۱۰۰ هزار تومان هدیهٔ ثبت‌نام، تا ۱ میلیونبا ثبت‌نام گردونهٔ هدیه را بچرخان: دست‌کم ۱۰۰٬۰۰۰ تومان و تا ۱٬۰۰۰٬۰۰۰ تومان اعتبار هدیه، بدون کارت بانکیگردونهٔ هدیه۱ میلیون برای تو، ۱ میلیون برای دوستتدوستانت را دعوت کن: برای هر دوستی که فعال شود ۱٬۰۰۰٬۰۰۰ تومان اعتبار هدیه می‌گیری و خودش هم ۱٬۰۰۰٬۰۰۰ تومانجوایز
1xAi

خلاصه درس فصل ۱ فرهنگ و هنر هفتم؛ درسنامه و نکات مهم

«آشنایی با طرّاحی»: ۴ درس، هر کدام با توضیح مفاهیم، مثال حل‌شده و نکات مهم.

  • فرهنگ و هنر هفتم
  • پایهٔ هفتم
  • صفحهٔ ۲ تا ۱۷

این درسنامه را هوش مصنوعی 1xAi از روی صفحه‌های همان درس در کتاب درسی نوشته است (برچسب «تولید هوش مصنوعی»). کنار توضیح‌ها شمارهٔ صفحهٔ کتاب آمده تا با کتاب مقایسه کنی، و مثال حل‌شدهٔ هر درس یک بار دیگر جداگانه حل و بررسی شده؛ مثالی که درست درنیامده حذف شده است.

درس ۱ · صفحهٔ ۲ تا ۶ · حدود ۱۴ دقیقه · تولید هوش مصنوعی

درس اوّل: مشاهده

در این درس یاد می‌گیری با توجه به زیبایی‌های اطراف و استفادهٔ دقیق و مناسب از حواس، بهتر مشاهده و طراحی کنی، تفاوت طراحی از حافظه و مشاهده را بفهمی و ردّ طبیعت را در آثار هنری ایران بشناسی.

پیش از شروع

اگر هر روز لیوانت را می‌بینی، می‌توانی بدون نگاه‌کردن، شکل دسته و لبهٔ آن را دقیق بکشی؟

ممکن است وقتی شروع به کشیدن می‌کنی، متوجه شوی بعضی جزئیات را به یاد نداری! دیدن هرروزه با مشاهدهٔ دقیق فرق دارد؛ برای طراحی، باید با توجه بیشتری سراغ چیزهای آشنا برویم.

دنیای اطراف، سرچشمهٔ طراحی

دنیای اطراف، سرچشمهٔ طراحی

برای پیدا کردن موضوع طراحی، لازم نیست دنبال چیزی عجیب بگردی! یک برگ، گلدان کنار پنجره یا حتی کفش‌های کنار در می‌توانند شروع یک طرح باشند. محیط اطراف پر از شکل‌ها و زیبایی‌هایی است که با توجه به آن‌ها، ایده‌های تازه پیدا می‌کنی.

انسان‌ها از گذشته‌های دور، چیزهایی را که در دنیای اطراف می‌دیدند به تصویر می‌کشیدند. هنرمندان امروز هم از همین دنیا الهام می‌گیرند و برداشت خودشان را از آن نشان می‌دهند؛ یعنی آنچه برایشان جالب یا دیدنی است، در تصویر بیان می‌کنند.

مثلاً در یک گلدان، ممکن است خمیدگی ساقه توجه تو را جلب کند، اما دوستت بیشتر به شکل گلبرگ‌ها علاقه‌مند شود. هر دو از یک گلدان الهام گرفته‌اید، ولی طرح‌هایتان می‌تواند متفاوت باشد.

حالا لحظه‌ای از صفحهٔ گوشی فاصله بگیر: کدام شکل در اطرافت تو را به طراحی‌کردن دعوت می‌کند؟

کتاب درسی، صفحهٔ ۳

مشاهده، بیشتر از نگاه‌کردن

مشاهده، بیشتر از نگاه‌کردن

ممکن است از کنار یک گلدان رد شوی و فقط متوجه شوی که روی میز است. این یک نگاه گذراست. اما اگر مکث کنی و به شکل برگ‌ها، رنگشان و زبری یا صافی سطح گلدان توجه کنی، داری مشاهده می‌کنی.

مشاهده فقط کار چشم نیست؛ یعنی از حواس مناسب، با دقت کمک بگیری. مثلاً برای شناختن یک پرتقال، می‌توانی رنگ و شکلش را ببینی، پوستش را لمس کنی و بویش را حس کنی. برای مشاهدهٔ یک زنگوله، شنیدن صدایش هم کمک‌کننده است.

البته لازم نیست برای هر چیز از همهٔ حواس استفاده کنی! هیچ شیء یا مادهٔ ناشناخته‌ای را نچش و چیزهای خطرناک را لمس نکن. حس مناسب را با توجه به موضوع و ایمنی انتخاب کن.

