازک کنی و به بخشهای دیگر دست نزنی، آیا همهجای ظرف یکسان میشود؟ برای یکدست کردن ظرف باید بتوانی به همهٔ قسمتهای آن دسترسی داشته باشی.
سفالگران در گذشته ظرف را روی یک بشقاب میگذاشتند و بشقاب را میچرخاندند. با این کار، هر بخش از دیواره بهنوبت جلوی دستشان قرار میگرفت و میتوانستند ضخامت بخشهای مختلف را تنظیم کنند. چرخاندن همراه با شکل دادن، به نازک و یکنواخت شدن دیواره کمک میکرد؛ نه اینکه چرخش بهتنهایی ظرف را نازک کند.
این کار شبیه وقتی است که هنگام تزیین کیک، زیرِ آن را میچرخانند تا به همهٔ دور کیک دسترسی داشته باشند. ساخت چرخ سفالگری هم کار سفالگران را آسانتر کرد و امکان ساخت ظرفهایی با شکلهای متنوعتر را فراهم آورد.
کتاب درسی، صفحهٔ ۹۴
از طبیعت ایده بگیر
از طبیعت ایده بگیر
اگر قرار باشد یک ظرف گلی طراحی کنی، طبیعت میتواند دفتر ایدههای تو باشد! به خمیدگی یک منقار، گردی تخممرغ یا بدن جانوران نگاه کن و از خودت بپرس: «کدام بخش این شکل به درد ظرف من میخورد؟»
سفالگران قدیمی ایران هم از همین مشاهدهها الهام میگرفتند. در نمونههای باستانی، ظرفی با لولهٔ منقاری از مارلیک و کاسهای تخممرغی از تل باکون دیده میشود. لازم نیست شکل طبیعی را دقیقاً تکرار کنی؛ مثلاً میتوانی از فرم یک سیب برای بدنهٔ ظرف ایده بگیری. این سفالینهها بخشی از میراث هنری ما هستند و نگاه دقیق به آنها، راهی برای شناخت و ارزش گذاشتن به این میراث است.
پس از ساخت، عجله نکن! شیء گلی را داخل نایلون سوراخدار و دور از جریان هوا بگذار تا آرامآرام خشک شود و ترک برندارد. یادت باشد این مرحله فقط خشک کردن است، نه پختن سفال.
کتاب درسی، صفحهٔ ۹۵
مثال حلشده
سارا ظرفی گلی با الهام از شکل یک سیب ساخته و آن را جلوی پنکه گذاشته است تا زودتر خشک شود. ظرف ترک میخورد و سارا میگوید: «وقتی خشک شود، دیگر سفال است.» چه پیشنهادی به او میدهی و کدام بخش حرفش را اصلاح میکنی؟
شکل سیب یک الگوی طبیعی برای طراحی ظرف است؛ پس سارا برای شکل ظرفش از طبیعت ایده گرفته است.
گذاشتن ظرف جلوی پنکه آن را در معرض جریان هوا قرار میدهد و خشک شدن سریع میتواند باعث ترک خوردن شود.
پیشنهاد میکنیم ساختهٔ گلی را داخل نایلون سوراخدار و دور از جریان هوا نگه دارد تا آرامآرام خشک شود.
توضیح میدهیم که خشک شدن با پختن فرق دارد؛ ظرفِ خشکشده هنوز باید در دمای مناسب پخته شود تا سفال باشد.
جواب: ترک خوردن احتمالاً به خشک شدن سریع مربوط است؛ بهتر است ساختهٔ گلی داخل نایلون سوراخدار و دور از جریان هوا آرام خشک شود و برای تبدیل شدن به سفال، در دمای مناسب پخته شود.
نکات مهم
خمیر گل رس شکلپذیر است و میتوان از آن ظرفها و سطحهای تخت ساخت.
گل با خشک شدن به سفال تبدیل نمیشود؛ برای ساخت سفال باید آن را در دمای مناسب پخت و چرخ سفالگری نیز به یکدست کردن دیوارهها هنگام شکل دادن کمک میکند.
سفالینههای ایران نمونههایی از الهام گرفتن از طبیعتاند و برای خشک کردن ساختهٔ گلی خود باید آن را داخل نایلون سوراخدار، دور از جریان هوا نگه داریم.
درس ۱۵ · صفحهٔ ۹۶ تا ۹۸ · حدود ۱۲ دقیقه · تولید هوش مصنوعی
درس دوم: ساختن حجمهای گلی با روش فشاری
در این درس یاد میگیری گل را برای کار آماده کنی و با فشار کنترلشدهٔ انگشتها، کاسهای کوچک با دیوارههای یکنواخت بسازی.
پیش از شروع
چطور میتوانی فقط با انگشتهایت، یک گلولهٔ گلی را به کاسهای کوچک تبدیل کنی، بدون اینکه وسط کار ترک بخورد یا به دستت بچسبد؟
راز کار از آمادهکردن گل شروع میشود؛ گل نباید آنقدر خشک باشد که ترک بخورد یا آنقدر خیس باشد که به دست بچسبد. بعد میتوانی با فشار آرام شست، در گلوله حفره بسازی و با فشار کنترلشدهٔ انگشتها، دیوارههای کاسه را شکل بدهی.
گل آماده را بشناس
گل آماده را بشناس
پیش از ساختن ظرف، باید بفهمی گل آمادهٔ شکلگرفتن است یا نه. گلِ خیلی خشک ممکن است ترک بخورد و گلِ بیشازحد خیس به دستت بچسبد؛ درست مثل خمیری که کارکردن با آن به مقدار آبش بستگی دارد.
روی میز یک پوشش نایلونی پهن کن و ظرف آب کوچکی کنارت بگذار. برای آزمون رطوبت، تکهای گل را روی نایلون بغلتان تا فتیلهای بلند و باریک شود. بعد آن را دور انگشتت بپیچ و با دقت نگاه کن:
اگر ترک خورد: کمی آب به گل اضافه کن و آن را ورز بده. دوباره آزمایش کن تا ببینی هنوز ترک میخورد یا نه.
اگر به دستت چسبید: گل را روی کاغذ بگذار تا آبِ اضافیاش جذب شود.
پس فقط دیدنِ ظاهر گل کافی نیست؛ دیدن ترکها و حسکردن چسبندگی به تو کمک میکند تصمیم بگیری گل به آب نیاز دارد یا باید کمی از آبش کم شود.
کتاب درسی، صفحهٔ ۹۶
از گلوله تا حفره
از گلوله تا حفره
حالا که گل آماده است، چطور جای خالیِ داخل کاسه را بسازیم؟ در روش فشاری یا انگشتی، ابزار اصلی تو انگشتهایت هستند؛ پس برای شروع به ابزار پیچیدهای نیاز نداری.
گل را در کف دستت ورز بده و به شکل یک گلوله درآور. گلوله را در کف یک دست نگه دار تا تکیهگاه داشته باشد. سپس شست دست دیگر را وسط گلوله بگذار و آرام به داخل فشار بده. با این کار، گودی یا حفرهٔ اولیهٔ ظرف ساخته میشود.
مثلاً برای ساختن یک کاسهٔ کوچک، همین گودی آغازِ فضای داخل کاسه است. قرار نیست شست از زیر گلوله بیرون بیاید؛ مقداری گل باید زیر حفره بماند تا کف ظرف را تشکیل دهد. فعلاً فقط حفرهٔ اولیه را بساز؛ شکلدادن دیوارهها مرحلهٔ بعد است.
کتاب درسی، صفحهٔ ۹۶
دیوارههای یکدست بساز
دیوارههای یکدست بساز
حالا که وسط گلوله حفره ساختهای، آن را آرامآرام بزرگتر کن تا شکل کاسه پیدا شود. شست را داخل حفره و انگشتهای دیگر را بیرون دیواره بگذار؛ با فشار ملایم، دیواره را میان انگشتها نازک کن. کاسه را کمی بچرخان و همین کار را در قسمتهای دیگر ادامه بده تا فقط یک بخش نازک نشود.
فشار بیشتر، گل را بیشتر تغییر شکل میدهد. پس اگر بخشی از دیواره نازک شده، فشار را روی آن کمتر کن و به قسمتهای ضخیمتر بپرداز. مثل وقتی که خمیر نان را پهن میکنی، فشار زیاد روی یک نقطه میتواند همان قسمت را بیش از حد نازک کند.
هر چند لحظه، کاسه را نگاه کن و ضخامت بخشهای مختلف را با لمس ملایم مقایسه کن. هدف، دیوارههایی نازک و تقریباً همضخامت است، نه نازکترین دیوارهٔ ممکن! در پایان، لبههای کاسه را با حرکت آرام انگشتها مرتب کن.
کتاب درسی، صفحهٔ ۹۶
مثال حلشده
میخواهی با روش فشاری کاسهای کوچک بسازی، اما گل به دستت میچسبد. چگونه از این گل به کاسهای با دیوارههای یکنواخت میرسی؟
چسبیدن گل به دست نشان میدهد رطوبتش زیاد است؛ پس آن را روی کاغذ میگذاریم تا آب اضافی جذب شود.
گل آماده را ورز میدهیم و به صورت گلوله در کف دست نگه میداریم.
شست را در مرکز گلوله فشار میدهیم تا حفرهٔ اولیه ساخته شود.
حفره را آرامآرام بزرگ میکنیم و با فشار کنترلشدهٔ انگشتها، قسمتهای ضخیمتر دیواره را نازک میکنیم.
با نگاهکردن و لمس آرام، یکنواختی دیوارهها را بررسی میکنیم و لبههای کاسه را مرتب میکنیم.
جواب: بهتر است ابتدا گل چسبنده را روی کاغذ بگذاریم تا آب اضافی آن جذب شود؛ سپس با گل آماده، کاسهای کوچک به روش فشاری بسازیم و دیوارهها را تدریجی و یکنواخت شکل بدهیم.
نکات مهم
برای بررسی رطوبت گل، فتیلهای از آن را دور انگشت میپیچیم؛ گل ترکخورده کمی آب و ورزدادن میخواهد و گل چسبنده باید روی کاغذ قرار بگیرد.
در روش فشاری، گلولهٔ ورزخورده را در کف دست نگه میداریم و با فشار شست در مرکز آن، حفره میسازیم.
با بزرگکردن تدریجی حفره و تنظیم فشار انگشتها، دیوارهها را نازک و یکنواخت میکنیم و لبههای کاسه را شکل میدهیم.
درس ۱۶ · صفحهٔ ۹۸ تا ۱۰۲ · حدود ۱۰ دقیقه · تولید هوش مصنوعی
درس سوم: ساختن حجمهای سفالی با روش فتیلهای
در این درس یاد میگیری چگونه با آمادهکردن، چیدن و اتصال فتیلههای گِلی یک ظرف بسازی، شکل بدنهاش را تغییر بدهی و این روش را بهعنوان بخشی از میراث سفالگری ایران بشناسی.
