۱۰۰ هزار تومان هدیهٔ ثبت‌نام، تا ۱ میلیونبا ثبت‌نام گردونهٔ هدیه را بچرخان: دست‌کم ۱۰۰٬۰۰۰ تومان و تا ۱٬۰۰۰٬۰۰۰ تومان اعتبار هدیه، بدون کارت بانکیگردونهٔ هدیه۱ میلیون برای تو، ۱ میلیون برای دوستتدوستانت را دعوت کن: برای هر دوستی که فعال شود ۱٬۰۰۰٬۰۰۰ تومان اعتبار هدیه می‌گیری و خودش هم ۱٬۰۰۰٬۰۰۰ تومانجوایز
1xAi

حل تمرین صفحه ۵۷ ریاضی دوازدهم تجربی

جواب گام‌به‌گام ۶ تمرین صفحهٔ ۵۷ کتاب ریاضی ۳.

  • ریاضی ۳
  • فصل ۳: حد بی‌نهایت و حد در بی‌نهایت
  • پایهٔ دوازدهم
  • به‌روزرسانی: ۱۸ آبان ۱۴۰۵

صورت هر تمرین همان متن کتاب است. جواب را هوش مصنوعی گام‌به‌گام نوشته و هوش مصنوعی دیگری از یک شرکت دیگر، بی‌آنکه آن را ببیند، همان تمرین را حل کرده؛ فقط جوابی این‌جا آمده که هر دو به آن رسیده‌اند. اول خودت روی کاغذ حل کن، بعد راهت را با گام‌ها مقایسه کن.

کار در کلاس، سؤال ۱

حدود زیر را محاسبه کنید.
الف) lim⁡x→5−2xx−5\lim_{x \to 5^-} \frac{2x}{x - 5}
ب) lim⁡x→5+2xx−5\lim_{x \to 5^+} \frac{2x}{x - 5}
پ) lim⁡x→0−1x2\lim_{x \to 0} \frac{-1}{x^2}
ت) lim⁡x→32∣x−3∣\lim_{x \to 3} \frac{2}{|x - 3|}
ث) lim⁡x→−13[x]∣3x+1∣\lim_{x \to -\frac{1}{3}} \frac{[x]}{|3x + 1|}
ج) lim⁡x→0x+1sin⁡2x\lim_{x \to 0} \frac{x + 1}{\sin^2 x}

جواب گام‌به‌گام

گام ۱: در هر قسمت ابتدا حد صورت و علامت مخرج را در همسایگی محذوف نقطه بررسی می‌کنیم و سپس از قضیهٔ بخش حدهای نامتناهی استفاده می‌کنیم.

گام ۲: الف) وقتی x→5−x\to 5^- حد صورت 2×5=10>02\times5=10>0 است. مخرج x−5x-5 منفی و نزدیک صفر است. طبق قسمت (ب) قضیه:

lim⁡x→5−2xx−5=−∞\lim_{x\to5^-}\frac{2x}{x-5}=-\infty

ب) وقتی x→5+x\to 5^+ صورت به 10>010>0 میل می‌کند و مخرج x−5x-5 مثبت است. طبق قسمت (الف) قضیه:

lim⁡x→5+2xx−5=+∞\lim_{x\to5^+}\frac{2x}{x-5}=+\infty

گام ۳: پ) حد صورت −1<0-1<0 است. مخرج x2x^2 در همسایگی محذوف صفر مثبت است. طبق قسمت (پ) قضیه:

lim⁡x→0−1x2=−∞\lim_{x\to0}\frac{-1}{x^2}=-\infty

ت) حد صورت 2>02>0 است. مخرج ∣x−3∣|x-3| در همسایگی محذوف ۳ مثبت است. طبق قسمت (الف) قضیه:

lim⁡x→32∣x−3∣=+∞\lim_{x\to3}\frac{2}{|x-3|}=+\infty

گام ۴: ث) در نزدیکی −13-\frac13 داریم −1≤x<0-1\le x<0، پس [x]=−1[x]=-1 و حد صورت −1<0-1<0 است. مخرج ∣3x+1∣|3x+1| مثبت است و به صفر میل می‌کند. طبق قسمت (پ) قضیه:

lim⁡x→−13[x]∣3x+1∣=−∞\lim_{x\to-\frac13}\frac{[x]}{|3x+1|}=-\infty

ج) حد صورت 0+1=1>00+1=1>0 است. مخرج sin⁡2x\sin^2x در همسایگی محذوف صفر مثبت است. طبق قسمت (الف) قضیه:

lim⁡x→0x+1sin⁡2x=+∞\lim_{x\to0}\frac{x+1}{\sin^2x}=+\infty

جواب نهایی

الف) −∞-\infty
ب) +∞+\infty
پ) −∞-\infty
ت) +∞+\infty
ث) −∞-\infty
ج) +∞+\infty

کار در کلاس، سؤال ۲

نمودار تابعی مانند ff را رسم کنید که در یک همسایگی محذوف ۲- تعریف شده باشد به طوری که lim⁡x→(−2)+f(x)=−∞\lim_{x \to (-2)^+} f(x) = -\infty و lim⁡x→(−2)−f(x)=+∞\lim_{x \to (-2)^-} f(x) = +\infty. پاسخ خود را با جواب‌های دوستانتان مقایسه کنید.

جواب گام‌به‌گام

گام ۱: باید نموداری رسم کنیم که کنار خط x=−2x=-2 از راست به −∞-\infty و از چپ به +∞+\infty برود. پس خط x=−2x=-2 مجانب قائم نمودار است.

گام ۲: تابع ساده‌ای با این ویژگی را انتخاب می‌کنیم:

f(x)=−1x+2f(x)=\frac{-1}{x+2}

دامنهٔ آن R−{−2}\mathbb{R}-\{-2\} است، یعنی در یک همسایگی محذوف −2-2 تعریف شده است.

گام ۳: وقتی x→(−2)+x\to(-2)^+ مخرج x+2x+2 مثبت و نزدیک صفر است و صورت −1-1 است، پس lim⁡x→(−2)+−1x+2=−∞\lim_{x\to(-2)^+}\frac{-1}{x+2}=-\infty (قسمت «پ» قضیه).

گام ۴: وقتی x→(−2)−x\to(-2)^- مخرج منفی و نزدیک صفر است و صورت منفی است، پس lim⁡x→(−2)−−1x+2=+∞\lim_{x\to(-2)^-}\frac{-1}{x+2}=+\infty (قسمت «ت» قضیه).

گام ۵: توصیف نمودار: یک هذلولی است که مجانب قائم آن x=−2x=-2 و مجانب افقی آن y=0y=0 است.

  • شاخهٔ سمت راست خط x=−2x=-2 زیر محور xxها قرار دارد. با نزدیک شدن xx به −2-2 از راست، به سمت پایین می‌رود، و با بزرگ شدن xx به محور xxها نزدیک می‌شود.
  • شاخهٔ سمت چپ خط x=−2x=-2 بالای محور xxها قرار دارد. با نزدیک شدن xx به −2-2 از چپ، به سمت بالا می‌رود.

این نمودار همان نمودار y=−1xy=-\frac1x است که ۲ واحد به چپ منتقل شده است. مسئله جواب‌های متعددی دارد و هر نمودار دیگر با همین رفتار کنار x=−2x=-2 هم قابل قبول است، مثلاً f(x)=−3x+2f(x)=\frac{-3}{x+2}.

جواب نهایی

۲) مثلاً f(x)=−1x+2f(x)=\frac{-1}{x+2}؛ نمودار آن هذلولی با مجانب قائم x=−2x=-2 است، با شاخهٔ راست که به −∞-\infty و شاخهٔ چپ که به +∞+\infty می‌رود (پاسخ‌های دیگر هم ممکن است).

تمرین ۱

الف) نشان دهید چندجمله‌ای f(x)=2x3+x2+1f(x) = 2x^3 + x^2 + 1 بر دو‌جمله‌ای x+1x + 1 بخش‌پذیر است.
ب) به کمک تقسیم، f(x)f(x) را به صورت حاصل‌ضرب عامل‌ها بنویسید.

جواب گام‌به‌گام

الف)

گام ۱: چندجمله‌ای f(x)f(x) بر x+1x+1 بخش‌پذیر است اگر و فقط اگر f(−1)=0f(-1)=0 باشد. پس x=−1x=-1 را در ff قرار می‌دهیم:

f(−1)=2(−1)3+(−1)2+1=−2+1+1=0f(-1)=2(-1)^3+(-1)^2+1=-2+1+1=0

چون باقی‌مانده صفر است، f(x)f(x) بر x+1x+1 بخش‌پذیر است.