حالا به یک وسیلهٔ نزدیکت دقت کن: چه ویژگی‌ای دارد که در نگاه اول متوجهش نشده بودی؟ همین مکث و توجه، شروع مشاهدهٔ دقیق و نخستین گام طراحی است.

کتاب درسی، صفحهٔ ۴

از حافظه بکش، دوباره مشاهده کن

از حافظه بکش، دوباره مشاهده کن

فکر می‌کنی شکل لیوان همیشگی‌ات را خوب به یاد داری؟ بیا امتحان کنیم! یک لیوان جلویت بگذار و با دقت نگاهش کن. بعد آن را کنار بگذار و از حافظه بکش. لازم نیست طرحت زیبا یا بی‌نقص باشد؛ این فقط یک آزمایش است.

حالا لیوان را دوباره جلویت بگذار. این بار هنگام طراحی، بارها به خود لیوان نگاه کن: دسته از کجا شروع می‌شود؟ لبه چه شکلی دیده می‌شود؟ دسته نسبت به بدنه چقدر بزرگ است؟

دو طرحت را کنار هم بگذار. در کدام‌یک ویژگی‌های لیوان را بهتر ثبت کرده‌ای؟ شاید در طرح اول، دسته را بزرگ‌تر کشیده یا جزئی از آن را فراموش کرده باشی. حافظه به ما کمک می‌کند، اما ممکن است بعضی ویژگی‌ها را نگه ندارد. رفت‌وبرگشت نگاه میان شیء و کاغذ کمک می‌کند تفاوت‌ها را پیدا و طرحت را اصلاح کنی. هدف این تمرین، دیدنِ دقیق‌تر است، نه مسابقهٔ نقاشی!

کتاب درسی، صفحهٔ ۵

طبیعت از نگاه هنرمندان

طبیعت از نگاه هنرمندان

تا حالا نقش گل یا پرنده را روی قالی، کاشی یا ظرف دیده‌ای؟ طبیعت فقط موضوع نقاشی روی کاغذ نیست؛ هنرمندان ایران از شکل گیاهان، جانوران و انسان‌ها در ساخت و تزیین آثار گوناگون الهام گرفته‌اند. نقش درخت سرو روی قالی و نقش پرنده روی بشقاب سفالی، نمونه‌هایی از این پیوند هستند.

اما الهام‌گرفتن از طبیعت همیشه به معنی کشیدن چیزی درست شبیه واقعیت نیست. گاهی هنرمند شکل و جزئیات یک پرنده را نزدیک به آنچه می‌بیند نشان می‌دهد؛ گاهی هم شکل بال‌ها یا بدنش را ساده‌تر یا متفاوت می‌کشد تا برداشت خودش را بیان کند.

پس اگر گلی روی کاشی با گل باغچه فرق داشت، نمی‌توانیم فقط به همین دلیل آن را نادرست بدانیم. برای شناخت چنین اثری، از خودت بپرس: «چه چیزهایی شبیه طبیعت مانده و چه چیزهایی با نگاه هنرمند تغییر کرده است؟»

کتاب درسی، صفحهٔ ۵

مثال حل‌شده

دو هنرمند یک درخت سرو را مشاهده کرده‌اند. یکی آن را شبیه درخت واقعی کشیده و دیگری شاخه‌ها را ساده و منظم کرده است. آیا می‌توان گفت هنرمند دوم حتماً خوب مشاهده نکرده است؟

  1. ابتدا سرچشمهٔ هر دو طرح را مشخص می‌کنیم: هر دو از یک درخت واقعی الهام گرفته‌اند.

  2. تفاوت را بررسی می‌کنیم: طرح اول به ظاهر درخت نزدیک‌تر است، اما در طرح دوم شکل شاخه‌ها تغییر کرده است.

  3. به یاد می‌آوریم که طراحی همیشه تقلید دقیق از طبیعت نیست و می‌تواند برداشت هنرمند را نشان دهد.

  4. نتیجه می‌گیریم که از روی تفاوت با واقعیت، نمی‌توان به‌تنهایی دربارهٔ دقت مشاهدهٔ هنرمند داوری کرد.

جواب: تفاوت دو طرح به‌تنهایی نشان‌دهندهٔ ضعف مشاهده نیست؛ ممکن است هنرمند دوم شکل سرو را آگاهانه تغییر داده باشد تا برداشت شخصی خود را بیان کند.

نکات مهم

  • شکل‌ها و زیبایی‌های محیط، سرچشمهٔ الهام هنرمندان برای طراحی هستند.
  • مشاهده یعنی استفادهٔ دقیق و مناسب از حواس؛ نگاه‌کردن پی‌درپی به موضوع هنگام طراحی، به ثبت بهتر ویژگی‌های آن کمک می‌کند.
  • طرح‌های برگرفته از طبیعت در هنر ایران گاهی به واقعیت نزدیک‌اند و گاهی نگاه شخصی هنرمند را نشان می‌دهند.