پیش از شروع
چطور میتوانی با چند رشتهٔ گِلی، ظرفی بسازی که از دستت هم بزرگتر باشد؟
میتوانی رشتههای گِلی را مثل حلقههای روی هم بچینی و کمکم ظرف را بالا بیاوری؛ این همان روش فتیلهای است. با تغییر اندازهٔ حلقهها، حتی میتوانی شکم ظرف را پهنتر و دهانهاش را باریکتر بسازی.
از گلوله تا فتیله
از گلوله تا فتیله
چطور چند رشتهٔ گِلی میتوانند آغاز ساختن یک ظرف بزرگ باشند؟ راز کار، روش فتیلهای است؛ یکی از راههایی که سفالگران برای ساختن حجمهای بزرگ با دست به کار میبرند. روش فشاری بیشتر برای حجمهای کوچکی استفاده میشود که در دست جا میگیرند.
برای شروع، یک گلولهٔ گِل بردار و آن را روی سطح کار با کف دست آرام به جلو و عقب بغلتان. گلوله کمکم کشیده میشود و به شکل رشتهای درمیآید؛ به این رشتهٔ گِلی فتیله میگوییم. این حرکت شبیه زمانی است که با خمیر بازی یک رشتهٔ بلند میسازی.
هنگام کار، دستت را در طول رشته جابهجا کن تا فقط یک قسمت باریک نشود. با نگاهکردن و لمس آرام بررسی کن که ضخامت بخشهای مختلف فتیله تقریباً یکسان باشد. فعلاً هدف، ساختن ظرف نیست؛ میخواهیم رشتهٔ گِلی یکنواختی آماده کنیم که مصالح کارمان باشد.
کتاب درسی، صفحهٔ ۹۸
کف و دیوارهٔ ظرف
کف و دیوارهٔ ظرف
فتیلهٔ گِلی آماده است؛ حالا از کجا شروع کنیم؟ اول کف ظرف را میسازیم. سر فتیله را روی میز بگذار و ادامهٔ آن را دور همان سر بپیچان؛ درست شبیه یک حلزون. دورها را کنار هم قرار بده تا وسطشان فضای خالی نماند و یک دایرهٔ توپر شکل بگیرد. این دایره، کف ظرف توست، نه دهانهٔ آن.
برای ساختن دیواره، فتیلهٔ بلندتری آماده کن. سر آن را روی لبهٔ بیرونی کف بگذار و ادامهاش را دور تا دور همان لبه بچین. این بار، بهجای پیچیدن به سمت مرکز، فتیله را لایهلایه روی ردیف قبلی بالا ببر. اگر طول فتیله کافی نبود، از فتیلهٔ دیگری کمک بگیر.
مثل ساختن یک سبد، اول به یک کف نیاز داری و بعد کنارهها را بالا میآوری. فعلاً مسیر چیدن فتیلهها را یاد گرفتی؛ محکمکردن اتصالها مرحلهٔ بعد است.
کتاب درسی، صفحهٔ ۹۸
اتصال و هموارکردن
اتصال و هموارکردن
فتیلهها را چیدهای؛ اما آیا فقط روی هم گذاشتنشان کافی است؟ برای اینکه ظرف یکپارچه شود، باید فتیلهها را به یکدیگر و به کف ظرف وصل کنی.
پیش از رویهمگذاشتن، هر دو سطحی را که قرار است به هم بچسبند، کمی خراش بده. سپس محل تماس را به چسب گل آغشته کن و دو سطح را روی هم بگذار. مثل کاردستی کاغذی، کنار هم قرارگرفتن قطعهها با متصلشدنشان فرق دارد؛ البته اینجا با گل کار میکنیم، نه چسب کاغذ!
بعد از گذاشتن هر سه لایه، مکث کن و لایهها را از داخل و بیرون به هم وصل کن. با انگشت خیس یا کاردک، فاصلهٔ بین فتیلهها را هموار کن تا دیواره صاف و یکنواخت شود. فقط ظاهر بیرونی را صاف نکن؛ داخل ظرف هم به همین رسیدگی نیاز دارد.
کتاب درسی، صفحهٔ ۹۸
شکلدادن به بدنه
شکلدادن به بدنه
دوست داری ظرفت شکمدار باشد و دهانهای باریک داشته باشد، مثل یک قلک؟ لازم نیست دایرههای فتیلهای را در همهٔ قسمتهای بدنه هماندازه بسازی. اندازهٔ دایرههای فتیلهای، پهنا و شکل بدنه را تعیین میکند.
اگر دایرهٔ هر لایه را کمی بزرگتر از لایهٔ زیرین بگذاری، بدنه در آن قسمت بازتر میشود. اگر دایرهها را کمکم کوچکتر کنی، بدنه به سمت داخل جمع میشود. منظور از بزرگتر شدن دایره، بیشترشدن پهنای آن است، نه ضخیمترکردن خود فتیله!
برای تصورش، به یک قلک شکمدار نگاه کن: از پایین تا بخش شکم، دایرهها بهتدریج بزرگتر میشوند؛ از شکم به سمت بالای باریک، دایرهها کوچکتر میشوند. پیش از ساختن، شکل دلخواهت را روی کاغذ بکش و مشخص کن کدام قسمت باید پهنتر و کدام قسمت باریکتر باشد.
کتاب درسی، صفحهٔ ۹۹
هنری که هنوز زنده است
هنری که هنوز زنده است
ظرفی که با روش فتیلهای میسازی، فقط یک تمرین هنری نیست؛ تو روشی را تجربه میکنی که سفالگران ایران سدهها از آن استفاده کردهاند. این روش تنها به آثار قدیمی موزهها مربوط نیست؛ هنوز هم در کلپورگانِ سیستان و بلوچستان با آن ظرف سفالی میسازند. پس با یک میراث زنده روبهرو هستیم؛ هنری که از گذشته رسیده و امروز هم ادامه دارد.
اگر روزی یک ظرف سفالی دستساز دیدی، به شکل و سطح آن دقت کن و دربارهٔ روش ساختش بپرس. البته هر ظرف دستسازی لزوماً فتیلهای نیست! شناختن شیوهٔ ساخت و زحمت هنرمند کمک میکند ارزش اثر را بهتر بفهمیم و در نگهداری از آن دقت کنیم. وقتی هم دربارهٔ ظرف خودت حرف میزنی، میتوانی توضیح بدهی که تجربهات چه پیوندی با هنر سفالگران ایران دارد.
کتاب درسی، صفحهٔ ۹۹
مثال حلشده
سارا فتیلههای دیوارهٔ ظرفش را فقط روی هم گذاشته و بیرون ظرف را صاف کرده است، اما از داخل بین لایهها فاصله دیده میشود. چرا کار هنوز کامل نیست و برای اصلاح آن چه باید بکند؟
وجود فاصله در داخل نشان میدهد که صافشدن ظاهر بیرونی، لزوماً به معنی یکپارچهشدن دیواره نیست.
سارا باید محلهای اتصال سست را بررسی کند؛ برای اتصال درست، دو سطح گِلی باید خراش داده و به چسب گل آغشته شوند و سپس روی هم قرار بگیرند.
هنگام بالا آوردن دیواره، پس از هر سه لایه باید فتیلهها را هم از درون و هم از بیرون به یکدیگر وصل کند.
در پایان، فاصلههای بین فتیلهها را با انگشت خیس یا کاردک هموار کند تا دیواره صاف و یکنواخت شود.
جواب: فقط صافکردن بیرون ظرف کافی نیست؛ باید اتصالهای سست را با خراش و چسب گل برقرار کرد و پس از هر سه لایه، لایهها را از داخل و بیرون به هم وصل و فاصلهها را هموار کرد.
نکات مهم
برای ساخت ظرف فتیلهای، رشتههای گِلی با ضخامت یکنواخت آماده میکنیم، کف را به شکل دایرهای توپر میپیچیم و دیواره را لایهلایه بالا میآوریم.
محل اتصالها را خراش میدهیم و به چسب گل آغشته میکنیم، پس از هر سه لایه آنها را از داخل و بیرون به هم وصل میکنیم و با تغییر اندازهٔ دایرهها به بدنه شکل میدهیم.
روش فتیلهای بخشی از میراث سفالگری ایران است که هنوز در مناطقی مانند کلپورگان به کار میرود و شایستهٔ شناخت و حفظ است.
درس ۱۷ · صفحهٔ ۱۰۲ تا ۱۰۵ · حدود ۱۳ دقیقه · تولید هوش مصنوعی
درس اوّل: وزن (ریتم)
در این درس یاد میگیری وزن یا ریتم را در شکلها و صداها تشخیص بدهی، صدای موزون را از ناموزون جدا کنی و با ضربهای منظمِ تند یا آهسته همراه شوی.
پیش از شروع
چطور ممکن است نقشهای تکراری یک فرش و ضربههایی که همراه یک شعر روی میز میزنی، یک ویژگی مشترک داشته باشند؟
در هر دو میتوانی یک الگوی منظم و تکرارشونده پیدا کنی. در فرش، این نظم را میبینی و در ضربههای همراه شعر، آن را میشنوی؛ این ویژگی مشترک، وزن یا ریتم است.
ریتم را ببین
ریتم را ببین
تا حالا به نقشهای حاشیهٔ فرش یا کاشیهای دیوار دقت کردهای؟ چشم تو میتواند یک نقش را دنبال کند و تکرارش را پیدا کند. وقتی شکلها با نظم مشخصی کنار هم تکرار میشوند، «وزن یا ریتم بصری» به وجود میآید؛ یعنی ریتمی که آن را میبینیم.
این ردیف را نگاه کن:
🔵 🟨 🔵 🟨 🔵 🟨
اینجا «یک دایرهٔ آبی و یک مربع زرد» الگوی ماست. با تکرار این الگو، میتوانی حدس بزنی بعد از مربع زرد چه شکلی میآید. پس فقط زیاد بودن شکلها مهم نیست؛ نظمِ تکرار مهم است.
حالا با انگشت روی میز، یک دایره و یک مربع خیالی بکش و همین ترتیب را چند بار ادامه بده. تو هم یک ریتم بصری ساختهای! برای جذابتر شدن طرح میتوان بخشی از رنگ یا شکل را تغییر داد؛ مهم این است که به نظمِ چیدن شکلها توجه کنی.
کتاب درسی، صفحهٔ ۱۰۳
ریتم را بشنو
ریتم را بشنو
حالا بهجای دیدنِ شکلهای تکراری، به تکرار صداها گوش بده. وقتی یک الگوی صوتی در زمان مشخص، پیدرپی تکرار میشود، وزن یا ریتم شنیداری شکل میگیرد. پس فقط زیاد بودنِ صداها کافی نیست؛ باید بتوانی نظمِ تکرارشان را دنبال کنی.
