فعالیت
نمودار تابع
(شکل مقابل) را درنظر میگیریم:
الف) چگونه به کمک نمودار تابع و تعریف مشتق به عنوان شیب خط مماس میتوانید استدلال کنید که وجود ندارد؟
اگر برای بررسی مشتقپذیری این تابع در تعریف مشتق در را بهکار گیریم:
حد صورت کسر برابر ۳ است و حد مخرج کسر برابر صفر است. وقتی ، داریم:
بنابراین موجود (و متناهی) نیست، پس وجود ندارد.
ب) نقطه دیگری (بهجز ) در نظر بگیرید. آیا تابع در این نقطه مشتقپذیر است؟ پاسخ خود را با پاسخ دوستانتان مقایسه کنید.
جواب گامبهگام
گام ۱ (الف): برای نمودار همان سهمی است و وقتی به نقطهٔ نزدیک میشود. ولی مقدار تابع در برابر است، پس نقطهٔ جدا از نمودار سهمی قرار دارد.
گام ۲ (الف): شیب خط واصل بین نقطهٔ و نقطهٔ برابر است. وقتی ، نقطهٔ متحرک به نزدیک میشود و این خطهای قاطع به خط عمودی نزدیک میشوند. از راست شیبها بزرگ و مثبتاند () و از چپ بزرگ و منفیاند (). این خطها به یک خط با شیب متناهی نزدیک نمیشوند، پس خط مماس (با شیب عدد حقیقی) وجود ندارد و وجود ندارد.
گام ۳ (ب): نقطهٔ دیگری مثلاً را درنظر میگیریم. در همسایگی این نقطه است، پس:
گام ۴ (ب): برای هر نیز در همسایگی داریم ، بنابراین:
حد متناهی است، پس تابع در هر نقطهٔ مشتقپذیر است. (انتخاب نقطه آزاد است و پاسخ دوستان هم با همین نتیجه یکی میشود.)
جواب نهایی
الف) خطهای قاطع گذرنده از در دو طرف به خط عمودی میل میکنند (شیب از راست و از چپ)، پس مماس با شیب متناهی وجود ندارد و موجود نیست.
ب) بله؛ در هر نقطهٔ تابع مشتقپذیر است و (مثلاً ).