تمرین تعاملی این درس (رایگان)تمرین تعاملی این درس

درس ۲ · صفحهٔ ۶ تا ۹ · حدود ۱۲ دقیقه · تولید هوش مصنوعی

درس دوم: نقطه

در این درس یاد می‌گیری … نقطه را به‌عنوان یکی از عناصر بصری در محیط و آثار هنری تشخیص بدهی، دلیل نقطه دیده‌شدن اشیا را توضیح بدهی و با نقطه‌های گوناگون طرحی ساده بسازی.

پیش از شروع

چطور ممکن است یک هواپیمای بزرگ و یک دانهٔ شن، هر دو مثل نقطه دیده شوند؟

نقطه دیده‌شدن فقط به اندازهٔ واقعی یک چیز بستگی ندارد؛ فاصلهٔ ما و بزرگی زمینهٔ اطرافش هم مهم است. هواپیما در فاصلهٔ زیاد و دانهٔ شن روی یک سطح بزرگ، هر دو می‌توانند مانند نقطه به چشم بیایند.

دیدن با چشم دقیق

دیدن با چشم دقیق

دو برگ را در ذهن بیاور: یکی باریک و سوزنی و دیگری پهن و نرم. اگر هر دو سبز باشند، باز هم می‌توانی از روی شکلشان آنها را از هم تشخیص بدهی. دقیق دیدن یعنی به‌جای اینکه فقط نام چیزها را بگوییم، به ویژگی‌های ظاهری آنها هم توجه کنیم.

برای شناخت این ویژگی‌ها، هنرمندان از عناصر بصری کمک می‌گیرند؛ یعنی چیزهایی مانند نقطه، خط، سطح و بافت که با چشم می‌بینیم و در ساختن تصویر به کار می‌بریم. مثلاً روی یک کیف، نقش‌های ریز می‌توانند نقطه باشند، لبه‌ها خط را نشان بدهند، بخش پهن جلوی کیف یک سطح است و ظاهر زبر پارچه، بافت آن را نشان می‌دهد.

حالا به یکی از وسایل کنارت نگاه کن. به‌جای گفتن «این چیست؟»، از خودت بپرس: «چه نقطه‌ها، خط‌ها، سطح‌ها یا بافت‌هایی در آن می‌بینم؟» این پرسش، شروع نگاه دقیق یک طراح است.

کتاب درسی، صفحهٔ ۶

چه چیزهایی نقطه می‌شوند؟

چه چیزهایی نقطه می‌شوند؟

یک دانهٔ شن را روی کف دستت تصور کن؛ حالا همان دانه را روی یک سینی بزرگ ببین. دانه در برابر سطح سینی خیلی کوچک است و مثل نقطه دیده می‌شود. سوراخ‌های نمکدان و جای میخ روی دیوار هم می‌توانند چنین حالتی داشته باشند. پس برای تشخیص نقطه، فقط به خودِ چیز نگاه نکن؛ اندازهٔ آن در مقایسه با زمینه هم مهم است.

اما آیا فقط چیزهای ریز نقطه دیده می‌شوند؟ هواپیما از نزدیک بسیار بزرگ است، ولی وقتی در ارتفاع زیاد پرواز می‌کند، ممکن است آن را مانند نقطه ببینی. اندازهٔ واقعی هواپیما عوض نشده؛ فاصلهٔ زیاد باعث شده کوچک به چشم بیاید.

بنابراین در هنر، چیزی که مثل نقطه می‌بینیم، لزوماً یک جسم ریز نیست؛ کوچکی نسبت به زمینه یا دوربودن از ما می‌تواند آن را نقطه‌مانند نشان دهد.

کتاب درسی، صفحهٔ ۷

نقطه، ایستگاه نگاه

نقطه، ایستگاه نگاه

تصور کن یک کاغذ سفید و خالی روبه‌روی توست. نگاهت می‌تواند روی بخش‌های مختلف آن حرکت کند؛ اما اگر یک نقطهٔ تیره روی کاغذ بگذاری، احتمالاً چشمت زود به سراغ آن می‌رود. انگار نقطه به نگاهت می‌گوید: «اینجا کمی بایست!»

به سطحی که نقطه روی آن دیده می‌شود، زمینه می‌گوییم. نقطه روی زمینهٔ خالی خوب به چشم می‌آید و می‌تواند توجه ما را به بخش مشخصی از تصویر جلب کند. در طراحی، تأکید یعنی کاری کنیم بخشی از تصویر بیشتر مورد توجه قرار بگیرد.