خودت امتحان کن: عبارت «ای ساربان» را آرام بگو: «اِی / سا / رِ / بان». همراه هر بخشِ گفتاری یا هجا، یک ضربهٔ آرام روی میز بزن. عبارت را چند بار با همان نظم تکرار کن. بعد، عبارت را فقط در ذهنت بگو و ضربهها را ادامه بده. آیا هنوز الگوی تکرارشونده را میشنوی؟
در این تجربه، هجاهای عبارت به تو کمک میکنند یک الگوی صوتی بسازی و آن را تکرار کنی. در مقابل، اگر بیهیچ نظم مشخصی روی میز ضربه بزنی، صرفِ پشتسرهم آمدن صداها به معنی داشتن ریتم نیست.
کتاب درسی، صفحهٔ ۱۰۴
ضرب را دنبال کن
ضرب را دنبال کن
یک عبارت آهنگین را آرام بخوان و همراهش با انگشت روی میز ضربههای منظم بزن. این ضربهها راهنمای تو برای دنبالکردن نظم صدا هستند. به هر ضربهٔ منظم که با کلام موزون هماهنگ باشد، ضرب میگوییم؛ پس هر ضربهٔ اتفاقی روی میز، ضربِ آن عبارت نیست.
حالا همان عبارت را کمی تندتر بخوان و ضربهها را هماهنگ با آن ادامه بده. چه تغییری حس میکنی؟ وقتی سرعت بیشتر میشود، فاصلهٔ زمانی میان ضربهها کوتاهتر میشود. اگر آهستهتر بخوانی، ضربهها با فاصلهٔ زمانی بیشتری از هم شنیده میشوند. تندبودن به معنای بینظمی نیست؛ ضربهای تند هم میتوانند منظم باشند.
در سینهزنی هم میتوانی این همراهی را ببینی و بشنوی: ضربههای دست با نوحه هماهنگ میشوند و ممکن است سرعتشان بیشتر یا کمتر شود. برای همراهشدن، به زمان ضربهها گوش بده، نه فقط بلندی صدایشان.
کتاب درسی، صفحهٔ ۱۰۴
مثال حلشده
عبارت «ای ساربان» را چند بار تکرار میکنی و همراه هر هجای آن آرام روی میز ضربه میزنی؛ سپس گفتن عبارت را قطع میکنی، اما همان الگوی ضربهها را ادامه میدهی. آیا هنوز ریتم وجود دارد؟ چرا؟
ابتدا به ترتیب و زمانبندی ضربههایی که همراه عبارت میزنی توجه کن.
با قطع کردن کلام، بررسی کن که آیا همان الگوی ضربهها همچنان منظم تکرار میشود.
ریتم به تکرار الگوی صوتی در زمان مشخص وابسته است، نه به شنیده شدن واژهها.
پس با ادامهٔ منظم همان الگو، ریتم باقی میماند؛ حتی وقتی دیگر شعر را نمیگویی.
جواب: بله؛ اگر الگوی ضربهها با زمانبندی مشخص تکرار شود، حتی بدون شنیدن واژهها هم ریتم شنیده میشود.
نکات مهم
تکرار منظم شکلها در کنار هم، وزن یا ریتم بصری میسازد.
تکرار پیدرپی یک الگوی صوتی در زمان مشخص، وزن یا ریتم شنیداری بهوجود میآورد.
ضرب، ضربهای منظم و هماهنگ با آوای موزون است که با تندتر شدن آن، فاصلهٔ زمانی ضربهها کمتر میشود.
درس ۱۸ · صفحهٔ ۱۰۵ تا ۱۰۹ · حدود ۱۵ دقیقه · تولید هوش مصنوعی
درس دوم نوا (ملودی)
در این درس یاد میگیری صداهای موسیقایی و ملودی را بشناسی، نقش زیرایی، ریتم و سکوت را در ملودی توضیح بدهی و مسیر زیر و بم شدن یک نوای ساده را با خط نشان بدهی.
پیش از شروع
اگر شعر یک سرود آشنا را فراموش کنی، آیا میتوانی بدون گفتن حتی یک کلمه، کاری کنی که دیگری آن را بشناسد؟
بله! میتوانی نوای آن را زمزمه کنی تا از روی شکل آشنای صداها شناخته شود. ملودی فقط به کلمهها وابسته نیست؛ زیر و بم صداها، ریتم و مکثها هم در شکلگرفتن آن نقش دارند.
کدام صدا را میتوان زمزمه کرد؟
کدام صدا را میتوان زمزمه کرد؟
چند لحظه به صداهای اطرافت گوش بده؛ شاید صدای رفتوآمد ماشینها، حرفزدن دیگران یا پخش یک سرود را بشنوی. آیا میتوانی همهٔ این صداها را به یک اندازه زمزمه کنی؟
بعضی صداها زیر و بم مشخصی دارند؛ یعنی میتوانی زیر و بم آنها را با صدای خودت دنبال کنی و بخوانی یا زمزمه کنی. اینها را صداهای موسیقایی مینامیم. مثلاً میتوانی بخشی از یک لالایی آشنا را با دهان بسته زمزمه کنی.
اما صدایی مثل خشخش مچالهکردن کاغذ، زیر و بم مشخصی برای خواندن ندارد. شاید بتوانی صدایش را با دهانت تقلید کنی، ولی تقلید صدا با زمزمهکردن آن فرق دارد.
پس برای تشخیص صدای موسیقایی، فقط نپرس «این صدا دلنشین است؟»؛ بپرس «آیا زیر و بم مشخصی دارد که بتوانم آن را بخوانم یا زمزمه کنم؟»
کتاب درسی، صفحهٔ ۱۰۶
ملودی؛ شکل آشنای صداها
ملودی؛ شکل آشنای صداها
فرض کن یکی از دوستانت سرود ملّی را بدون گفتن کلماتش، فقط با «لا لا» زمزمه کند. احتمالاً میتوانی آن را بشناسی؛ چون چیزی که شنیدهای فقط شعر نیست، شکل آشنای کنار هم قرار گرفتن صداها هم هست.
وقتی صداهای موسیقایی طوری کنار هم قرار بگیرند که شکلی قابلشناختن بسازند و بتوانیم آنها را دنبال یا زمزمه کنیم، یک لحن یا ملودی میشنویم. پس هر چند صدایی که پشت سر هم بیاید، لزوماً ملودی نیست.
برای فهم بهتر، یک نقاشیِ خطی را تصور کن: حتی بدون رنگ هم ممکن است شکل یک پرنده را در آن تشخیص بدهی. ملودی هم برای شناختهشدن حتماً به شعر نیاز ندارد. مثلاً میتوانی نوای یک لالایی آشنا را بدون کلماتش زمزمه کنی و همچنان همان لالایی را به یاد بیاوری.
حالا یک نوای آشنا را در ذهنت بدون شعر زمزمه کن؛ هنوز میشناسیاش؟
کتاب درسی، صفحهٔ ۱۰۶
بالا و پایینِ ملودی
بالا و پایینِ ملودی
وقتی یک لالایی آشنا را زمزمه میکنی، همهٔ صداهایش در یک ارتفاع نیستند؛ بعضی زیرتر و بعضی بمترند. به این ویژگی صدا زیرایی میگوییم. صدای زیر را «بالا» و صدای بم را «پایین» مینامیم. حواست باشد: بالا بودن صدا اینجا به معنی بلندتر شنیدهشدن آن نیست؛ یک صدای زیر را میتوان آرام هم خواند!
برای دیدن مسیر ملودی، تصور کن نوک مدادت همراه صدایت حرکت میکند:
از بم به زیر میروی؟ خط را بالارونده بکش.
از زیر به بم میروی؟ خط را پایینرونده بکش.
اول بالا میروی و بعد پایین میآیی، یا برعکس؟ خطت کمانی میشود.
زیر و بمی تغییر نمیکند؟ خطی افقی برای مسیر ایستا بکش.
امتحان کن: با دهان بسته، از صدایی بم به صدایی زیر برو و دوباره به همان صدای بم برگرد. همزمان با انگشتت در هوا یک کمان بکش. این خط، بلندیِ صدا را نشان نمیدهد؛ مسیر زیر و بم شدن آن را نشان میدهد.
کتاب درسی، صفحهٔ ۱۰۷
ریتم؛ نظم زمانی صداها
ریتم؛ نظم زمانی صداها
فرض کن یک سرود آشنا را زمزمه میکنی. این بار بعضی صداهای کوتاهش را خیلی بکش و صداهای کشیدهاش را زود تمام کن. آیا هنوز به همان آسانی شناخته میشود؟
برای ساختن ملودی، فقط انتخاب صداهای زیر و بم کافی نیست؛ زمانِ شروع و مدتِ ادامهٔ صداها هم اهمیت دارد. این نظم زمانی و الگوی موزون را «ریتم» مینامیم. پس مهم است که هر صدا چه وقت شنیده شود و چقدر ادامه پیدا کند.
برای تجربه، آرام روی میز ضربه بزن: «تَق، تَق، تاااق». حالا همین الگو را دوباره اجرا کن. کوتاهی و کشیدگیِ بخشها، یک الگوی زمانی قابلدنبالکردن ساخته است؛ البته ضربهزدن بهتنهایی لزوماً ملودی نیست.
در یک ملودی هم صداهای زیر و بم با چنین نظم زمانی کنار هم قرار میگیرند. ریتم فقط تند یا کند بودن نیست؛ چگونگیِ چیدهشدن زمانِ صداها هم بخشی از آن است.
کتاب درسی، صفحهٔ ۱۰۸
سکوت هم شنیدنی است!
سکوت هم شنیدنی است!
آیا هنگام زمزمهکردن یک نوای آشنا، صدایت از آغاز تا پایان بیوقفه ادامه دارد؟ اگر دقت کنی، میان بعضی بخشها مکث میکنی و بعد دوباره خواندن را ادامه میدهی. این مکثها در هنرهای آوایی سکوت نام دارند و بخشی از خودِ ملودیاند، نه چیزی بیرون از آن.
برای تجربهکردن، با صدای آرام بخوان: «لا، لا … لا». در جای سهنقطه کمی مکث کن. حالا همان را بدون مکث بخوان. تفاوت را حس میکنی؟ در اجرای نخست، فاصلهای بیصدا میان بخشهای نوا بود.
سکوتها میتوانند کوتاهتر یا طولانیتر باشند. درست مثل مکثی که هنگام حرفزدن میان دو عبارت میگذاری، در ملودی هم نبودنِ صدا جای خودش را دارد. پس وقتی به نوایی گوش میدهی، فقط دنبال صداها نباش؛ به فاصلههای بیصدای میان آنها هم توجه کن.
کتاب درسی، صفحهٔ ۱۰۸
مثال حلشده
آرزو یک سرود آشنا را بدون شعر زمزمه میکند. او کشش صداها و مکثهای سرود را حفظ میکند و دوستش سرود را میشناسد. چرا هنوز ملودی شنیده میشود و زمانبندی و مکثها چه نقشی دارند؟
ابتدا به قابلشناختن بودن نوا توجه میکنیم: دوست آرزو از روی صداها سرود را شناخته است.
