۱۰۰ هزار تومان هدیهٔ ثبت‌نام، تا ۱ میلیونبا ثبت‌نام گردونهٔ هدیه را بچرخان: دست‌کم ۱۰۰٬۰۰۰ تومان و تا ۱٬۰۰۰٬۰۰۰ تومان اعتبار هدیه، بدون کارت بانکیگردونهٔ هدیه۱ میلیون برای تو، ۱ میلیون برای دوستتدوستانت را دعوت کن: برای هر دوستی که فعال شود ۱٬۰۰۰٬۰۰۰ تومان اعتبار هدیه می‌گیری و خودش هم ۱٬۰۰۰٬۰۰۰ تومانجوایز
1xAi

حل تمرین صفحه ۳۷ ریاضی دوازدهم تجربی

جواب گام‌به‌گام ۲ تمرین صفحهٔ ۳۷ کتاب ریاضی ۳.

  • ریاضی ۳
  • فصل ۲: مثلثات
  • پایهٔ دوازدهم
  • به‌روزرسانی: ۱۸ آبان ۱۴۰۵

صورت هر تمرین همان متن کتاب است. جواب را هوش مصنوعی گام‌به‌گام نوشته و هوش مصنوعی دیگری از یک شرکت دیگر، بی‌آنکه آن را ببیند، همان تمرین را حل کرده؛ فقط جوابی این‌جا آمده که هر دو به آن رسیده‌اند. اول خودت روی کاغذ حل کن، بعد راهت را با گام‌ها مقایسه کن.

فعالیت

در دایرهٔ مثلثاتی روبه‌رو خط TAT′TAT' در نقطهٔ AA بر محور کسینوس‌ها عمود است.
الف) زاویهٔ α\alpha را در ربع اول دایره مثلثاتی در نظر می‌گیریم و پاره‌خط OMOM را امتداد می‌دهیم تا این خط را در نقطهٔ M′M' قطع کند. نشان دهید:

tan⁡α=AM′=b\tan \alpha = AM' = b

می‌توان دید که تانژانت هر زاویه دلخواه مانند α\alpha، به همین ترتیب از برخورد امتداد ضلع دوم آن زاویه با خط TAT′TAT' تعیین می‌شود. بنابراین خط TAT′TAT' را محور تانژانت می‌نامیم. نقطهٔ AA مبدأ این محور است و جهت مثبت محور، از پایین به سمت بالا است.
ب) چرا تانژانت زوایایی که انتهای کمان آنها در ربع اول و سوم قرار دارد مقداری مثبت و تانژانت زوایایی که انتهای کمان آنها در ربع دوم و چهارم قرار دارد، مقداری منفی است؟
پ) آیا tan⁡π2\tan \frac{\pi}{2} عددی حقیقی است؟ tan⁡3π2\tan \frac{3\pi}{2} چطور؟ به کمک شکل، پاسخ خود را توجیه کنید.

جواب گام‌به‌گام

گام ۱ (الف): نقطهٔ MM روی دایرهٔ مثلثاتی با زاویهٔ α\alpha است، پس M=(cos⁡α,sin⁡α)M=(\cos\alpha,\sin\alpha). پای عمود MM بر محور کسینوس‌ها را HH می‌نامیم، پس OH=cos⁡αOH=\cos\alpha و MH=sin⁡αMH=\sin\alpha. شعاع دایره ۱ است، پس OA=1OA=1.

گام ۲ (الف): مثلث‌های OHMOHM و OAM′OAM' هر دو قائم‌الزاویه‌اند (HH و AA قائمه‌اند) و زاویهٔ α\alpha در رأس OO مشترک است. پس متشابه‌اند و داریم:

AM′OA=MHOH ⇒ AM′=sin⁡αcos⁡α=tan⁡α\frac{AM'}{OA}=\frac{MH}{OH}\ \Rightarrow\ AM'=\frac{\sin\alpha}{\cos\alpha}=\tan\alpha

بنابراین tan⁡α=AM′=b\tan\alpha=AM'=b.

گام ۳ (ب): تانژانت همان مختصّ نقطهٔ برخورد امتداد ضلع دوم زاویه با محور تانژانت است. اگر این نقطه بالاتر از AA باشد، تانژانت مثبت است و اگر پایین‌تر از AA باشد، منفی است.

  • در ربع اول، ضلع دوم زاویه خط TAT′TAT' را بالای AA قطع می‌کند، پس tan⁡α>0\tan\alpha>0.
  • در ربع سوم، امتدادِ ضلع دوم از آن‌سوی مبدأ به ربع اول می‌رسد و محور را بالای AA قطع می‌کند، پس tan⁡α>0\tan\alpha>0.
  • در ربع دوم، امتدادِ ضلع دوم از آن‌سوی مبدأ به ربع چهارم می‌رسد و محور را پایین‌تر از AA قطع می‌کند، پس tan⁡α<0\tan\alpha<0.
  • در ربع چهارم، ضلع دوم زاویه محور را پایین‌تر از AA قطع می‌کند، پس tan⁡α<0\tan\alpha<0.

این با tan⁡α=sin⁡αcos⁡α\tan\alpha=\frac{\sin\alpha}{\cos\alpha} هم سازگار است: در ربع اول و سوم sin⁡\sin و cos⁡\cos هم‌علامت‌اند و در ربع دوم و چهارم مخالف‌علامت.