مثلاً اگر روی یک کارت تبریک ساده، کنار نام دوستت یک نقطهٔ رنگی بگذاری، آن نقطه می‌تواند نگاه را به همان قسمت بکشاند. پس نقطه فقط برای ساختن شکل نیست؛ جای آن می‌تواند به هدایت نگاه بیننده هم کمک کند.

کتاب درسی، صفحهٔ ۷

با نقطه‌ها آزمایش کن

با نقطه‌ها آزمایش کن

آیا همهٔ نقطه‌هایی که می‌کشی شبیه هم هستند؟ یک مداد و، اگر در دسترس داری، خودکار یا ماژیک بردار. روی کاغذ با هر ابزار چند نقطه بگذار و اندازه، رنگ و تیرگی آنها را مقایسه کن. مثلاً نوک پهن ماژیک می‌تواند نقطه‌ای درشت‌تر از نوک خودکار بسازد.

حالا فقط با مداد آزمایش کن: چند نقطه با فشار ملایم بگذار و بعد فشار دستت را کمی بیشتر کن. بدون اینکه کاغذ آسیب ببیند، ببین نقطه‌ها چگونه از کم‌رنگ به پررنگ تغییر می‌کنند. پس حتی با یک ابزار هم می‌توان نقطه‌های متفاوت ساخت.

برای کنار هم چیدن نقطه‌ها، یک مسیر خمیده و بسته را خیلی کم‌رنگ بکش. روی آن نقطه بگذار؛ می‌توانی مثل دانه‌های تسبیح، نقطه‌ها را هم‌اندازه و هم‌رنگ انتخاب کنی یا مثل یک گردنبند رنگارنگ، آنها را متنوع بچینی. در پایان، نتیجهٔ دو انتخاب را مقایسه کن.

کتاب درسی، صفحهٔ ۷

شکل‌سازی با نقطه

شکل‌سازی با نقطه

آیا می‌توانی بدون کشیدن خط، شکل یک خانه را به کسی نشان بدهی؟ لازم نیست همهٔ جزئیاتش را بکشی؛ کافی است جای چند بخش مهم آن را با نقطه مشخص کنی.

یک خانهٔ ساده با سقف شیروانی را در ذهن بیاور. روی کاغذ، جای نوک سقف، دو سرِ پایین سقف و گوشه‌های پایین خانه را نقطه بگذار. فعلاً نقطه‌ها را به هم وصل نکن. کمی از کاغذ فاصله بگیر؛ آیا چیدمان آنها شکل خانه را به یادت می‌آورد؟ جای نقطه‌ها مهم است، نه فقط تعدادشان. نقطه‌هایی که گوشه‌ها و محل اتصال بخش‌ها را نشان می‌دهند، به تشخیص شکل کمک می‌کنند.

حالا با جابه‌جا کردن چند نقطه، شکل تازه‌ای بساز. می‌توانی طرح را کمی کنار بگذاری و بعد دوباره نگاه کنی: بدون خط هم قابل حدس است؟ اگر نیست، فکر کن کدام بخش مهم شکل هنوز نشانه‌ای ندارد.

کتاب درسی، صفحهٔ ۸

مثال حل‌شده

می‌خواهی روی کاغذ سفید، فقط با نقطه‌ها گلی بسازی که هم شکلش شناخته شود و هم مرکز آن بیشتر به چشم بیاید. چه می‌کنی و چرا؟

  1. ابتدا شکل سادهٔ یک گل را در ذهن تصور می‌کنیم و جای مرکز و گلبرگ‌هایش را مشخص می‌کنیم.

  2. نقطه‌ها را در مسیر لبهٔ گلبرگ‌ها می‌چینیم تا چشم بتواند شکل گل را دنبال کند؛ خط پیوسته نمی‌کشیم.

  3. برای مرکز گل، نقطه‌ای درشت‌تر یا تیره‌تر از نقطه‌های اطراف می‌گذاریم.

  4. اطراف گل را خلوت نگه می‌داریم تا نقطه‌ها روی زمینهٔ سفید بهتر دیده شوند و مرکز متفاوت گل بیشتر توجه را جلب کند.

جواب: با چیدن نقطه‌ها در مسیر گلبرگ‌ها و مرکز گل، شکل آن را می‌سازیم و با متفاوت‌کردن نقطهٔ مرکزی، نگاه را بیشتر به مرکز گل می‌کشانیم.

نکات مهم

  • نقطه یکی از عناصر بصری است و یک چیز کوچک روی زمینهٔ بزرگ یا جسمی دور می‌تواند مانند نقطه دیده شود.
  • نقطه روی زمینهٔ خالی نگاه را جلب می‌کند و می‌تواند بخشی از تصویر را برجسته کند.
  • با تغییر ابزار، رنگ و فشار دست و با چیدن هدفمند نقطه‌ها می‌توان طرح‌ها و شکل‌های تازه ساخت.