ب)

گام ۲: تقسیم را انجام می‌دهیم و جملهٔ 0x0x را برای مرتب بودن می‌نویسیم: 2x3+x2+0x+12x^3+x^2+0x+1 بر x+1x+1.

  • 2x3÷x=2x22x^3 \div x = 2x^2 و 2x2(x+1)=2x3+2x22x^2(x+1)=2x^3+2x^2. تفریق: −x2+0x-x^2+0x.
  • −x2÷x=−x-x^2 \div x = -x و −x(x+1)=−x2−x-x(x+1)=-x^2-x. تفریق: x+1x+1.
  • x÷x=1x \div x = 1 و 1⋅(x+1)=x+11\cdot(x+1)=x+1. تفریق: 00.

پس خارج‌قسمت 2x2−x+12x^2-x+1 و باقی‌مانده صفر است.

گام ۳: برای تجزیهٔ بیشتر، Δ\Delta عبارت 2x2−x+12x^2-x+1 را حساب می‌کنیم: Δ=1−8=−7<0\Delta=1-8=-7<0. پس این عبارت ریشهٔ حقیقی ندارد و تجزیه‌پذیر نیست. بنابراین:

f(x)=(x+1)(2x2−x+1)f(x)=(x+1)(2x^2-x+1)

جواب نهایی

الف) f(−1)=0f(-1)=0 است، پس f(x)f(x) بر x+1x+1 بخش‌پذیر است.
ب) f(x)=(x+1)(2x2−x+1)f(x)=(x+1)(2x^2-x+1)

تمرین ۲

حدهای زیر را در صورت وجود محاسبه کنید.
الف) lim⁡x→122x2−x4x2−1\lim_{x \to \frac{1}{2}} \frac{2x^2 - x}{4x^2 - 1}
ب) lim⁡x→5x3−4x2−4x−5x2−25\lim_{x \to 5} \frac{x^3 - 4x^2 - 4x - 5}{x^2 - 25}
پ) lim⁡x→−4x2+3x−4x3+4x2+x+4\lim_{x \to -4} \frac{x^2 + 3x - 4}{x^3 + 4x^2 + x + 4}

جواب گام‌به‌گام

در هر سه قسمت صورت و مخرج در نقطهٔ مورد نظر صفر می‌شوند (00\frac{0}{0}). پس عامل صفرشونده را پیدا می‌کنیم و ساده می‌کنیم.

گام ۱: قسمت (الف). صورت و مخرج را تجزیه می‌کنیم:

2x2−x4x2−1=x(2x−1)(2x−1)(2x+1)=x2x+1(x≠12)\frac{2x^2-x}{4x^2-1}=\frac{x(2x-1)}{(2x-1)(2x+1)}=\frac{x}{2x+1}\quad (x\neq \tfrac12)
lim⁡x→12x2x+1=122=14\lim_{x\to\frac12}\frac{x}{2x+1}=\frac{\frac12}{2}=\frac14

گام ۲: قسمت (ب). به ازای x=5x=5 داریم 125−100−20−5=0125-100-20-5=0، پس صورت بر x−5x-5 بخش‌پذیر است. با تقسیم:

x3−4x2−4x−5=(x−5)(x2+x+1)x^3-4x^2-4x-5=(x-5)(x^2+x+1)

مخرج برابر (x−5)(x+5)(x-5)(x+5) است، پس:

lim⁡x→5(x−5)(x2+x+1)(x−5)(x+5)=lim⁡x→5x2+x+1x+5=3110\lim_{x\to5}\frac{(x-5)(x^2+x+1)}{(x-5)(x+5)}=\lim_{x\to5}\frac{x^2+x+1}{x+5}=\frac{31}{10}

