فعالیت، سؤال ۱
شادی و مهتاب داشتند یک کتاب هندسه را مطالعه میکردند که به این جمله برخوردند:
«هر نقطهٔ روی عمودمنصّف یک پارهخط از دو سر آن پارهخط به یک فاصله است.»
مهتاب پرسید: «چرا این جمله درست است؟»
شادی سعی کرد مثالی برای درستیِ آن جمله پیدا کند.
او پارهخطی کشید و عمودمنصّف آن را رسم کرد. نقطهای را روی آن در نظر گرفت و فاصلهٔ آن نقطه را از دو سر پارهخط اندازه گرفت؛ فاصلهها مساوی بود.
(یادآوری: فاصلهٔ دو نقطه از هم برابر طول پارهخطی است که آن نقاط را به هم وصل میکند.)
فکر میکنید شادی توانسته است دلیلی برای درستیِ جملهٔ مورد نظر بیاورد؟
جواب گامبهگام
گام ۱: شادی فقط یک پارهخط مشخص و یک نقطهٔ مشخص روی عمودمنصّف آن را در نظر گرفته و فاصلهها را اندازه گرفته است؛ یعنی فقط یک مثال آورده است.
گام ۲: اندازهگیری در یک شکل، دقیق و کامل نیست و ممکن است خطای اندازهگیری داشته باشد. مهمتر از آن، درستیِ جمله برای یک مثال، درستیِ آن را برای همهٔ پارهخطها و همهٔ نقاط روی عمودمنصّف ثابت نمیکند.
گام ۳: برای اثبات باید با استدلال منطقی (مثلاً با استفاده از همنهشتی مثلثها) نشان داد که جمله برای هر نقطهٔ دلخواه روی عمودمنصّف برقرار است. این کار هنوز انجام نشده است.
گام ۴: پس شادی با این کار فقط جمله را در یک حالت امتحان کرده و دلیل (اثبات) نیاورده است. (پاسخهای هممعنا با توضیح بالا نیز قابل قبول است.)
جواب نهایی
1) خیر؛ بررسی یک مثال و اندازهگیری، دلیل (اثبات) برای همهٔ حالتها نیست و فقط جمله را در یک مورد تأیید میکند.