تمرین تعاملی این درس (رایگان)تمرین تعاملی این درس

درس ۳ · صفحهٔ ۹ تا ۱۳ · حدود ۱۳ دقیقه · تولید هوش مصنوعی

درس سوم: خط در طراحی

در این درس یاد می‌گیری خط‌ها را در محیط و آثار هنری تشخیص بدهی، تفاوت‌هایشان را بشناسی و از خط‌های محیطی و هندسی برای ساخت طرح‌های ساده استفاده کنی.

پیش از شروع

چطور ممکن است شاخهٔ درختی که از نزدیک ضخیم است، از دور شبیه یک خط دیده شود؟

وقتی از شاخه فاصله می‌گیریم، ضخامتش کمتر به چشم می‌آید و شکل کشیده‌اش بیشتر دیده می‌شود. برای همین، خیلی از چیزهای اطرافمان از دور شبیه خط هستند؛ حتی اگر واقعاً نازک نباشند.

خط‌های پنهان در اطراف ما

خط‌های پنهان در اطراف ما

برای پیدا کردن خط، لازم نیست حتماً به نقاشی نگاه کنی! سیم برق، طناب بند رخت و شاخه‌های درخت هم می‌توانند در نگاه ما شبیه خط باشند.

شاخه‌ای را تصور کن که از نزدیک نگاهش می‌کنی؛ ضخامت آن به‌خوبی پیداست. حالا همان شاخه را از فاصلهٔ دور ببین. ضخامتش کمتر به چشم می‌آید و شکل کشیده‌اش بیشتر شبیه یک خط دیده می‌شود. پس یک چیز واقعی می‌تواند ضخامت داشته باشد، اما از دور خط‌مانند به نظر برسد.

برای تمرین، از جایی امن به اطرافت نگاه کن: کنار پنجره، در اتاق یا در حیاط. آیا سیم، میله یا ساقه‌ای می‌بینی که شبیه خط باشد؟ لازم نیست چیزی بکشی؛ فعلاً فقط با دقت نگاه کن و خط‌های پنهان را پیدا کن.

کتاب درسی، صفحهٔ ۹

طراحی با زبان خط

طراحی با زبان خط

اگر فقط یک مداد داشته باشی و نتوانی از رنگ استفاده کنی، چطور یک اسب را نشان می‌دهی؟ می‌توانی با چند خط، سر، گردن، پاها و حالت بدنش را بکشی. این خط‌ها به بیننده کمک می‌کنند موضوع طرحت را بشناسد؛ انگار خط، زبان تو برای نشان‌دادن چیزی است که می‌بینی.

خط یکی از ابزارهای اصلی بیان هنرمند در طراحی است. لازم نیست طراحی حتماً رنگ‌آمیزی شود تا موضوعش را بفهمیم. مثلاً با کشیدن چند خط برای دسته، دهانه و بدنهٔ یک فنجان، می‌توانی آن را به دوستت نشان بدهی.

البته همهٔ هنرمندان به یک اندازه از خط استفاده نمی‌کنند. در دو طراحی اسبِ کتاب هم نقش خط یکسان نیست: در یکی خط‌ها بیشتر به چشم می‌آیند و در دیگری کمتر. پس یک موضوع را می‌توان با روش‌های متفاوت طراحی کرد.

کتاب درسی، صفحهٔ ۱۰

خط‌ها یک‌جور نیستند

خط‌ها یک‌جور نیستند

یک مداد بردار و روی کاغذ چند خط بکش. آیا همهٔ آن‌ها شبیه هم شدند؟ خط‌ها می‌توانند از چند نظر با هم فرق داشته باشند:

  • ضخامت: بعضی خط‌ها نازک‌اند و بعضی ضخیم؛ مثل تفاوت ردّ نوک مداد با ردّ پهلوی آن.
  • تیرگی: بعضی خط‌ها کم‌رنگ‌اند و بعضی پررنگ. با تغییر فشار دست روی مداد، می‌توانی این تفاوت را ببینی.
  • نوع حرکت: خط می‌تواند مستقیم پیش برود، نرم بپیچد یا با گوشه‌های تیز مسیرش را عوض کند.

این ویژگی‌ها را با هم اشتباه نگیر: خط ضخیم لزوماً پررنگ نیست؛ یک خط می‌تواند پهن ولی کم‌رنگ باشد.

حالا برای نشان‌دادن یک موی پیچ‌خورده، خطی نازک و خمیده را امتحان کن؛ برای یک سیم کشیده، خطی نازک و مستقیم بکش. با تغییر ویژگی‌های خط، می‌توانی چیزهای گوناگونی را طراحی کنی.

کتاب درسی، صفحهٔ ۱۰

دورگیری با خط محیطی

دورگیری با خط محیطی

یک قاشق روی کاغذ بگذار و به مرز بین قاشق و کاغذ نگاه کن؛ همان جایی که شکل قاشق تمام می‌شود. اگر با چشم این مرز را دنبال کنی، دور تا دور قاشق حرکت می‌کنی. خطی که این مرز بیرونی را نشان می‌دهد، خط محیطی نام دارد.