گام ۳: قسمت (پ). صورت را تجزیه می‌کنیم: x2+3x−4=(x+4)(x−1)x^2+3x-4=(x+4)(x-1). مخرج را به روش دسته‌بندی تجزیه می‌کنیم: x3+4x2+x+4=x2(x+4)+(x+4)=(x+4)(x2+1)x^3+4x^2+x+4=x^2(x+4)+(x+4)=(x+4)(x^2+1). پس:

lim⁡x→−4(x+4)(x−1)(x+4)(x2+1)=lim⁡x→−4x−1x2+1=−517\lim_{x\to-4}\frac{(x+4)(x-1)}{(x+4)(x^2+1)}=\lim_{x\to-4}\frac{x-1}{x^2+1}=\frac{-5}{17}

جواب نهایی

الف) 14\frac14
ب) 3110\frac{31}{10}
پ) −517-\frac{5}{17}

تمرین ۳

حدود زیر را در صورت وجود، به دست آورید.
الف) lim⁡x→1x−2x−1x2−x\lim_{x \to 1} \frac{x - \sqrt{2x - 1}}{x^2 - x}
ب) lim⁡x→3x2−92−x+1\lim_{x \to 3} \frac{x^2 - 9}{2 - \sqrt{x + 1}}
پ) lim⁡x→−82x+16x3+2\lim_{x \to -8} \frac{2x + 16}{\sqrt[3]{x} + 2}

جواب گام‌به‌گام

گام ۱ (الف): صورت و مخرج هر دو در x=1x=1 صفر می‌شوند (00\frac{0}{0}). صورت و مخرج را در مزدوج صورت، یعنی x+2x−1x+\sqrt{2x-1}، ضرب می‌کنیم:

x−2x−1x2−x×x+2x−1x+2x−1=x2−(2x−1)x(x−1)(x+2x−1)=(x−1)2x(x−1)(x+2x−1)\frac{x-\sqrt{2x-1}}{x^2-x}\times\frac{x+\sqrt{2x-1}}{x+\sqrt{2x-1}}=\frac{x^2-(2x-1)}{x(x-1)(x+\sqrt{2x-1})}=\frac{(x-1)^2}{x(x-1)(x+\sqrt{2x-1})}

گام ۲ (الف): عامل (x−1)(x-1) را ساده می‌کنیم و حد می‌گیریم:

lim⁡x→1x−1x(x+2x−1)=01×2=0\lim_{x\to1}\frac{x-1}{x(x+\sqrt{2x-1})}=\frac{0}{1\times 2}=0

گام ۳ (ب): در x=3x=3 داریم 00\frac{0}{0}. صورت و مخرج را در مزدوج مخرج، یعنی 2+x+12+\sqrt{x+1}، ضرب می‌کنیم. مخرج می‌شود 4−(x+1)=3−x=−(x−3)4-(x+1)=3-x=-(x-3):

(x−3)(x+3)(2+x+1)−(x−3)=−(x+3)(2+x+1)\frac{(x-3)(x+3)(2+\sqrt{x+1})}{-(x-3)}=-(x+3)(2+\sqrt{x+1})

گام ۴ (ب): حد را حساب می‌کنیم:

lim⁡x→3[−(x+3)(2+x+1)]=−(6)(2+2)=−24\lim_{x\to3}\left[-(x+3)(2+\sqrt{x+1})\right]=-(6)(2+2)=-24

گام ۵ (پ): قرار می‌دهیم t=x3t=\sqrt[3]{x}، یعنی x=t3x=t^3. وقتی x→−8x\to-8 آنگاه t→−2t\to-2 و:

2x+16x3+2=2(t3+8)t+2=2(t+2)(t2−2t+4)t+2=2(t2−2t+4)\frac{2x+16}{\sqrt[3]{x}+2}=\frac{2(t^3+8)}{t+2}=\frac{2(t+2)(t^2-2t+4)}{t+2}=2(t^2-2t+4)

