فعالیت
برای نوشتن جملات یک الگو در مثلث زیر[^2]، اعداد هر سطر را بهصورت زیر با یکدیگر جمع میکنیم:
[شکل: مثلث خیام با سطرهای 1؛ 1 1؛ 1 2 1؛ 1 3 3 1؛ 1 4 6 4 1 و ادامهٔ آن با نقطهچین. کنار هر سطر برچسب: عدد سطر نخست، جمع اعداد سطر دوم، جمع اعداد سطر سوم، جمع اعداد سطر چهارم، جمع اعداد سطر پنجم. زیر آن دنباله: 1, 2, 4, 8, 16, ...]
اگر شمارهٔ هر سطر و (جملهٔ ام الگو) جمع اعداد هر سطر باشد:
الف) با محاسبهٔ مجموع اعداد سطر ششم و هفتم مثلث خیام، جملات ششم () و هفتم () الگو را مشخص کنید.
ب) بر اساس رابطهٔ میان و و رابطهٔ میان و و نیز و میتوان مقادیر و را مشخص کرد؟ چگونه؟
ج) آیا به کمک قسمت ب، میتوانیم رابطهٔ میان هر دو جملهٔ متوالی و را مشخص کنیم؟ آیا با این رابطه فقط جملات الگوی بالا بهدست میآید؟ چرا؟
د) رابطهای را که بیانگر ارتباط جملات دنباله با یکدیگر است، رابطهٔ بازگشتی[^3] مینامیم. برای دنبالهٔ اعداد بالا رابطهای بازگشتی بنویسید که فقط جملات دنبالهٔ بالا را مشخص کند.
هـ) رابطهای میان و بنویسید که جملات الگوی بالا را مشخص کند. ()
و) رابطهٔ بازگشتی بهدست آمده در قسمت «د» چه تفاوتی با ضابطهٔ بهدست آمده از قسمت «ج» دارد؟
جواب گامبهگام
گام ۱ (الف): سطر ششم مثلث خیام است و مجموع آن میشود. سطر هفتم است و مجموع آن میشود. پس و .
گام ۲ (ب): در دنبالهٔ داریم ، و . یعنی هر جمله دو برابر جملهٔ قبلی است. بنابراین و .
گام ۳ (ج): بله، رابطهٔ میان دو جملهٔ متوالی این است:
اما این رابطه فقط جملات این الگو را نمیدهد. مثلاً اگر جملهٔ اول باشد، دنبالهٔ هم از همین رابطه بهدست میآید. رابطه جملهٔ اول را مشخص نمیکند.
گام ۴ (د): برای اینکه فقط دنبالهٔ بالا بهدست آید، جملهٔ اول را هم مینویسیم:
گام ۵ (هـ): جملات را بهصورت مینویسیم. پس جملهٔ ام برابر است با:
بررسی: و که با قسمت الف سازگار است.
گام ۶ (و): در رابطهٔ بازگشتی، برای بهدست آوردن باید جملات قبلی را یکییکی حساب کنیم. در ضابطهٔ با قرار دادن مستقیماً بهدست میآید و به جملات قبلی نیازی نیست.
جواب نهایی
الف) و
ب) بله؛ هر جمله دو برابر جملهٔ قبلی است، پس و
ج) بله، ؛ ولی فقط جملات این الگو را نمیدهد، چون جملهٔ اول مشخص نشده است (مثلاً هم در آن صدق میکند)
د)
هـ)
و) در رابطهٔ بازگشتی برای یافتن به جملات قبلی نیاز داریم، ولی ضابطهٔ مستقیماً از روی جمله را میدهد