برای کشیدن طرح محیطی، لازم نیست داخل شیء را رنگ کنی یا جزئیاتش را بکشی؛ فعلاً فقط شکل دور آن مهم است.

حالا امتحان کن: قاشق را کنار کاغذ بگذار. از یک نقطهٔ لبهٔ آن شروع کن و با خطی پیوسته و یکنواخت، شکل بیرونی‌اش را بکش. سعی کن مداد را از کاغذ برنداری و بیشتر به قاشق نگاه کنی تا به کاغذ. قرار نیست دور قاشقِ گذاشته‌شده روی کاغذ مداد بکشی؛ می‌خواهیم با دیدن دقیق، شکلش را ترسیم کنیم. اگر طرحت کمی ناصاف شد، اشکالی ندارد؛ هدف، تمرین مشاهده است.

کتاب درسی، صفحهٔ ۱۱

خط در نقش‌های سنتی

خط در نقش‌های سنتی

تا حالا به حاشیهٔ کاشی‌های یک مسجد یا بنای قدیمی دقت کرده‌ای؟ در بسیاری از این حاشیه‌ها، یک نقش چند بار کنار هم دیده می‌شود؛ انگار شکل‌ها با نظم مشخصی دنبال هم حرکت می‌کنند.

هنرمندان برای ساختن نقش‌های سنتی از خطوط هندسی کمک می‌گیرند. این نقش‌ها معمولاً دو ویژگی دارند:

  • تقارن: بخش‌های نقش در دو سوی یک خط فرضی، مثل تصویر در آینه، با هم هماهنگ‌اند.
  • تکرار: یک شکل یا نقش، چند بار با نظمی مشخص کنار هم قرار می‌گیرد.

برای تجربه‌کردن این روش، روی کاغذ یک گل ساده بکش که دو نیمه‌اش قرینه باشند. سپس همان گل را چند بار در امتداد یک نوار تکرار کن. حالا یک حاشیهٔ ساده ساخته‌ای! در معماری و نگارگری هم از چنین نقش‌هایی برای آراستن حاشیه‌ها استفاده می‌شود. یادت باشد این ویژگی‌ها در نقش‌های سنتی معمول‌اند، نه اینکه همهٔ نقش‌ها حتماً یکسان باشند.

کتاب درسی، صفحهٔ ۱۲

مثال حل‌شده

می‌خواهی قاشقی را با یک خط پیوسته طوری طراحی کنی که شکلش شناخته شود. به کدام بخش آن نگاه می‌کنی و چگونه خط را پیش می‌بری؟

  1. قاشق را روی میز می‌گذارم و مرز بیرونی آن را با چشم دنبال می‌کنم.

  2. نقطه‌ای از لبهٔ دسته را برای شروع انتخاب می‌کنم و خط را در امتداد همان لبه می‌کشم.

  3. هرجا مرز قاشق خم می‌شود، جهت خط را هم تغییر می‌دهم و دور بخش پهن آن می‌چرخم.

  4. از لبهٔ دیگر دسته به نقطهٔ آغاز برمی‌گردم؛ در طول کار بیشتر به قاشق نگاه می‌کنم تا به کاغذ.

جواب: برای طرح سادهٔ قاشق، خطی پیوسته را با نگاه‌کردن به مرز بیرونی آن پیش می‌برم تا شکل دسته و بخش پهن قاشق مشخص شود؛ برای این طرح محیطی، سایه‌زدن لازم نیست.

نکات مهم

  • چیزهای کشیدهٔ اطراف ما، به‌ویژه از دور، می‌توانند شبیه خط دیده شوند و خط از ابزارهای اصلی بیان در طراحی است.
  • تفاوت در ضخامت، تیرگی و حرکت خط‌ها به ما کمک می‌کند موضوع‌های گوناگون را طراحی کنیم؛ خط محیطی هم مرز بیرونی شکل را نشان می‌دهد.
  • خطوط هندسی در نقوش سنتی کاربرد دارند و این نقش‌ها معمولاً متقارن و تکرارشونده‌اند.

تمرین تعاملی این درس (رایگان)تمرین تعاملی این درس

درس ۴ · صفحهٔ ۱۳ تا ۱۷ · حدود ۱۲ دقیقه · تولید هوش مصنوعی

درس چهارم: بافت

در این درس یاد می‌گیری بافت را با دیدن و لمس‌کردن بشناسی، با تکرار خط و نقطه بافت‌های گوناگون بسازی و نمونه‌های آن را در طبیعت و هنرهای سنتی ایران پیدا کنی.