پس حذف شعر، ملودی را از بین نبرده است؛ چیدمان صداها هنوز قابل دنبالکردن و زمزمهکردن است.
کوتاه و طولانی بودن صداها و الگوی زمانی آنها به ریتم مربوط است.
مکثهای میان صداها سکوتاند و در جریان ملودی جای دارند، نه اینکه بیرون از آن باشند.
جواب: با وجود حذف شعر، نوای سرود همچنان ملودی است؛ زمانبندی صداهایش به ریتم مربوط است و مکث میان آنها سکوت نام دارد.
نکات مهم
صداهای موسیقایی زیر و بم مشخص دارند و وقتی در چیدمانی قابلشناختن قرار بگیرند، میتوانند ملودی بسازند؛ ملودی لزوماً شعر ندارد.
زیرایی همان زیر و بمی صداست و مسیر آن را میتوان با خطی بالارونده، پایینرونده، کمانی یا ایستا نشان داد.
ریتم، نظم زمانی صداهاست و سکوت، مکثی است که در جریان ملودی جای میگیرد.
درس ۱۹ · صفحهٔ ۱۰۹ تا ۱۱۱ · حدود ۱۲ دقیقه · تولید هوش مصنوعی
درس سوم: رنگ صوتی
در این درس یاد میگیری رنگ صوتی را در صدای افراد و سازها تشخیص دهی، با وسایل در دسترس صداهای متفاوت بسازی و کیفیت و احساس آنها را با صفتهای مناسب بیان کنی.
پیش از شروع
اگر چشمهایت را ببندی و یکی از اعضای خانواده فقط بگوید «سلام»، چطور میفهمی چه کسی حرف زده است؟
صدای هر فرد ویژگیهایی دارد که کمک میکند او را بدون دیدنش بشناسیم؛ به این ویژگیها «رنگ صدا» میگوییم. رنگ صدا دیدنی نیست، اما میتوانیم تفاوتش را بشنویم و دربارهٔ احساسی که در ما ایجاد میکند حرف بزنیم.
شناختن صدا با چشم بسته
شناختن صدا با چشم بسته
تصور کن در اتاقت هستی و از پشت در، صدای یکی از اعضای خانواده را میشنوی. هنوز او را ندیدهای، اما حدس میزنی چه کسی است. چه نشانهای در صدایش به تو کمک کرده است؟
صدای هر فرد ویژگیای دارد که به آن رنگ صدا میگوییم. اینجا «رنگ» چیزی نیست که با چشم ببینیم؛ ویژگیای است که با گوش میشنویم و به کمک آن، صدای افراد را از هم بازمیشناسیم. مثلاً اگر دو نفر یک جملهٔ یکسان بگویند، باز هم ممکن است از روی صدایشان بفهمی کدامیک صحبت میکند.
البته رنگ صدای بعضی افراد به هم شبیه است؛ برای همین، گاهی پشت تلفن صدای دو نفر را اشتباه میگیریم. پس رنگ صدا به شناختن گوینده کمک میکند، اما همیشه تشخیص را قطعی نمیکند. همچنین از شنیدن صدا بهتنهایی نمیتوان سن دقیق کسی را فهمید.
کتاب درسی، صفحهٔ ۱۰۹
صدا بساز و توصیف کن
صدا بساز و توصیف کن
آیا میتوانی برای یک صدا، بدون دیدن منبع آن، صفتی پیدا کنی؟ همانطور که رنگهای دیدنی در ما احساس ایجاد میکنند، رنگهای صوتی هم میتوانند حالوهوای متفاوتی داشته باشند. مثلاً ممکن است صدایی را گرم و مهربان و صدای دیگری را خشن یا تیز توصیف کنیم. «گرم» در اینجا به معنی دمای صدا نیست؛ کیفیت و احساسی را بیان میکند که از شنیدن آن داریم.
حالا خودت امتحان کن: یک جعبهٔ مقوایی و یک قاشق فلزی بردار. با نوک انگشت آرام به جعبه بزن؛ سپس با همان قاشق، آرام به قاشق فلزی دیگری ضربه بزن. صداها را نزدیک گوش تولید نکن.
به هر صدا جداگانه گوش بده: نرم است یا تیز؟ آرامشبخش است یا هیجانانگیز؟ برای هرکدام یک صفت انتخاب کن و بگو چه احساسی در تو ایجاد میکند. لازم نیست احساس تو دقیقاً شبیه احساس دیگران باشد؛ مهم این است که با دقت گوش بدهی و توصیفت را به صدای شنیدهشده ربط بدهی.
کتاب درسی، صفحهٔ ۱۱۰
هر ساز، یک حالوهوا
هر ساز، یک حالوهوا
فرض کن برای صحنهای پرهیجان و بعد برای صحنهای غمانگیز، موسیقی انتخاب میکنی. آیا صدای یک ساز برای هر دو صحنه به یک اندازه مناسب است؟
سازها هم مثل آدمها رنگ صوتی متفاوتی دارند. صدای ترومپت را تیز و برنده توصیف میکنیم؛ شنیدن آن میتواند حس هیجان ایجاد کند. به همین دلیل، چنین صدایی با موقعیتهای پرشور هماهنگ است. در موسیقی تعزیه هم برای فضای حماسی از شیپور استفاده میشود.
در مقابل، رنگ صدای نی را حزنآلود، یعنی همراه با اندوه، توصیف میکنیم. این صدا میتواند برای بیان دلتنگی مناسب باشد.
پس هنگام انتخاب ساز، فقط به ظاهر آن توجه نمیکنیم؛ احساسی که رنگ صدایش ایجاد میکند هم مهم است. البته ممکن است احساس تو از شنیدن یک صدا دقیقاً مثل احساس دوستت نباشد؛ با دقت گوش کن و برای توصیفت دلیل بیاور.
کتاب درسی، صفحهٔ ۱۱۰
مثال حلشده
برای آغاز یک نمایش حماسی و پرهیجان، میخواهی میان صدای ترومپت و نی یکی را انتخاب کنی؛ کدام مناسبتر است و چرا؟
ابتدا حالوهوای مورد نیاز را مشخص میکنیم: آغاز نمایش باید حس هیجان و حماسه ایجاد کند.
رنگ صوتی دو ساز را مقایسه میکنیم: ترومپت تیز و برنده و نی حزنآلود و غمانگیز توصیف میشود.
صدایی را انتخاب میکنیم که با هدف نمایش هماهنگتر باشد؛ در این موقعیت، ترومپت مناسبتر است.
جواب: ترومپت انتخاب مناسبتری است، چون رنگ صوتی تیز و برندهٔ آن با فضای پرهیجان نمایش هماهنگی بیشتری دارد.
نکات مهم
رنگ صدا ویژگیای است که کمک میکند صدای افراد را از هم تشخیص دهیم، هرچند بعضی صداها شبیه یکدیگرند.
میتوانیم با وسایل در دسترس صداهای متفاوت بسازیم و کیفیت و احساس آنها را با صفتهایی مانند آرام، خشن یا مهربان بیان کنیم.
رنگ صوتی سازها حالوهوای متفاوتی ایجاد میکند؛ برای نمونه، ترومپت تیز و هیجانانگیز و نی حزنآلود توصیف میشود.
درس ۲۰ · صفحهٔ ۱۱۱ تا ۱۱۴ · حدود ۱۵ دقیقه · تولید هوش مصنوعی
درس چهارم: شکل (فرم)
در این درس یاد میگیری فرم موسیقی را بشناسی، تکرارهای یک خط موسیقایی و تعدادشان را تشخیص بدهی و بخشهای آن را با حروف نامگذاری کنی.
پیش از شروع
چطور ممکن است کسی آهنگی را بدون خواندن حتی یک کلمه از شعرش زمزمه کند و تو آن را بشناسی؟
برای شناختن یک آهنگ، همیشه به شعرش نیاز نداریم؛ لحن آشنا هم میتواند نشانهٔ آن باشد. حافظهٔ ما الگوهای صوتی را نگه میدارد و با شنیدن دوبارهٔ آنها، کمک میکند شکل آهنگ را بشناسیم.
از شکل دیدنی تا فرم شنیدنی
از شکل دیدنی تا فرم شنیدنی
فرض کن تصویر یک دوچرخه را فقط با خطهای سیاه روی کاغذ ببینی؛ نه رنگ دارد و نه جزئیات زیاد. باز هم از روی شکل چرخها و بدنه میتوانی بفهمی دوچرخه است. شکل به ما کمک میکند چیزها را بشناسیم و از هم تشخیص بدهیم.
اما موسیقی را که نمیتوان دید! پس وقتی از «شکل موسیقی» حرف میزنیم، منظور چیست؟ منظور، ظاهر ساز یا شکل نوشتههای موسیقی نیست؛ منظور ساختار شنیدنیِ خود موسیقی است: اینکه بخشهای آن چگونه کنار هم قرار گرفتهاند.
به این ساختار، فرم میگوییم. برای شناختن شکل یک جسم از چشم کمک میگیریم؛ برای دنبالکردن فرم موسیقی، گوش و حافظه به کمکمان میآیند. حافظه آنچه را شنیدهایم نگه میدارد تا بتوانیم ارتباط بخشهای موسیقی را دنبال کنیم.
کتاب درسی، صفحهٔ ۱۱۱
تکرار؛ نشانهای برای حافظه
تکرار؛ نشانهای برای حافظه
تا حالا شده با شنیدن چند لحظه از یک آهنگ بگویی: «این را بلدم!»؟ حافظه کمک میکند آنچه اکنون میشنوی با چیزی که قبلاً شنیدهای مقایسه کنی. وقتی یک الگوی ضربی یا یک لحن دوباره شنیده میشود، فرصت بیشتری برای بهخاطرسپردن و شناختنش داری.
الگوی ضربی، نظم ضربهها و کششهاست؛ لحن یا ملودی هم همان نغمهای است که میتوانی زمزمه کنی. تکرار این الگوها به تو کمک میکند شکل موسیقی را دنبال کنی.
برای تجربه، یک نغمهٔ کوتاه و آشنا را با «لا لا» زمزمه کن. حالا همان نغمه را با «نا نا» بخوان، بدون اینکه آهنگش را عوض کنی. صداهای گفتاری تغییر کردهاند، اما هنوز همان نغمه را میشناسی!
در «نوایی نوایی» هم تکرار نغمهها به شنونده کمک میکند با تغییر شعر، موسیقی را بازبشناسد. پس برای پیدا کردن تکرارها، فقط به واژهها توجه نکن؛ گوشَت را به لحن و الگوی ضربی بسپار.
کتاب درسی، صفحهٔ ۱۱۲
نامگذاری ملودیها با حروف
نامگذاری ملودیها با حروف
فرض کن آهنگی را میشنوی و میخواهی ترتیب ملودیهایش را برای دوستت یادداشت کنی. لازم نیست تمام صداها را بنویسی؛ میتوانی برای هر ملودی یک نام کوتاه انتخاب کنی.