گام ۶ (پ): حد را حساب می‌کنیم:

lim⁡t→−22(t2−2t+4)=2(4+4+4)=24\lim_{t\to-2}2(t^2-2t+4)=2(4+4+4)=24

جواب نهایی

الف) 00
ب) −24-24
پ) 2424

تمرین ۴

حدهای زیر را تعیین کنید.
الف) lim⁡x→0+1x\lim_{x \to 0^+} \frac{1}{x}
ب) lim⁡x→0−1∣x∣\lim_{x \to 0} \frac{-1}{|x|}
پ) lim⁡x→1−1x−1\lim_{x \to 1^-} \frac{1}{x - 1}
ت) lim⁡x→−69(x+6)2\lim_{x \to -6} \frac{9}{(x + 6)^2}
ث) lim⁡x→3−1(x−3)4\lim_{x \to 3} \frac{-1}{(x - 3)^4}
ج) lim⁡x→−124x+1(2x+1)2\lim_{x \to -\frac{1}{2}} \frac{4x + 1}{(2x + 1)^2}
چ) lim⁡x→3+1−5xx2−9\lim_{x \to 3^+} \frac{1 - 5x}{x^2 - 9}
ح) lim⁡x→(−2)−−3xx2−4\lim_{x \to (-2)^-} \frac{-3x}{x^2 - 4}
خ) lim⁡x→π2+1cos⁡x\lim_{x \to \frac{\pi}{2}^+} \frac{1}{\cos x}

جواب گام‌به‌گام

گام ۱: الف) وقتی x→0+x\to 0^+، مخرج مثبت و نزدیک صفر است، پس lim⁡x→0+1x=+∞\lim_{x\to0^+}\frac1x=+\infty.
ب) ∣x∣|x| در اطراف صفر مثبت است و به صفر میل می‌کند. صورت −1-1 است، پس طبق قسمت (پ) قضیه حد برابر −∞-\infty می‌شود.
پ) وقتی x→1−x\to1^- داریم x−1<0x-1<0 و نزدیک صفر است. صورت 11 مثبت است، پس طبق قسمت (ب) قضیه حد برابر −∞-\infty می‌شود.

گام ۲: ت) (x+6)2(x+6)^2 مثبت است و به صفر میل می‌کند. صورت 99 مثبت است، پس حد برابر +∞+\infty است.
ث) (x−3)4(x-3)^4 مثبت است و به صفر میل می‌کند. صورت −1-1 منفی است، پس حد برابر −∞-\infty است.
ج) مخرج (2x+1)2(2x+1)^2 مثبت است و به صفر میل می‌کند. حد صورت در x=−12x=-\frac12 برابر 4(−12)+1=−14\left(-\frac12\right)+1=-1 است که منفی است. پس حد برابر −∞-\infty است.

گام ۳: چ) وقتی x→3+x\to3^+، حد صورت 1−15=−141-15=-14 است. مخرج x2−9=(x−3)(x+3)x^2-9=(x-3)(x+3) است و برای x>3x>3 هر دو عامل مثبت‌اند، پس مخرج مثبت و نزدیک صفر است. در نتیجه حد برابر −∞-\infty است.

گام ۴: ح) وقتی x→(−2)−x\to(-2)^- یعنی x<−2x<-2، حد صورت −3(−2)=6-3(-2)=6 مثبت است. مخرج x2−4x^2-4 برای x<−2x<-2 مثبت است، چون x2>4x^2>4، و به صفر میل می‌کند. پس حد برابر +∞+\infty است.

گام ۵: خ) وقتی x→π2+x\to\frac{\pi}{2}^+، زاویه در ناحیهٔ دوم مثلثاتی است و cos⁡x\cos x منفی و نزدیک صفر است. صورت 11 مثبت است، پس lim⁡1cos⁡x=−∞\lim\frac1{\cos x}=-\infty.

جواب نهایی

الف) +∞+\infty
ب) −∞-\infty
پ) −∞-\infty
ت) +∞+\infty
ث) −∞-\infty
ج) −∞-\infty
چ) −∞-\infty
ح) +∞+\infty
خ) −∞-\infty

از هوش مصنوعی بپرس: حل با عکس

جایی از این جواب‌ها را نفهمیدی یا تمرینت این‌جا نیست؟ از سوال عکس بگیر؛ «حل با عکس» در پنل یادگیری 1xAi آن را گام‌به‌گام و فارسی حل می‌کند، دلیل هر گام را می‌گوید، با یک مدل دیگر چک می‌کند و صفحهٔ کتاب درسی را نشان می‌دهد. با «از این بپرس» هر گام را می‌پرسی. پلن رایگان سهمیهٔ روزانه دارد.

ساختن حساب رایگان است و بعد از ثبت‌نام مستقیم به همین بخش از پنل برمی‌گردی.

صفحهٔ ۵۷ ریاضی دوازدهم تجربی