پیش از شروع

چطور ممکن است با دیدن یک نقاشی، بدون لمس‌کردن آن، نرمیِ پر یا زبریِ تنهٔ درخت را حدس بزنی؟

طراح با کنار هم گذاشتن خط‌ها و نقطه‌ها، ظاهر سطح چیزها را نشان می‌دهد. چشم ما این نشانه‌ها را می‌بیند و از روی بافتِ تصویر، جنس چیزی را که طراحی شده است حدس می‌زند.

هر سطح، یک بافت

هر سطح، یک بافت

چشم‌هایت را ببند و تصور کن یک دستت روی پارچه‌ای نرم و دست دیگرت روی پوست زبر یک درخت است. حتی بدون دیدن هم می‌توانی تفاوت سطح آن‌ها را احساس کنی. به ویژگی سطح چیزها، بافت می‌گوییم؛ مثلاً سطحی ممکن است نرم، زبر، ریزدانه یا درشت‌دانه باشد.

برای شناختن بافت، همیشه لازم نیست چیزی را لمس کنی. گاهی با نگاه‌کردن به یک تصویر هم می‌توانی نرمی یا زبری چیزی را حدس بزنی. این همان سرنخی است که کمک می‌کند در نقاشی، جنس پر یا تنهٔ درخت را تشخیص بدهیم.

یک تجربهٔ کوچک: سطح کاغذ و یک حولهٔ تمیز را لمس کن و بعد به آن‌ها نگاه کن. چه تفاوتی حس می‌کنی و چه تفاوتی می‌بینی؟ ویژگی‌ای که با لمس حس می‌کنی، بافتِ لمسه‌ای است؛ آنچه با دیدن تشخیص می‌دهی، بافتِ بصری یا دیداری است.

کتاب درسی، صفحهٔ ۱۴

بافت‌سازی با خط و نقطه

بافت‌سازی با خط و نقطه

با یک مداد هم می‌توان بافت‌های دیداری گوناگون ساخت؛ لازم نیست برای هر بافت ابزار تازه‌ای داشته باشی! راز کار، شکل خط‌ها و نقطه‌ها و شیوهٔ تکرار آنها است.

روی کاغذ، دو کادر کوچک بکش. در یکی، خط‌های کوتاه و صاف را کنار هم تکرار کن. در دیگری، خط‌های خمیده و بلند بکش. با اینکه هر دو کادر با خط پُر شده‌اند، ظاهرشان یکسان نیست. با نقطه‌های ریز و درشت یا تغییر فاصلهٔ نقطه‌ها هم می‌توانی بافت‌های متفاوتی بسازی.

در هر بافت، تعدادی خط یا نقطه با ویژگی‌های کم‌وبیش شبیه به هم تکرار می‌شوند؛ مثلاً خط‌های کوتاه در بخش‌های مختلف کادر دیده می‌شوند. پس فقط پُرکردن کاغذ مهم نیست؛ چگونگی تکرار عناصر است که به سطح ظاهر ویژه‌ای می‌دهد.

کتاب درسی، صفحهٔ ۱۴

نگاه دقیق، طراحی بهتر

نگاه دقیق، طراحی بهتر

فرض کن می‌خواهی یک پَر و تنهٔ یک درخت را با مداد طراحی کنی. اگر برای هر دو از خط‌های یکسان استفاده کنی، آیا تفاوت جنسشان خوب دیده می‌شود؟ برای نشان‌دادن این تفاوت، فقط کشیدن شکل دورِ آنها کافی نیست؛ باید به بافت سطحشان هم دقت کنی.

پیش از طراحی، نگاه کن: خط‌هایی که می‌بینی بیشتر صاف‌اند یا منحنی؟ کوتاه‌اند یا بلند؟ نزدیک هم قرار دارند یا با فاصله؟ بعد، خط‌ها و نقطه‌هایی را انتخاب کن که ویژگی همان سطح را بهتر نشان می‌دهند. مثلاً برای نشان‌دادن نرمی پَر، خط‌های بلند و منحنی معمولاً مناسب‌تر از خط‌های خشک و شکسته‌اند.

یک تمرین کوچک: به برگ یک گیاه نزدیکت نگاه کن. مسیر رگبرگ‌ها و فاصلهٔ آنها را بررسی کن؛ سپس با چند خط ساده بافتش را بکش. لازم نیست همهٔ جزئیات را بکشی؛ مهم این است که خط‌هایت از مشاهدهٔ دقیق آمده باشند، نه از حدس.

کتاب درسی، صفحهٔ ۱۵

طبیعت از نگاه هنرمند

طبیعت از نگاه هنرمند

اگر تو و دوستت به تنهٔ یک درخت نگاه کنید، آیا هر دو دقیقاً یک چیز را بیشتر می‌بینید؟ شاید توجه تو به شیارهای بلند آن جلب شود و دوستت لکه‌های روشن و تیره‌اش را جالب‌تر بداند. هنرمندان هم می‌توانند از یک بافت طبیعی، برداشت‌های متفاوتی داشته باشند.

