درس ۱ · صفحهٔ ۳۳ تا ۳۶ · حدود ۱۳ دقیقه · تولید هوش مصنوعی
اَلْکُتُبُ طَعامُ الْفِکْرِ
در این درس یاد میگیری با فهم عبارتهای کلیدی متن عربی، دلیل اهمیت کتابخوانی، ارزش نگاههای متفاوت و معیار کتاب مفید را توضیح بدهی و نقش تلاش شخصی را در زندگی عقّاد بشناسی.
پیش از شروع
چطور میتوانی از تجربههایی استفاده کنی که فرصت نکردهای خودت در زندگی به دست بیاوری؟
با خواندن کتاب، به تجربههای انسانهای دیگر دسترسی پیدا میکنی؛ حتی کسانی که قرنها پیش زندگی کردهاند. در این درس میبینی چرا عقّاد کتاب را خوراک فکر میداند و برای مفید بودن آن چه معیاری دارد.
خوراکی برای اندیشه
خوراکی برای اندیشه
اگر هر روز به بدنت غذا برسانی، اما چیزی برای پرورش فکرت نخوانی، چه میشود؟ عقّاد متن را با یک تشبیه آغاز میکند:
إِنَّ الْکُتُبَ طَعامُ الْفِکْرِ، وَ لِکُلِّ فِکْرٍ طَعامٌ، کَما توجَدُ أَطْعِمَةٌ لِکُلِّ جِسْمٍ.
منظورش این است که کتابها برای اندیشه مانند خوراک برای بدناند. همانطور که بدن به غذای مناسب نیاز دارد، فکر هم برای رشد کردن به خواندن و آموختن نیاز دارد.
برای فهم عبارت، این واژهها را کنار هم بگذار: «اَلْکُتُب» یعنی کتابها، «طَعام» یعنی خوراک و «اَلْفِکْر» یعنی اندیشه. «کَما» هم یعنی «همانطور که» و دو سوی این تشبیه را به هم پیوند میدهد.
مثلاً وقتی دربارهٔ موضوعی کنجکاوی و کتابی متناسب با آن میخوانی، به پرسشهایت خوراک میرسانی. نویسنده در ادامه بر توانایی انسان خردمند در پیدا کردن غذای فکری در موضوعهای گوناگون تأکید میکند؛ پس این تشبیه دعوتی به پرورش فکر است، نه فقط پُر کردن وقت.
کتاب درسی، صفحهٔ ۳۴
فراتر از تجربهٔ خودمان
فراتر از تجربهٔ خودمان
فرض کن برای یادگرفتن هر کاری مجبور بودی همهٔ راهها و اشتباهها را خودت امتحان کنی؛ آیا عمرت کافی بود؟ کتاب به تو فرصت میدهد از تجربهٔ دیگران هم یاد بگیری.
در عبارت «فَالتَّجارِبُ لا تُغْنِينا عَنِ الْکُتُبِ»، ترکیب «لا تُغْنِينا عَنِ» یعنی «ما را از ... بینیاز نمیکند». پس منظور این است که تجربههای خودمان، نیاز ما به کتاب را از بین نمیبرند؛ نه اینکه تجربهکردن بیارزش باشد.
دلیلش با «لِأَنَّ»، یعنی «زیرا»، میآید: کتابها تجربهٔ ملتها را در طول هزاران سال منتقل میکنند، اما تجربهٔ هر فرد به چند دهه محدود است. مثلاً با خواندن کتابی دربارهٔ پرورش گیاه، میتوانی از آزمونوخطاهای دیگران استفاده کنی و لازم نباشد همهٔ اشتباهها را تکرار کنی.
پس کتاب، تجربهٔ شخصی را کاملتر و گستردهتر میکند؛ ما فقط به فرصت کوتاه زندگی خودمان وابسته نمیمانیم.
کتاب درسی، صفحهٔ ۳۴
یک موضوع، نگاههای گوناگون
یک موضوع، نگاههای گوناگون
اگر دو کتاب دربارهٔ یک شخصیت تاریخی باشند، آیا خواندن دومی وقت تلف کردن است؟ عقّاد چنین فکر نمیکند؛ چون موضوع یکسان، لزوماً به معنای نگاه یکسان نیست.
در عبارت «آراءَ عِدَّةِ کُتّابٍ»، واژهٔ «آراء» یعنی دیدگاهها و «کُتّاب» یعنی نویسندگان؛ پس منظور، دیدگاههای چند نویسنده است. دقت کن که «کُتّاب» را با «کِتاب» اشتباه نگیری!
عقّاد برای توضیح نظرش، از خواندن نوشتههای نویسندگان مختلف دربارهٔ ناپلئون مثال میآورد. هر نویسنده ممکن است ویژگیها و جنبههایی را ببیند که دیگری کمتر به آنها پرداخته است؛ بنابراین، خواندن این آثار میتواند شناخت ما را از همان موضوع گستردهتر کند.