ملودی آغازین را A مینامیم. هر وقت ملودی متفاوتی شنیدیم، حرف تازهای مثل B به آن میدهیم. اگر ملودی آغازین دوباره برگردد، همان A را مینویسیم، نه حرفی تازه. این حروف نشانهٔ ترتیب بخشها هستند، نه نُتهای موسیقی.
مثلاً یک لحن کوتاه زمزمه کن، بعد لحنی متفاوت بخوان و در پایان به لحن آغازین برگرد. نقشهٔ شنیدنی تو میشود: A، B، A.
ملاک، خودِ ملودی است، نه کلمات شعر. اگر شعر عوض شود ولی همان ملودی را بشنوی، نام آن بخش هم ثابت میماند. با این روش، فرم یا شکل کلی آهنگ را کوتاه و روشن ثبت میکنیم.
کتاب درسی، صفحهٔ ۱۱۲
ردگیری لحنها در نوایی
ردگیری لحنها در «نوایی»
حالا نقش یک کارآگاه موسیقی را بگیر! در «نوایی نوایی» دو لحنِ تکرارشونده داریم. کتاب، لحنِ بند «نوایی نوایی، نوایی نوایی…» را A و لحنِ بند «غمت در نهانخانه دل نشیند…» را B نامیده است.
برای پیدا کردن فرم، اگر به اجرای این اثر دسترسی داری، اینطور پیش برو:
ابتدا به هرکدام از این دو لحن گوش بده و آن را بدون شعر زمزمه کن.
با شروع هر بند، به صدای لحن توجه کن؛ شبیه کدام نمونه است؟ همان حرف را یادداشت کن.
در پایان، حرفها را به ترتیب بخوان و تعداد دفعات آمدن هر حرف را بشمار.
حواست باشد: عوضشدن شعر، بهتنهایی نشانهٔ عوضشدن لحن نیست؛ ممکن است بند تازهای را با همان لحن قبلی بشنوی. برای تشخیص، به گوش و حافظهات تکیه کن، نه فقط به کلمات شعر.
کتاب درسی، صفحهٔ ۱۱۳
مثال حلشده
در یک نمونهٔ فرضی، بخش اول با یک ملودی آغاز میشود. بخش دوم همان ملودی را با شعری تازه دارد. بخش سوم ملودی متفاوتی دارد و بخش چهارم به ملودی آغاز برمیگردد. فرم این نمونه را چگونه ثبت میکنی؟
ملودی بخش اول را «آ» مینامیم تا نشانهای برای شناسایی بازگشت آن داشته باشیم.
در بخش دوم فقط شعر تغییر کرده است؛ چون ملودی همان است، دوباره «آ» مینویسیم.
ملودی بخش سوم متفاوت است؛ پس حرف تازهٔ «ب» را به آن میدهیم.
بخش چهارم بازگشت ملودی آغاز است؛ بنابراین «آ» مینویسیم و ترتیب نهایی «آ، آ، ب، آ» میشود.
جواب: فرم این نمونه «آ، آ، ب، آ» است؛ تغییر شعر در بخش دوم، چون ملودی ثابت مانده، حرف تازهای نمیخواهد.
نکات مهم
فرم موسیقی، ساختار شنیدنی آن است که با دنبالکردن ترتیب بخشها و ارتباطشان شناخته میشود.
تکرار الگوهای ضربی و لحنی به حافظه کمک میکند نغمه را حتی با تغییر شعر بازبشناسد.
برای ثبت فرم، هر ملودی متفاوت را با حرفی جدا نامگذاری میکنیم و با بازگشت همان ملودی، همان حرف را مینویسیم.
درس ۲۱ · صفحهٔ ۱۱۴ تا ۱۱۹ · حدود ۱۵ دقیقه · تولید هوش مصنوعی
درس پنجم: بافت
در این درس یاد میگیری بافت آوایی را با کمک صدا و زمان توضیح بدهی، نمودارهای پُر و خلوت صدا را مقایسه کنی و بافت تکصدایی را از چندصدایی تشخیص بدهی.
پیش از شروع
اگر یک گروه بزرگ از دانشآموزان سرودی را با یک لحن بخوانند، آیا حتماً بافت صدای آنها چندصدایی است؟
نه! اگر همه همان خط آواز را بخوانند، بافت همچنان تکصدایی است؛ فقط صدای پُرتری میشنویم. برای تشخیص چندصدایی بودن، باید به متفاوت بودن خطهای صوتیِ همزمان گوش بدهیم، نه فقط تعداد خوانندهها.
بافت شنیدنی
بافت شنیدنی
تصور کن در تاریکی، با دست کشیدن روی لباسها میخواهی ژاکتت را پیدا کنی. زبری، نرمی و حالت بافت لباس به تو کمک میکند. بافت پارچه از درهمرفتن نخها ساخته میشود: نخهای عمودی را تار و نخهای افقی را پود مینامیم.
اما آیا چیزی که نمیتوانیم لمسش کنیم هم بافت دارد؟ بله! در هنرهای آوایی، بهجای نخ با صدا و زمان سروکار داریم. صداها در گذر زمان کنار هم قرار میگیرند و بافت شنیدنی میسازند.
مثلاً وقتی کنار پنجره نشستهای، مدتی صدای باد میشنوی و بعد آواز پرنده هم به گوشت میرسد. برای شناختن این بافت، هم خود صداها مهماند و هم زمانی که شنیده میشوند. پس برای کشف بافت آوایی، بهجای لمسکردن، باید با دقت گوش بدهی.
کتاب درسی، صفحهٔ ۱۱۴
صداها را رسم کنیم
صداها را رسم کنیم
اگر قرار باشد صدای اطرافت را روی کاغذ نشان بدهی، برای هر صدا چه خطی میکشی؟ لازم نیست نقاش خوبی باشی؛ کافی است خطت با چیزی که میشنوی جور باشد.
مثلاً صدای یکنواخت ماشینی را که مدتی ادامه دارد، با خط ممتد نشان بده. برای جیکجیک پرنده که میانش سکوتهای کوتاه هست، خط مقطّع بکش. به این ترتیب، با نگاه کردن به خطها میتوانی ادامهداشتن یا قطعووصلشدن صداها را تشخیص بدهی.
حالا یک دشت آرام را با خیابانی شلوغ مقایسه کن. در خیابان معمولاً صداهای بیشتری میشنوی؛ پس برای نشاندادن آنها خطهای بیشتری لازم داری و نمودارت پُرتر میشود. نمودار محیط کمصدا، خلوتتر خواهد بود.
اگر بخواهی بلندی صدا را هم نشان بدهی، میتوانی برای صدای بلندتر خط ضخیمتری بکشی. حواست باشد: تعداد خطها و ضخامت خطها یک چیز را نشان نمیدهند؛ اولی به تعداد صداهای نمایشدادهشده مربوط است و دومی به بلندی آنها.
کتاب درسی، صفحهٔ ۱۱۵
یک خط یا چند خط؟
یک خط یا چند خط؟
فرض کن همهٔ اعضای گروه سرود مدرسه، همزمان همان آهنگ و همان لحن را میخوانند. صدای گروه از صدای یک نفر پُرتر است؛ اما همه یک مسیر صوتی را دنبال میکنند. پس بافت هنوز تکصدایی است. در نمودار، میتوانیم این حالت را با یک خط ضخیمتر نشان بدهیم، نه چند خط متفاوت.
حالا گروهی را تصور کن که یک صدای ثابت را ادامه میدهد و گروه دیگری همزمان با آن، آوازی با لحنی متغیر میخواند. این بار دو مسیر صوتی متفاوت میشنویم؛ بنابراین بافت چندصدایی است.
پس برای تشخیص بافت، فقط خوانندهها را نشمار! گوش بده و از خودت بپرس: «همه یک خط صوتی را اجرا میکنند یا خطهای متفاوتی همزمان شنیده میشوند؟» بلندتر شدن صدا، بهتنهایی بافت را چندصدایی نمیکند.
کتاب درسی، صفحهٔ ۱۱۵
خواندن نقشهٔ صداها
خواندن نقشهٔ صداها
نمودار صدا مثل نقشهای است که نشان میدهد در هر لحظه چه صداهایی شنیده میشوند. محور افقی، گذشت زمان را نشان میدهد و هر ردیف به یک منبع صدا، مثل ماشین، پرنده یا باد، مربوط است. برای خواندن نمودار، یک لحظه را روی محور زمان انتخاب کن و ردیفها را در همان لحظه از پایین به بالا بررسی کن. هر ردیفی که آنجا خط دارد، صدایش در آن لحظه شنیده میشود.
مثلاً تصور کن صدای ماشین از ابتدا تا پایان ادامه دارد، اما پرنده فقط در میانهٔ این مدت آواز میخواند. پیش از آواز پرنده، فقط خط ماشین دیده میشود؛ هنگام آواز پرنده، دو خط همزمان داریم؛ پس از پایان آوازش، دوباره فقط خط ماشین باقی میماند. پس بافت میتواند در طول زمان تغییر کند؛ لازم نیست سراسر نمودار یک وضعیت داشته باشد.
برای پیدا کردن همزمانی، فقط تعداد خطهای کل نمودار را نشمار؛ ببین کدام خطها در یک زمان مشترک حضور دارند.
کتاب درسی، صفحهٔ ۱۱۶
مثال حلشده
در یک اجرای آوایی، ابتدا یک نفر آواز میخواند. سپس نفر دیگری با لحنی متفاوت به او میپیوندد و هر دو همزمان میخوانند. در پایان، نفر اول ساکت میشود و نفر دوم بهتنهایی ادامه میدهد. بافت اجرا در این سه بخش چگونه تغییر میکند؟
در بخش آغازین فقط آواز نفر اول شنیده میشود؛ پس یک خط صوتی داریم و بافت تکصدایی است.
در بخش میانی، هر دو نفر همزمان میخوانند و لحنهای متفاوتی دارند؛ پس دو خط صوتی متفاوت و بافت چندصدایی داریم.
در بخش پایانی، با ساکت شدن نفر اول فقط یک خط صوتی باقی میماند؛ بنابراین بافت دوباره تکصدایی میشود.
برای تشخیص بافت هر بخش، خطهای صوتی متفاوتی را بررسی میکنیم که همان موقع شنیده میشوند، نه تعداد کل اجراکنندگان را.
جواب: این اجرا ابتدا تکصدایی، در بخش میانی چندصدایی و در پایان دوباره تکصدایی است؛ چون فقط در بخش میانی دو خط صوتی متفاوت همزمان شنیده میشوند.
نکات مهم
بافت آوایی از کنار هم قرار گرفتن صداها در گذر زمان ساخته میشود؛ زمان نقش تار و صدا نقش پود را دارد.
در نمودار صدا، خطهای ممتد و مقطّع پیوستگی صدا را نشان میدهند و با بیشتر شدن صداهای همزمان، نمودار پُرتر میشود.