در نقاشی‌های درختانِ سهراب سپهری، می‌توان به شیوهٔ نمایش بافت تنه‌ها توجه کرد و آن را با تنهٔ درختان واقعی مقایسه کرد. برای این مقایسه، از خودت بپرس: کدام ویژگی‌های سطح درخت در نقاشی بیشتر دیده می‌شود؟ هنرمند به چه چیزهایی بیشتر توجه کرده است؟

برداشت هنرمند، لزوماً رونویسی دقیق از طبیعت نیست. او می‌تواند بعضی ویژگی‌های بافت را برجسته‌تر و بعضی را ساده‌تر نشان دهد. مثلاً هنگام طراحی پوست یک درخت، می‌توانی شیارهای اصلی را نگه داری و از جزئیات ریز بگذری؛ هنوز طبیعت الهام‌بخش توست، اما انتخاب‌ها متعلق به خودت هستند.

کتاب درسی، صفحهٔ ۱۶

بافت در هنرهای سنتی

بافت در هنرهای سنتی

تا حالا به نقش‌های یک فرش یا کاشی‌های یک مسجد از نزدیک نگاه کرده‌ای؟ در بسیاری از این نقش‌ها، شکل‌های هندسی با نظم مشخصی تکرار می‌شوند و کنار هم بافت‌های هندسی و منظم می‌سازند. این بافت‌ها را می‌توان در نقش‌های تزیینیِ هنرهای سنتی ایران پیدا کرد.

مثلاً روی یک ظرف سفالی ممکن است شکلی چند بار دورِ لبه تکرار شده باشد. در کاشی‌کاری هم ممکن است شکل‌های هندسی کنار هم قرار بگیرند و سطح بزرگی را بپوشانند. زیبایی این نقش‌ها فقط به یک شکل وابسته نیست؛ شیوهٔ چیدن و تکرار شکل‌ها هم اهمیت دارد.

حالا اگر فرش یا ظرف نقش‌داری نزدیکت هست، با نگاهت یک شکل را دنبال کن: کجا دوباره ظاهر می‌شود؟ همین جست‌وجوی کوچک کمک می‌کند نظمِ بافت را کشف کنی و هنر سازنده‌اش را بهتر ببینی.

کتاب درسی، صفحهٔ ۱۷

مثال حل‌شده

در یک طراحی، پَر و پوست درخت با خط‌های صاف و یکسان کشیده شده‌اند و جنسشان شبیه هم به نظر می‌رسد. چگونه طراحی را اصلاح کنیم؟

  1. ابتدا ظاهر هر سطح را دقیق بررسی می‌کنیم؛ جهت، شکل و ریزی یا درشتی اجزای بافت را می‌بینیم.

  2. برای پَر، خط‌های کشیده و منحنی انتخاب می‌کنیم تا نرمی آن بهتر دیده شود.

  3. برای پوست درخت، متناسب با چیزی که مشاهده کرده‌ایم، خط‌های شکسته و نامنظم به کار می‌بریم تا شیارها مشخص شوند.

  4. خط‌های مناسب هر سطح را تکرار می‌کنیم و دو بخش را مقایسه می‌کنیم؛ تفاوت بافت‌ها باید به تشخیص تفاوت جنس کمک کند.

جواب: برای نشان‌دادن تفاوت جنس دو سطح، شکل و شیوهٔ تکرار خط‌ها را تغییر می‌دهم: خط‌های منحنی و کشیده برای پَر و خط‌های شکسته و نامنظم برای پوست درخت.

نکات مهم

  • بافت ویژگی سطح چیزهاست و می‌توان آن را با لمس‌کردن یا دیدن شناخت.
  • با مشاهدهٔ دقیق و انتخاب و تکرار خط‌ها و نقطه‌های مناسب، می‌توان جنس‌های متفاوت را در طراحی نشان داد.
  • هنرمندان از بافت‌های طبیعت الهام می‌گیرند و در هنرهای سنتی ایران نیز بافت‌های هندسی و منظم در نقش‌های تزیینی دیده می‌شود.

تمرین تعاملی این درس (رایگان)تمرین تعاملی این درس

درس‌های فصل ۱ را تعاملی بخوان

در پنل یادگیری 1xAi هر کدام از این درس‌ها قدم به قدم پیش می‌رود: بعد از هر بخش یک سوال کوتاه، بعد مثال حل‌شده و در پایان برگهٔ خروج. جوابت ثبت می‌شود و سوال‌های هر درس در روزهای بعد برای مرور برمی‌گردند. درس‌های تعاملی رایگان‌اند؛ فقط تصحیح پاسخ کوتاه سهمیهٔ روزانهٔ رایگان دارد.

ساختن حساب رایگان است و بعد از ثبت‌نام مستقیم به همین بخش از پنل برمی‌گردی.

فصل ۱ فرهنگ و هنر هفتم · رایگان