فعالیت
در دایرهٔ مثلثاتی روبهرو خط در نقطهٔ بر محور کسینوسها عمود است.
الف) زاویهٔ را در ربع اول دایره مثلثاتی در نظر میگیریم و پارهخط را امتداد میدهیم تا این خط را در نقطهٔ قطع کند. نشان دهید:
میتوان دید که تانژانت هر زاویه دلخواه مانند ، به همین ترتیب از برخورد امتداد ضلع دوم آن زاویه با خط تعیین میشود. بنابراین خط را محور تانژانت مینامیم. نقطهٔ مبدأ این محور است و جهت مثبت محور، از پایین به سمت بالا است.
ب) چرا تانژانت زوایایی که انتهای کمان آنها در ربع اول و سوم قرار دارد مقداری مثبت و تانژانت زوایایی که انتهای کمان آنها در ربع دوم و چهارم قرار دارد، مقداری منفی است؟
پ) آیا عددی حقیقی است؟ چطور؟ به کمک شکل، پاسخ خود را توجیه کنید.
جواب گامبهگام
گام ۱ (الف): نقطهٔ روی دایرهٔ مثلثاتی با زاویهٔ است، پس . پای عمود بر محور کسینوسها را مینامیم، پس و . شعاع دایره ۱ است، پس .
گام ۲ (الف): مثلثهای و هر دو قائمالزاویهاند ( و قائمهاند) و زاویهٔ در رأس مشترک است. پس متشابهاند و داریم:
بنابراین .
گام ۳ (ب): تانژانت همان مختصّ نقطهٔ برخورد امتداد ضلع دوم زاویه با محور تانژانت است. اگر این نقطه بالاتر از باشد، تانژانت مثبت است و اگر پایینتر از باشد، منفی است.
- در ربع اول، ضلع دوم زاویه خط را بالای قطع میکند، پس .
- در ربع سوم، امتدادِ ضلع دوم از آنسوی مبدأ به ربع اول میرسد و محور را بالای قطع میکند، پس .
- در ربع دوم، امتدادِ ضلع دوم از آنسوی مبدأ به ربع چهارم میرسد و محور را پایینتر از قطع میکند، پس .
- در ربع چهارم، ضلع دوم زاویه محور را پایینتر از قطع میکند، پس .
این با هم سازگار است: در ربع اول و سوم و همعلامتاند و در ربع دوم و چهارم مخالفعلامت.
گام ۴ (پ): برای ضلع دوم زاویه روی محور ها است و برای روی نیممحور منفی ها. محور ها و خط هر دو بر محور ها عمودند، پس با هم موازیاند. امتداد ضلع دوم این خط را قطع نمیکند و نقطهٔ وجود ندارد. در نتیجه و عدد حقیقی نیستند (تعریف نشدهاند). این با هم سازگار است.
جواب نهایی
الف) با تشابه مثلثهای و داریم .
ب) در ربع اول و سوم نقطهٔ برخورد بالای و در ربع دوم و چهارم پایینتر از روی محور تانژانت است، پس به ترتیب مثبت و منفی است.
پ) خیر؛ و عدد حقیقی نیستند، چون ضلع دوم زاویه با محور تانژانت موازی است و آن را قطع نمیکند.