یک خط صوتی حتی با چند خواننده تکصدایی است، اما خطهای صوتی متفاوت و همزمان بافت چندصدایی میسازند.
درس ۲۲ · صفحهٔ ۱۱۹ تا ۱۲۱ · حدود ۱۱ دقیقه · تولید هوش مصنوعی
درس اوّل: گفتوگو کنید
در این درس یاد میگیری هدف گفتوگوهای روزمره و نقش گفتوگو در نمایش را توضیح بدهی و با تصور یک موقعیت و اختلاف نظر میان شخصیتها، طرح یک گفتوگوی نمایشی کوتاه را بسازی.
پیش از شروع
اگر مداد و پاککنِ روی میزت میتوانستند حرف بزنند، دربارهٔ چه چیزی گفتوگو میکردند؟ آیا همین گفتوگو میتوانست شروع یک نمایش باشد؟
میتوانی تصور کنی مداد از نوشتن خوشحال است، اما پاککن از پاککردنِ پیدرپی خسته شده است! حرفهای این دو میتواند آغاز یک نمایش کوتاه باشد؛ در نمایش، حتی اشیا هم میتوانند شخصیت باشند و با گفتوگویشان پیامی به تماشاگر برسانند.
حرف میزنیم تا به هدفی برسیم
حرف میزنیم تا به هدفی برسیم
تصور کن در کتابخانه دنبال یک کتاب میگردی، اما جای آن را نمیدانی. از کتابدار میپرسی: «کتاب داستانهای ایرانی کجاست؟» او نشانی قفسه را میدهد و تو شاید دربارهٔ نام نویسنده هم سؤال کنی. این گفتوگو برای رسیدن به یک هدف شکل گرفته است: پیدا کردن کتاب.
گفتوگوهای روزمرهٔ ما معمولاً هدفی دارند؛ مثلاً گرفتن اطلاعات، هماهنگ کردن یک کار یا فهمیدن نظر دیگری. حتی وقتی با یکی از اعضای خانواده دربارهٔ روزت حرف میزنی، ممکن است بخواهی احساس و تجربهات را با او در میان بگذاری.
برای شناخت هدف یک گفتوگو، از خودت بپرس: «این افراد میخواهند با حرف زدن به چه چیزی برسند؟» پاسخ همیشه پیدا کردن یک وسیله یا نشانی نیست؛ گاهی هدف، بهتر فهمیدن یکدیگر است.
کتاب درسی، صفحهٔ ۱۱۹
گفتوگو در خدمت نمایش
گفتوگو در خدمت نمایش
وقتی نمایشی میبینی، از کجا میفهمی شخصیتها چه میخواهند و چه فکری میکنند؟ یکی از راههای اصلی، شنیدن گفتوگوی آنهاست. گفتوگو فقط برای پر کردن زمان نمایش نیست؛ نمایشنامهنویس با حرفهای شخصیتها، پیام خود را به تماشاگر میرساند.
مثلاً نمایشی را تصور کن که در آن دانشآموزی کتابِ دوستش را پاره کرده است. او میگوید: «کتابت پیش من بود و پاره شد؛ میخواهم برای درست کردنش کمک کنم.» دوستش پاسخ میدهد: «خوشحالم که خودت حقیقت را گفتی.» این حرفها میتوانند اهمیت راستگویی و مسئولیتپذیری را به تماشاگر نشان دهند، بدون اینکه کسی مستقیم برای او سخنرانی کند.
پس گفتوگوی نمایشی ممکن است شبیه حرفهای روزمره باشد، اما نویسنده آن را برای رساندن پیام در دل نمایش میسازد.
کتاب درسی، صفحهٔ ۱۲۰
صحنهای به وسعت خیال
صحنهای به وسعت خیال
به میز روبهرویت نگاه کن؛ اگر این میز قایقی وسط اقیانوس باشد، چه چیزهایی دور آن میبینی؟ در نمایش میتوانیم با تخیل، یک جای معمولی را فضایی تازه تصور کنیم. کلاس میتواند جنگل باشد و گوشهٔ اتاق میتواند سطح ماه شود؛ لازم نیست واقعاً به آنجا برویم!
شخصیتهای این دنیای خیالی هم فقط آدمها نیستند. میتوانی دو حیوان، یک مداد و پاککن یا دو عروسک را به گفتوگو درآوری. مثلاً تصور کن مدادت به دفتر میگوید: «آمادهای امروز یک داستان تازه توی صفحههایت بنویسم؟» با همین تصور ساده، به دو شیء نقش دادهای.
حالا نوبت خیال توست: یک جای آشنا را در ذهنت به فضایی تازه تبدیل کن و فکر کن کدام دو شخصیت میتوانند در آن حرف بزنند.
کتاب درسی، صفحهٔ ۱۲۰
وقتی نظرها متفاوتاند
وقتی نظرها متفاوتاند
آیا برای گفتوگو کردن حتماً باید با هم مخالف باشیم؟ نه! گاهی با دوستت حرف میزنی تا برای یک کار گروهی راهی پیدا کنید؛ همفکری گفتوگو را جلو میبرد. گاهی هم نظرها متفاوتاند و همین تفاوت، دلیلی برای ادامهٔ صحبت میشود.
وقتی اختلاف بر سر موضوعی به درگیری لفظی میان شخصیتها میرسد، کشمکش شکل میگیرد. کشمکش در نمایش لزوماً دعوا و فریاد نیست؛ میتواند برخورد خواستههای متفاوت باشد.
تصور کن دو شخصیت کنار شیر آباند. یکی میخواهد آن را باز بگذارد تا حیاط را بشوید؛ دیگری نگران هدررفتن آب است و اعتراض میکند. تماشاگر کنجکاو میشود: این دو چه راهی پیدا میکنند؟ نویسنده میتواند از همین کشمکش برای رساندن پیام مراقبت از آب استفاده کند و شخصیتها را به تفاهم برساند.
پس در نمایش، اختلاف نظر فقط برای بحث کردن نیست؛ میتواند ماجرا را جذاب کند و پیام را به مخاطب برساند.
کتاب درسی، صفحهٔ ۱۲۱
مثال حلشده
در یک پارک خیالی، گنجشک میخواهد روی نیمکت آواز بخواند، اما گربه میخواهد همانجا در سکوت بخوابد. چرا این موقعیت برای ساختن یک گفتوگوی نمایشی مناسب است و گفتوگو چگونه میتواند به تفاهم برسد؟
فضا و شخصیتها را مشخص میکنیم: پارک، گنجشک و گربه؛ با تخیل میتوان حیوانات را به گفتوگو درآورد.
خواستهها را پیدا میکنیم: گنجشک آوازخواندن میخواهد و گربه سکوت؛ همین تفاوت، زمینهٔ کشمکش است.
شروع گفتوگو را میسازیم: گنجشک میگوید «دوست دارم اینجا آواز بخوانم» و گربه پاسخ میدهد «ولی من برای خوابیدن به آرامش نیاز دارم».
راه تفاهم را پیشنهاد میکنیم: گنجشک روی درختی دورتر آواز بخواند تا گربه هم بتواند استراحت کند؛ این پایان میتواند پیام توجه به نیاز دیگران را برساند.
جواب: این موقعیت میتواند پایهٔ یک نمایش کوتاه باشد: دو شخصیت خیالی خواستههای متفاوتی دارند و با گفتوگو به راهحلی برای استفادهٔ مشترک از نیمکت میرسند.
نکات مهم
گفتوگوهای روزمره معمولاً برای رسیدن به هدفی، مانند گرفتن اطلاعات یا پیدا کردن راهحل، شکل میگیرند.
در نمایش، گفتوگوی شخصیتها به انتقال پیام کمک میکند و تخیل اجازه میدهد حتی اشیا و حیوانات هم حرف بزنند.
اختلاف نظر و کشمکش میان شخصیتها میتواند نمایش را جذاب کند و زمینهٔ رسیدن به تفاهم را بسازد.
درس ۲۳ · صفحهٔ ۱۲۱ تا ۱۲۴ · حدود ۱۱ دقیقه · تولید هوش مصنوعی
درس دوم: گفتوگوی نمایشی
در این درس یاد میگیری نقش کشمکش را در گفتوگوی نمایشی تشخیص بدهی و با الهام از زندگی یا قصههای ایرانی، گفتوگویی کوتاه با زبان طبیعی و پایانی روشن بنویسی.
پیش از شروع
اگر دو شخصیت نمایش از همان اول دربارهٔ همهچیز موافق باشند، چه چیزی ما را کنجکاو میکند که گفتوگویشان را دنبال کنیم؟
یکی از راههای جذابکردن نمایش این است که شخصیتها دربارهٔ موضوعی اختلاف داشته باشند و برای رسیدن به خواستهشان تلاش کنند. آنوقت دوست داریم بدانیم چه پیش میآید و آیا میتوانند به تفاهم برسند.
چرا گفتوگو را دنبال میکنیم؟
چرا گفتوگو را دنبال میکنیم؟
تصور کن در نمایشی، دو دوست دربارهٔ باز یا بستهبودن پنجره حرف میزنند. اگر هر دو بلافاصله موافق باشند، این بخش از ماجرا زود تمام میشود. اما اگر یکی از گرما کلافه باشد و دیگری نگران پخششدن برگههای نقاشیاش، کنجکاو میشویم ببینیم چه میکنند.
این برخوردِ نظرها و خواستهها، کشمکش میسازد. کشمکش لزوماً دادزدن یا دعوا نیست؛ حتی مخالفتی آرام هم میتواند ماجرا را پیش ببرد. مخاطب گفتوگو را دنبال میکند، چون میخواهد بداند شخصیتها با این اختلاف چه خواهند کرد.
در گفتوگوی روزمره، معمولاً میخواهیم منظورمان را برسانیم و به تفاهم برسیم. نمایشنامهنویس از اختلاف میان شخصیتها کمک میگیرد تا علاوه بر انتقال حرف یا پیامش، ما را مشتاقِ دنبالکردن ماجرا نگه دارد.
کتاب درسی، صفحهٔ ۱۲۱
خواسته و مخالفت
خواسته و مخالفت
برای ساختن کشمکش، اول از خودت بپرس: «این شخصیت چه میخواهد؟» بعد بپرس: «شخصیت دیگر با چه چیزی مخالفت میکند؟» وقتی پاسخ این دو پرسش روشن باشد، میفهمی چرا گفتوگو ادامه پیدا میکند.
فرض کن دو همکلاسی برای برنامهٔ مدرسه تمرین میکنند:
سارا: «بیا همین الان توی کلاس تمرین کنیم.»
مریم: «نه، بچهها دارن درس میخونن. اینجا نمیشه.»
سارا میخواهد همین حالا در کلاس تمرین کنند؛ مریم با تمرین در کلاس هنگام درسخواندن دیگران مخالف است. پس لازم نیست مریم با خودِ تمرین مخالف باشد؛ مخالفتش میتواند فقط با زمان یا مکان آن باشد.