مثلاً دو نفر از یک مسابقهٔ مدرسه گزارش مینویسند: یکی بر همکاری بازیکنان تمرکز میکند و دیگری بر تصمیمهای مربی. مسابقه یکی است، اما گزارشها میتوانند چیزهای متفاوتی به تو نشان بدهند.
کتاب درسی، صفحهٔ ۳۵
کتاب مفید را بشناس
کتاب مفید را بشناس
آیا اگر برای خواندن کتابی وقت زیادی بگذاری، حتماً از آن سود بردهای؟ عقّاد میگوید ممکن است خواننده برای کتابی بسیار تلاش کند، اما بهرهای نبرد؛ گاهی هم ورقزدن یک کتاب اثری عمیق بر اندیشهاش میگذارد. پس زمان مطالعه، بهتنهایی معیار مفیدبودن کتاب نیست.
برای شناخت معیار نویسنده، این بخش را بخوان:
أَمَّا الْکِتابُ الْمُفيدُ فَهُوَ الَّذي يَزيدُ مَعْرِفَتَكَ فِي الْحَياةِ وَ قُوَّتَكَ عَلَی الْفَهْمِ وَ الْعَمَلِ
«يَزيدُ» یعنی «افزایش میدهد» و «مَعْرِفَتَكَ» یعنی «شناخت تو». بنابراین، کتاب مفید شناختت از زندگی و تواناییات برای فهمیدن و عملکردن را بیشتر میکند.
مثلاً اگر کتابی دربارهٔ گفتوگو بخوانی و یاد بگیری هنگام اختلاف، حرف طرف مقابل را بهتر بفهمی و سنجیدهتر پاسخ بدهی، نشانهای از سودمندی آن را دیدهای. بعد از مطالعه از خودت بپرس: «چه چیزی را بهتر میفهمم و چه کاری را بهتر میتوانم انجام بدهم؟»
کتاب درسی، صفحهٔ ۳۵
عقّاد؛ یادگیرندهای متکی به خود
عقّاد؛ یادگیرندهای متکی به خود
اگر امکان رفتن به مدرسهای بالاتر فراهم نباشد، آیا یادگیری هم تمام میشود؟ زندگی عقّاد نشان میدهد که این دو یکی نیستند. او فقط دورهٔ ابتدایی را گذراند؛ چون در اَسوان، محل زندگیاش، دبیرستانی نبود و خانوادهاش هم نتوانستند او را برای ادامهٔ تحصیل به قاهره بفرستند.
متن دربارهٔ راهی که او در پیش گرفت میگوید:
فَمَا اعْتَمَدَ الْعَقّادُ إِلّا عَلیٰ نَفْسِهِ.
یعنی: «پس عقّاد جز به خودش تکیه نکرد.» در این جمله، «ما … إِلّا» معنای «جز … نکرد» یا «فقط … کرد» میدهد؛ پس تکیهگاه او تلاش خودش بود.
البته اتکا به خود یعنی مسئولیت یادگیری را بپذیری، نه اینکه از دیگران چیزی نیاموزی! عقّاد زبان انگلیسی را از گردشگرانی آموخت که به مصر میآمدند. مثل وقتی که خودت برای یادگیری زبان برنامه میریزی و از گفتوگو با دیگران کمک میگیری. او با مطالعه و پشتکار، نویسندهای پُرکار شد؛ محدودیت تحصیل رسمی، پایان یادگیریاش نبود.
کتاب درسی، صفحهٔ ۳۶
مثال حلشده
سارا کتابی را با دقت میخواند، اما چیزی به شناختش اضافه نمیشود. کتاب دیگری را سریع مرور میکند و نکتهای مییابد که شیوهٔ برخوردش با یک مسئله را بهتر میکند. با توجه به دیدگاه عقّاد، آیا میتوان کتاب دوم را برای او مفیدتر دانست؟
ابتدا معیار داوری را مشخص میکنیم: عقّاد سودمندی کتاب را با افزایش شناخت و توانایی فهم و عمل میسنجد.
در گزارش سارا، مطالعهٔ طولانیترِ کتاب اول به افزایش شناخت او نینجامیده است؛ پس زمان بیشتر، بهتنهایی نشانهٔ سود بیشتر نیست.
نکتهٔ کتاب دوم بر شیوهٔ برخورد او با یک مسئله اثر گذاشته است؛ بنابراین نشانهای از بهتر شدن فهم و عمل دیده میشود.
پس بر اساس این گزارش، میتوان کتاب دوم را برای سارا مفیدتر دانست؛ البته نتیجه نمیگیریم که سریع خواندن همیشه بهتر از دقیق خواندن است.
نکات مهم
- کتاب خوراک اندیشه است و تجربههای نسلهای بسیار را فراتر از تجربهٔ محدود شخصی در اختیار ما میگذارد.
- خواندن نگاههای متفاوت دربارهٔ یک موضوع میتواند سودمند باشد و ارزش کتاب به افزایش شناخت و توانایی فهم و عمل بستگی دارد.
- عقّاد با وجود محدود ماندن تحصیل رسمیاش به دورهٔ ابتدایی، با تلاش شخصی یادگیری را ادامه داد.