درس ۱ · صفحهٔ ۲ تا ۶ · حدود ۱۴ دقیقه · تولید هوش مصنوعی
درس اوّل: مشاهده
در این درس یاد میگیری با توجه به زیباییهای اطراف و استفادهٔ دقیق و مناسب از حواس، بهتر مشاهده و طراحی کنی، تفاوت طراحی از حافظه و مشاهده را بفهمی و ردّ طبیعت را در آثار هنری ایران بشناسی.
پیش از شروع
اگر هر روز لیوانت را میبینی، میتوانی بدون نگاهکردن، شکل دسته و لبهٔ آن را دقیق بکشی؟
ممکن است وقتی شروع به کشیدن میکنی، متوجه شوی بعضی جزئیات را به یاد نداری! دیدن هرروزه با مشاهدهٔ دقیق فرق دارد؛ برای طراحی، باید با توجه بیشتری سراغ چیزهای آشنا برویم.
دنیای اطراف، سرچشمهٔ طراحی
دنیای اطراف، سرچشمهٔ طراحی
برای پیدا کردن موضوع طراحی، لازم نیست دنبال چیزی عجیب بگردی! یک برگ، گلدان کنار پنجره یا حتی کفشهای کنار در میتوانند شروع یک طرح باشند. محیط اطراف پر از شکلها و زیباییهایی است که با توجه به آنها، ایدههای تازه پیدا میکنی.
انسانها از گذشتههای دور، چیزهایی را که در دنیای اطراف میدیدند به تصویر میکشیدند. هنرمندان امروز هم از همین دنیا الهام میگیرند و برداشت خودشان را از آن نشان میدهند؛ یعنی آنچه برایشان جالب یا دیدنی است، در تصویر بیان میکنند.
مثلاً در یک گلدان، ممکن است خمیدگی ساقه توجه تو را جلب کند، اما دوستت بیشتر به شکل گلبرگها علاقهمند شود. هر دو از یک گلدان الهام گرفتهاید، ولی طرحهایتان میتواند متفاوت باشد.
حالا لحظهای از صفحهٔ گوشی فاصله بگیر: کدام شکل در اطرافت تو را به طراحیکردن دعوت میکند؟
کتاب درسی، صفحهٔ ۳
مشاهده، بیشتر از نگاهکردن
مشاهده، بیشتر از نگاهکردن
ممکن است از کنار یک گلدان رد شوی و فقط متوجه شوی که روی میز است. این یک نگاه گذراست. اما اگر مکث کنی و به شکل برگها، رنگشان و زبری یا صافی سطح گلدان توجه کنی، داری مشاهده میکنی.
مشاهده فقط کار چشم نیست؛ یعنی از حواس مناسب، با دقت کمک بگیری. مثلاً برای شناختن یک پرتقال، میتوانی رنگ و شکلش را ببینی، پوستش را لمس کنی و بویش را حس کنی. برای مشاهدهٔ یک زنگوله، شنیدن صدایش هم کمککننده است.
البته لازم نیست برای هر چیز از همهٔ حواس استفاده کنی! هیچ شیء یا مادهٔ ناشناختهای را نچش و چیزهای خطرناک را لمس نکن. حس مناسب را با توجه به موضوع و ایمنی انتخاب کن.
حالا به یک وسیلهٔ نزدیکت دقت کن: چه ویژگیای دارد که در نگاه اول متوجهش نشده بودی؟ همین مکث و توجه، شروع مشاهدهٔ دقیق و نخستین گام طراحی است.
کتاب درسی، صفحهٔ ۴
از حافظه بکش، دوباره مشاهده کن
از حافظه بکش، دوباره مشاهده کن
فکر میکنی شکل لیوان همیشگیات را خوب به یاد داری؟ بیا امتحان کنیم! یک لیوان جلویت بگذار و با دقت نگاهش کن. بعد آن را کنار بگذار و از حافظه بکش. لازم نیست طرحت زیبا یا بینقص باشد؛ این فقط یک آزمایش است.
حالا لیوان را دوباره جلویت بگذار. این بار هنگام طراحی، بارها به خود لیوان نگاه کن: دسته از کجا شروع میشود؟ لبه چه شکلی دیده میشود؟ دسته نسبت به بدنه چقدر بزرگ است؟
دو طرحت را کنار هم بگذار. در کدامیک ویژگیهای لیوان را بهتر ثبت کردهای؟ شاید در طرح اول، دسته را بزرگتر کشیده یا جزئی از آن را فراموش کرده باشی. حافظه به ما کمک میکند، اما ممکن است بعضی ویژگیها را نگه ندارد. رفتوبرگشت نگاه میان شیء و کاغذ کمک میکند تفاوتها را پیدا و طرحت را اصلاح کنی. هدف این تمرین، دیدنِ دقیقتر است، نه مسابقهٔ نقاشی!
کتاب درسی، صفحهٔ ۵
طبیعت از نگاه هنرمندان
طبیعت از نگاه هنرمندان
تا حالا نقش گل یا پرنده را روی قالی، کاشی یا ظرف دیدهای؟ طبیعت فقط موضوع نقاشی روی کاغذ نیست؛ هنرمندان ایران از شکل گیاهان، جانوران و انسانها در ساخت و تزیین آثار گوناگون الهام گرفتهاند. نقش درخت سرو روی قالی و نقش پرنده روی بشقاب سفالی، نمونههایی از این پیوند هستند.
اما الهامگرفتن از طبیعت همیشه به معنی کشیدن چیزی درست شبیه واقعیت نیست. گاهی هنرمند شکل و جزئیات یک پرنده را نزدیک به آنچه میبیند نشان میدهد؛ گاهی هم شکل بالها یا بدنش را سادهتر یا متفاوت میکشد تا برداشت خودش را بیان کند.
پس اگر گلی روی کاشی با گل باغچه فرق داشت، نمیتوانیم فقط به همین دلیل آن را نادرست بدانیم. برای شناخت چنین اثری، از خودت بپرس: «چه چیزهایی شبیه طبیعت مانده و چه چیزهایی با نگاه هنرمند تغییر کرده است؟»
کتاب درسی، صفحهٔ ۵
مثال حلشده
دو هنرمند یک درخت سرو را مشاهده کردهاند. یکی آن را شبیه درخت واقعی کشیده و دیگری شاخهها را ساده و منظم کرده است. آیا میتوان گفت هنرمند دوم حتماً خوب مشاهده نکرده است؟
ابتدا سرچشمهٔ هر دو طرح را مشخص میکنیم: هر دو از یک درخت واقعی الهام گرفتهاند.
تفاوت را بررسی میکنیم: طرح اول به ظاهر درخت نزدیکتر است، اما در طرح دوم شکل شاخهها تغییر کرده است.
به یاد میآوریم که طراحی همیشه تقلید دقیق از طبیعت نیست و میتواند برداشت هنرمند را نشان دهد.
نتیجه میگیریم که از روی تفاوت با واقعیت، نمیتوان بهتنهایی دربارهٔ دقت مشاهدهٔ هنرمند داوری کرد.
نکات مهم
- شکلها و زیباییهای محیط، سرچشمهٔ الهام هنرمندان برای طراحی هستند.
- مشاهده یعنی استفادهٔ دقیق و مناسب از حواس؛ نگاهکردن پیدرپی به موضوع هنگام طراحی، به ثبت بهتر ویژگیهای آن کمک میکند.
- طرحهای برگرفته از طبیعت در هنر ایران گاهی به واقعیت نزدیکاند و گاهی نگاه شخصی هنرمند را نشان میدهند.