کشمکش هم همیشه به معنی دادوفریاد یا دشمنی نیست. حتی دو دوست صمیمی میتوانند خواستههای متفاوتی داشته باشند. برای شروع نوشتن، خواستهٔ یکی و مخالفت دیگری را مشخص کن؛ همین تفاوت میتواند موضوع حرفزدنشان شود.
کتاب درسی، صفحهٔ ۱۲۲
مثل آدمهای واقعی حرف بزن
مثل آدمهای واقعی حرف بزن
وقتی با دوستت حرف میزنی، میگویی «لطفاً مداد من را به من بازگردان» یا «مدادمو پس میدی؟» هر دو یک درخواستاند، اما دومی به حرفزدن روزمرهٔ دوستان نزدیکتر است. در گفتوگوی نمایشی هم بهتر است شخصیتها طبیعی حرف بزنند، نه اینکه انگار دارند یک متن رسمی میخوانند.
مثلاً این گفتوگوی کوتاه را ببین:
نرگس: «میای بریم حیاط؟»
سارا: «یه کم صبر کن، نقاشیم تموم نشده.»
زبان محاوره یعنی زبان معمولِ حرفزدن. البته همه مثل هم حرف نمیزنند؛ صحبت با دوست ممکن است با صحبت با مدیر مدرسه فرق داشته باشد. پس جملهای را انتخاب کن که به گوینده و شرایطش بخورد.
برای امتحانکردن نوشتهات، آن را بلند بخوان. از خودت بپرس: «اگر جای این شخصیت بودم، همینطوری حرف میزدم؟» اگر جمله زیادی رسمی یا ناآشنا بود، سادهتر و طبیعیترش کن.
کتاب درسی، صفحهٔ ۱۲۲
از شعر و قصه تا نمایش
از شعر و قصه تا نمایش
برای نوشتن نمایش، همیشه لازم نیست ماجرایی کاملاً تازه بسازی؛ گاهی یک شعر یا قصهٔ ایرانی، جرقهٔ خوبی به تو میدهد. در شعرهای داستانی، مثل بعضی آثار فردوسی یا پروین اعتصامی، به دنبال ماجرایی بگرد که بتوانی آن را با حرفهای شخصیتها نشان بدهی.
راز کار این است: بهجای اینکه فقط بگویی چه اتفاقی افتاد، بگذار شخصیتها دربارهٔ آن حرف بزنند.
مثلاً فرض کن در قصهای، دو دوست دربارهٔ تقسیم محصول اختلاف دارند. بهجای نوشتنِ «دو دوست بر سر سهمشان بحث کردند»، میتوانی بنویسی:
دوست اول: «من بیشتر زحمت کشیدم؛ چرا سهممون برابر باشه؟»
دوست دوم: «ولی قرارمون از اول همین بود!»
این جملهها نمونهٔ ساختهشدهاند، نه نقل از شعر یا قصهای مشخص. هنگام تبدیل یک اثر به گفتوگوی نمایشی، ماجرای اصلی را نگه دار و برای حرفهای شخصیتها از تخیّلت کمک بگیر.
کتاب درسی، صفحهٔ ۱۲۲
گفتوگو را به پایان برسان
گفتوگو را به پایان برسان
فرض کن دو دوست دربارهٔ پسدادن یک کتاب اختلاف دارند. اگر فقط چند بار بگویند «کتابم رو بده» و «هنوز نخوندم»، گفتوگو درجا میزند. برای پیشرفتن ماجرا، باید چیزی تغییر کند: مثلاً یکی دلیل نیازش به کتاب را بگوید و دیگری راهحلی پیشنهاد کند.
پایان روشن یعنی بفهمیم اختلاف شخصیتها به کجا رسیده و چه تصمیمی گرفتهاند. لازم نیست هر دو از خواستهٔ خود کاملاً دست بکشند؛ میتوانند با شنیدن دلیل یکدیگر به راهی برسند که برای هر دو پذیرفتنی باشد.
مثلاً صاحب کتاب فردا برای کلاس به آن نیاز دارد. دوستش میپذیرد امروز کتاب را برگرداند و بعد از کلاس دوباره آن را امانت بگیرد. این توافق، نتیجهٔ همان گفتوگوست، نه اتفاقی بیارتباط با ماجرا.
وقتی نوشتهات تمام شد، از خودت بپرس: «آیا خواننده میفهمد شخصیتها بالاخره چه تصمیمی گرفتند؟»
کتاب درسی، صفحهٔ ۱۲۳
مثال حلشده
نیما کتابش را پس میخواهد، اما سام هنوز آن را نخوانده است. چگونه از این موقعیت، گفتوگویی کوتاه با کشمکش و پایانی همراه با تفاهم بسازیم؟
خواستهٔ نیما را مشخص میکنیم: او کتابش را همین امروز لازم دارد.
دلیل مخالفت سام را روشن میکنیم: هنوز خواندن کتاب را تمام نکرده و میخواهد آن را نگه دارد.
خواستهها را به جملههای کوتاه و محاورهای تبدیل میکنیم تا اختلاف در حرفهای شخصیتها دیده شود.
راهحلی پیدا میکنیم که هر دو بپذیرند: نیما کتاب را برای تکلیفش ببرد و بعد دوباره به سام قرض بدهد.
جواب: نیما: «کتابی رو که بهت دادم برگردون؛ امشب لازمش دارم.» سام: «هنوز نخوندمش. نمیشه تا فردا پیشم بمونه؟» نیما: «برای تکلیف فردا باید یه بخشش رو بخونم.» سام: «پس الان ببرش؛ وقتی تکلیفت تموم شد، دوباره بهم قرضش میدی؟» نیما: «آره، فردا میارمش.»
نکات مهم
در گفتوگوی نمایشی، برخورد خواستههای شخصیتها میتواند کشمکش بسازد و ماجرا را پیش ببرد.
گفتوگوی نمایشی را با زبانی نزدیک به حرفزدن روزمره مینویسیم و از مشاهدههای خود و تخیّل کمک میگیریم.
میتوانیم از زندگی، شعرها و قصههای ایرانی ایده بگیریم و گفتوگو را به پایانی روشن، ترجیحاً همراه با تفاهم، برسانیم.
درس ۲۴ · صفحهٔ ۱۲۴ تا ۱۲۶ · حدود ۱۳ دقیقه · تولید هوش مصنوعی
درس سوم: شخصیت و موقعیت در نمایش
در این درس یاد میگیری با مشاهدهٔ رفتار آدمها، شخصیت نمایشی بسازی، موقعیت دارای امکان کشمکش را از وضعیت عادی تشخیص بدهی و یک موقعیت نمایشی کوتاه خلق کنی.
پیش از شروع
دو نفر میخواهند از یک دوچرخه استفاده کنند؛ چه چیزی میتواند این اتفاق معمولی را به یک موقعیت نمایشی تبدیل کند؟
اگر هر دو بخواهند همان لحظه سوار شوند و هیچکدام حاضر نباشد صبر کند، خواستههایشان با هم برخورد میکند. همین امکان کشمکش میتواند نقطهٔ شروع یک موقعیت نمایشی باشد؛ حتی بدون دعوا و فریاد!
چشم و گوش یک نمایشنامهنویس
چشم و گوش یک نمایشنامهنویس
اگر بخواهی نقش یک همکلاسی را در نمایش بسازی، فقط دانستن نام و ظاهرش کافی است؟ برای پیدا کردن جزئیات جالب، باید مثل یک نمایشنامهنویس خوب ببینی و خوب بشنوی.
به شیوهٔ سلام کردن، سرعت حرف زدن، مکثها و حرکت دستهای آدمها دقت کن. مثلاً کسی هنگام سلام کردن لبخند میزند و منتظر پاسخ میماند؛ دیگری تند سلام میکند و همزمان وسایلش را جمع میکند. همین تفاوتهای کوچک میتوانند برای ساختن شخصیت نمایشی به تو ایده بدهند.
بهجای برچسب زدن، آنچه دیدهای یادداشت کن. «وقتی حرف میزد، چند بار به ساعت نگاه کرد» دقیقتر از «آدم بیحوصلهای بود» است؛ چون شاید آن فرد فقط همان روز عجله داشته باشد.
حالا چند لحظه شیوهٔ حرف زدن یکی از آشنایانت را به یاد بیاور. بدون نوشتن نامش، یک رفتار و یک ویژگی گفتارش را یادداشت کن؛ هدف، مشاهدهٔ محترمانه است، نه مسخره کردن.
کتاب درسی، صفحهٔ ۱۲۴
شخصیت را بساز
شخصیت را بساز
فرض کن قرار است برای یک نمایش کوتاه، شخصیتی به نام «مینا» بسازی. آیا دانستن اسم او کافی است؟ نه؛ باید مشخص کنی چه ویژگیهایی دارد و چگونه رفتار میکند. مثلاً مینا پرانرژی است، تند حرف میزند و معمولاً پیش از انجام کارها سؤال میپرسد. این جزئیات کمک میکنند او را هنگام اجرا بهتر بشناسیم.
حالا مینا را در یک وضعیت خاص قرار بده: او برای نخستین بار مسئول کتابخانهٔ کلاس شده است. میتوانی نشان بدهی که با هیجان سراغ کتابها میرود و دربارهٔ روش مرتبکردنشان سؤال میکند. به این ترتیب، ویژگیهایش را فقط نام نمیبری؛ آنها را در رفتار و گفتارش نشان میدهی.
نمایشنامهنویس شخصیت را میآفریند، برایش ویژگی تعیین میکند و او را در وضعیتی خاص قرار میدهد. برای ساختن شخصیت هم میتوان از آدمهای واقعی الهام گرفت و هم از تخیل کمک گرفت؛ لازم نیست کسی را دقیقاً همانطور که هست وارد نمایش کنیم.
کتاب درسی، صفحهٔ ۱۲۵
از زندگی عادی تا موقعیت نمایشی
از زندگی عادی تا موقعیت نمایشی
تصور کن تو و خواهرت میخواهید دوچرخهسواری کنید و هرکدام هم دوچرخهای دارید. فعلاً چیزی جلوی خواستهٔ شما نیست. حالا تصور کن فقط یک دوچرخه دارید و هر دو میخواهید همین الان سوارش شوید؛ هیچکدام هم حاضر نیست نوبتش را به دیگری بدهد. اینجا امکان کشمکش پیدا شده است؛ پس میتوان از همین وضعیت ساده، یک موقعیت نمایشی ساخت.
کشمکش فقط دعوا و فریاد نیست. اختلاف خواستهها یا دودلی یک نفر هم میتواند زمینهٔ آن باشد؛ مثلاً دلت میخواهد به دوستت کمک کنی، اما همزمان نمیخواهی از بازی مورد علاقهات بگذری.