گام ۴ (پ): برای α=π2\alpha=\frac{\pi}{2} ضلع دوم زاویه روی محور yyها است و برای α=3π2\alpha=\frac{3\pi}{2} روی نیم‌محور منفی yyها. محور yyها و خط TAT′TAT' هر دو بر محور xxها عمودند، پس با هم موازی‌اند. امتداد ضلع دوم این خط را قطع نمی‌کند و نقطهٔ M′M' وجود ندارد. در نتیجه tan⁡π2\tan\frac{\pi}{2} و tan⁡3π2\tan\frac{3\pi}{2} عدد حقیقی نیستند (تعریف نشده‌اند). این با cos⁡π2=cos⁡3π2=0\cos\frac{\pi}{2}=\cos\frac{3\pi}{2}=0 هم سازگار است.

جواب نهایی

الف) با تشابه مثلث‌های OHMOHM و OAM′OAM' داریم AM′=sin⁡αcos⁡α=tan⁡α=bAM'=\frac{\sin\alpha}{\cos\alpha}=\tan\alpha=b.
ب) در ربع اول و سوم نقطهٔ برخورد بالای AA و در ربع دوم و چهارم پایین‌تر از AA روی محور تانژانت است، پس به ترتیب مثبت و منفی است.
پ) خیر؛ tan⁡π2\tan\frac{\pi}{2} و tan⁡3π2\tan\frac{3\pi}{2} عدد حقیقی نیستند، چون ضلع دوم زاویه با محور تانژانت موازی است و آن را قطع نمی‌کند.

فعالیت

با تغییر زاویهٔ α\alpha مقادیر تانژانت آن نیز تغییر می‌کند. ابتدا این تغییرات را در ربع اول دایرهٔ مثلثاتی بررسی می‌کنیم. اگر α=0\alpha = 0، مقدار tan⁡α\tan \alpha نیز برابر صفر است و با افزایش اندازه α\alpha، مقدار tan⁡α\tan \alpha نیز افزایش می‌یابد.
الف) با افزایش مداوم مقادیر زاویهٔ α\alpha در ربع اول و نزدیک شدن آن به π2\frac{\pi}{2}، مقادیر تانژانت تا چه حد افزایش می‌یابد؟
ب) توضیح دهید اگر عدد حقیقی و مثبت aa را داشته باشیم، چگونه می‌توان زاویه‌ای مانند α\alpha یافت، به طوری که tan⁡α=a\tan \alpha = a.

جواب گام‌به‌گام

گام ۱: در ربع اول، tan⁡α\tan\alpha برابر طول AM′AM' است. M′M' نقطهٔ برخورد امتداد OMOM با محور تانژانت‌ها، یعنی خط TAT′TAT'، است.

گام ۲ (الف): وقتی α\alpha به π2\frac{\pi}{2} نزدیک می‌شود، ضلع دوم زاویه به محور yy ها نزدیک می‌شود. در این حالت امتداد آن با خط TAT′TAT' زاویهٔ بسیار کوچکی می‌سازد، پس نقطهٔ M′M' در این خط بالاتر و بالاتر می‌رود. بنابراین tan⁡α\tan\alpha بدون حد بالا زیاد می‌شود و از هر عدد دلخواهی بزرگ‌تر می‌شود. می‌گوییم tan⁡α\tan\alpha به +∞+\infty میل می‌کند. در α=π2\alpha=\frac{\pi}{2} ضلع دوم زاویه با خط TAT′TAT' موازی است و آن را قطع نمی‌کند، پس tan⁡π2\tan\frac{\pi}{2} تعریف نمی‌شود.

گام ۳ (ب): عدد مثبت aa داده شده است. روی محور تانژانت‌ها نقطهٔ M′M' را به فاصلهٔ aa بالای مبدأ AA قرار می‌دهیم، یعنی AM′=aAM'=a.

گام ۴ (ب): مرکز دایره، OO، را به M′M' وصل می‌کنیم. این خط دایره را در ربع اول در نقطه‌ای مانند MM قطع می‌کند. زاویهٔ α=AOM^\alpha=\widehat{AOM} همان زاویهٔ مطلوب است، چون

tan⁡α=AM′=a\tan\alpha=AM'=a

با رفتن α\alpha از 00 تا π2\frac{\pi}{2}، مقدار tan⁡α\tan\alpha از 00 شروع می‌شود و بدون حد بالا زیاد می‌شود. پس هر عدد مثبت aa را دقیقاً یک بار می‌گیرد و چنین زاویه‌ای همیشه وجود دارد.

جواب نهایی

الف) مقدار تانژانت هیچ حد بالایی ندارد و به +∞+\infty میل می‌کند؛ tan⁡π2\tan\frac{\pi}{2} تعریف نمی‌شود.
ب) نقطهٔ M′M' را روی محور تانژانت‌ها به فاصلهٔ aa بالای AA می‌گیریم و OM′OM' را وصل می‌کنیم؛ زاویهٔ AOM^\widehat{AOM} در ربع اول همان α\alpha با tan⁡α=a\tan\alpha=a است.

از هوش مصنوعی بپرس: حل با عکس

جایی از این جواب‌ها را نفهمیدی یا تمرینت این‌جا نیست؟ از سوال عکس بگیر؛ «حل با عکس» در پنل یادگیری 1xAi آن را گام‌به‌گام و فارسی حل می‌کند، دلیل هر گام را می‌گوید، با یک مدل دیگر چک می‌کند و صفحهٔ کتاب درسی را نشان می‌دهد. با «از این بپرس» هر گام را می‌پرسی. پلن رایگان سهمیهٔ روزانه دارد.

ساختن حساب رایگان است و بعد از ثبت‌نام مستقیم به همین بخش از پنل برمی‌گردی.

صفحهٔ ۳۷ ریاضی دوازدهم تجربی