پس تفاوت در واقعی یا خیالی بودن نیست؛ یک اتفاق واقعی و روزمره هم میتواند موقعیت نمایشی باشد، اگر امکان کشمکش داشته باشد. برای پیدا کردن آن، از خودت بپرس: «آیا خواستهها با هم برخورد میکنند یا کسی میان دو خواسته گیر افتاده است؟»
کتاب درسی، صفحهٔ ۱۲۵
از مانع تا پایان
از مانع تا پایان
شخصیت چیزی میخواهد؛ اما اگر بیدردسر به آن برسد، فرصت چندانی برای کشمکش نداریم. مانع راه رسیدن به خواسته را دشوار میکند و به موقعیت نمایشی شکل میدهد. این مسیر را با یک نمونه دنبال کن:
آغاز: سارا میخواهد برای مسابقه تمرین کند و دوچرخه را برمیدارد.
کشمکش: برادرش هم همان موقع دوچرخه را میخواهد؛ هیچکدام حاضر نیست نوبتش را به دیگری بدهد.
اوج: وقت تمرین دارد تمام میشود و هر دو دستهٔ دوچرخه را گرفتهاند؛ تنش به بیشترین حد میرسد.
اتفاق: برادر پیشنهاد میکند زمان استفاده را تقسیم کنند و سارا میپذیرد.
پایان: سارا تمرین کوتاهتری میکند و بعد دوچرخه را تحویل میدهد.
دقت کن: اوج، شدیدترین لحظهٔ کشمکش است؛ اتفاقِ بعد از آن، مسیر را به سوی پایان میبرد. کشمکش هم لزوماً دعوا نیست؛ اختلاف خواستهها میتواند آن را بسازد.
کتاب درسی، صفحهٔ ۱۲۵
مثال حلشده
سارا برای رسیدن به تمرین ورزشی، دوچرخهٔ مشترکش با برادرش را میخواهد؛ برادرش هم میخواهد همان لحظه با آن به خانهٔ دوستش برود. چگونه این وضعیت را به یک موقعیت نمایشی کوتاه با آغاز، کشمکش، اوج، اتفاق و پایان تبدیل کنیم؟
آغاز: سارا با کیف ورزشی کنار در میآید و برادرش را در حال بیرون بردن دوچرخه میبیند؛ خواستهٔ هر دو روشن میشود.
کشمکش: هرکدام اصرار میکند که زودتر به دوچرخه نیاز دارد؛ مانع این است که فقط یک دوچرخه دارند و هیچکدام نمیخواهد منتظر بماند.
اوج: زمان حرکت سارا رسیده است، اما برادرش هنوز فرمان دوچرخه را رها نمیکند؛ اگر همین حالا تصمیم نگیرند، سارا دیر میرسد.
اتفاق: برادر پیشنهاد میکند سارا را با دوچرخه بفرستد و خودش پیاده به خانهٔ دوستش برود؛ سارا هم میپذیرد فردا نوبت استفاده با او باشد.
پایان: برادر دوچرخه را به سارا میدهد و هر دو با توافق از خانه بیرون میروند.
جواب: مانعِ استفادهٔ همزمان از یک وسیله، اختلاف خواستههای دو شخصیت را به کشمکش تبدیل میکند؛ رسیدن زمان حرکت بدون توافق، اوج است و پیدا کردن راهحل، موقعیت را به پایان میرساند.
نکات مهم
مشاهدهٔ دقیق رفتار و شیوهٔ حرف زدن آدمها، به ما برای ساختن شخصیتهای نمایشی با ویژگیهای مشخص کمک میکند.
یک وضعیت روزمره وقتی امکان کشمکش داشته باشد، میتواند به موقعیت نمایشی تبدیل شود.
مانع، رسیدن شخصیت به خواستهاش را دشوار میکند و مسیر موقعیت نمایشی از آغاز به کشمکش، اوج، اتفاق و پایان میرسد.
درس ۲۵ · صفحهٔ ۱۲۶ تا ۱۲۸ · حدود ۸ دقیقه · تولید هوش مصنوعی
درس چهارم: ماجراهای نمایشی
در این درس یاد میگیری شباهت و تفاوت داستان و نمایشنامه را توضیح بدهی و از یک خاطره یا موقعیت خیالی، ماجرایی دارای آغاز و پایان و مناسب اجرای نمایشی بسازی.
پیش از شروع
اگر بخواهی ماجرای اولین دوچرخهسواریات را روی صحنه نشان بدهی، آیا کافی است فقط خاطرهات را برای تماشاگران بخوانی؟
خواندن خاطره، ماجرا را برای دیگران تعریف میکند؛ اما در نمایش باید بتوان آن را اجرا کرد. برای همین، لازم است فکر کنی شخصیتها چه میگویند، چه میکنند و در چه موقعیتی قرار میگیرند.
از تعریف کردن تا اجرا کردن
از تعریف کردن تا اجرا کردن
فرض کن میخواهی ماجرای گمشدن کیف یک دانشآموز را تعریف کنی. داستاننویس میتواند بنویسد: «سارا نگران بود و فکر میکرد کیفش را کجا جا گذاشته است.» خواننده با خواندن این جمله از فکر و احساس سارا باخبر میشود.
اما اگر قرار باشد همین ماجرا روی صحنه اجرا شود، تماشاگر باید بتواند آن را از راه بازی، حرکت و گفتوگوی شخصیتها دنبال کند. مثلاً سارا جیبهایش را میگردد، زیر صندلی را نگاه میکند و از دوستش میپرسد: «کیفم را ندیدی؟» این رفتارها نگرانی او را نشان میدهند.
پس داستاننویس و نمایشنامهنویس هر دو با الهام از اطراف و کمک تخیل، ماجرا میسازند؛ تفاوت مهم این است که نمایشنامهنویس باید به اجرای نوشتهاش هم فکر کند: بازیگر چه کاری انجام میدهد و تماشاگر چه چیزی میبیند یا میشنود؟
کتاب درسی، صفحهٔ ۱۲۶
خاطرهای برای شروع
خاطرهای برای شروع
برای پیدا کردن موضوع نمایش، لازم نیست دنبال اتفاقی عجیب و دور از زندگیات بگردی. گاهی یک خاطرهٔ ساده، مثل نخستین روز مدرسه یا اولین دوچرخهسواری، نقطهٔ شروع خوبی است. تجربههای نخستین معمولاً با احساسهایی مثل ترس، شوق یا تعجب همراهاند؛ همین احساسها میتوانند به ساختن ماجرایی دیدنی کمک کنند.
خاطره، جرقهٔ ماجراست؛ تخیل کمک میکند آن را پرورش بدهی. مثلاً شاید در اولین دوچرخهسواری فقط نگران افتادن بودهای. برای ساختن نمایش میتوانی دوستی خیالی به ماجرا اضافه کنی که میخواهد کمکت کند، اما خودش هم دوچرخهسواری بلد نیست! لازم نیست همهچیز دقیقاً همانطور باشد که در واقعیت رخ داده است.
حالا لحظهای فکر کن: کدام تجربهٔ نخستینت را هنوز خوب به یاد داری؟ چه احساسی داشتی و چه چیزی در آن برایت تازه بود؟
کتاب درسی، صفحهٔ ۱۲۶
ماجرا را برای صحنه آماده کن
ماجرا را برای صحنه آماده کن
حالا وقتش است به ماجرایت شکل بدهی! آغاز نشان میدهد شخصیتها در چه وضعیتی هستند؛ پایان هم روشن میکند ماجرا به کجا رسیده است. میان این دو، اتفاقی خوب یا بد میتواند توجه تماشاگر را جلب کند و او را مشتاق ادامهٔ نمایش نگه دارد.
مثلاً تصور کن میخواهی ماجرای گمشدن کیف یک دانشآموز را اجرا کنی:
آغاز: دانشآموز برای رفتن به مدرسه آماده میشود، اما کیفش سر جایش نیست.
اتفاقهای میانی: از خواهرش میپرسد و با هم جاهایی را که احتمال میدهند، میگردند.
پایان: کیف را پشت مبل پیدا میکنند و دانشآموز راهی مدرسه میشود.
برای آمادهکردن این ماجرا، لازم نیست همهٔ کارهای آن صبح را نشان بدهی. اتفاقهایی را انتخاب کن که ماجرا را جلو میبرند و میتوان آنها را اجرا کرد. مثلاً جستوجو و پرسشوپاسخ را با حرکت و گفتوگوی بازیگران نشان بده. حالا از خودت بپرس: تماشاگر میفهمد ماجرا از کجا شروع شد و چگونه تمام شد؟
کتاب درسی، صفحهٔ ۱۲۶
مثال حلشده
چطور میتوان خاطرهٔ «نخستین بار که از کتابخانه کتاب گرفتم» را به یک ماجرای نمایشی کوتاه تبدیل کرد؟
آغاز را مشخص میکنیم: سارا با کارت عضویت وارد کتابخانه میشود و میگوید: «امروز میخواهم اولین کتابم را امانت بگیرم!»
یک اتفاق اضافه میکنیم: وقتی کتابدار کارت را میخواهد، سارا آن را پیدا نمیکند و جستوجو را شروع میکند؛ این اتفاق میتواند ساختهٔ تخیل ما باشد.
ماجرا را برای اجرا تنظیم میکنیم: با یک میز، یک کتاب و یک کارت، صحنه ساخته میشود؛ سارا کیفش را میگردد و کتابدار میپرسد: «آخرین بار کارتت را کجا دیدی؟»
پایان را میسازیم: سارا کتاب را باز میکند، کارت از لای آن پیدا میشود و او با خوشحالی کتاب را امانت میگیرد.
جواب: یک ماجرای کوتاه و قابلاجرا ساخته شد: سارا برای نخستین بار به کتابخانه میآید، هنگام امانتگرفتن کتاب متوجه گمشدن کارتش میشود و پس از جستوجو، آن را لای کتاب پیدا میکند؛ این ماجرا آغاز، اتفاق پیشبرنده و پایان دارد.
نکات مهم
داستاننویس و نمایشنامهنویس هر دو ماجرا میآفرینند، اما نمایشنامه باید برای اجرای روی صحنه هم مناسب باشد.
خاطرهها، بهویژه تجربههای نخستین، و موقعیتهای خیالی میتوانند نقطهٔ شروع ماجرای نمایشی باشند.
برای آمادهکردن ماجرا، آغاز و پایانش را روشن میکنیم و اتفاقهای جذاب و قابلاجرای آن را انتخاب و تنظیم میکنیم.
در پنل یادگیری 1xAi هر کدام از این درسها قدم به قدم پیش میرود: بعد از هر بخش یک سوال کوتاه، بعد مثال حلشده و در پایان برگهٔ خروج. جوابت ثبت میشود و سوالهای هر درس در روزهای بعد برای مرور برمیگردند. درسهای تعاملی رایگاناند؛ فقط تصحیح پاسخ کوتاه سهمیهٔ روزانهٔ رایگان دارد.
ساختن حساب رایگان است و بعد از ثبتنام مستقیم به همین بخش از پنل برمیگردی.