۱۰۰ هزار تومان هدیهٔ ثبت‌نام، تا ۱ میلیونبا ثبت‌نام گردونهٔ هدیه را بچرخان: دست‌کم ۱۰۰٬۰۰۰ تومان و تا ۱٬۰۰۰٬۰۰۰ تومان اعتبار هدیه، بدون کارت بانکیگردونهٔ هدیه۱ میلیون برای تو، ۱ میلیون برای دوستتدوستانت را دعوت کن: برای هر دوستی که فعال شود ۱٬۰۰۰٬۰۰۰ تومان اعتبار هدیه می‌گیری و خودش هم ۱٬۰۰۰٬۰۰۰ تومانجوایز
1xAi

حل تمرین صفحه ۱۰ ریاضی دوازدهم تجربی

جواب گام‌به‌گام ۶ تمرین صفحهٔ ۱۰ کتاب ریاضی ۳؛ ۲ بخش دیگر این صفحه هنوز جوابِ بررسی‌شده ندارد.

  • ریاضی ۳
  • فصل ۱: تابع
  • پایهٔ دوازدهم
  • به‌روزرسانی: ۱۸ آبان ۱۴۰۵

صورت هر تمرین همان متن کتاب است. جواب را هوش مصنوعی گام‌به‌گام نوشته و هوش مصنوعی دیگری از یک شرکت دیگر، بی‌آنکه آن را ببیند، همان تمرین را حل کرده؛ فقط جوابی این‌جا آمده که هر دو به آن رسیده‌اند. اول خودت روی کاغذ حل کن، بعد راهت را با گام‌ها مقایسه کن.

فعالیت

به نمودار تابع روبه‌رو دقت کنید.
الف) این تابع اکیداً صعودی است یا اکیداً نزولی؟
ب) این تابع یک به یک است؟
پ) آیا تابعی وجود دارد که اکیداً صعودی یا اکیداً نزولی باشد ولی یک به یک نباشد؟

[شکل: نمودار تابع]

جواب این بخش هنوز بررسی نشده و این‌جا نیامده است. «حل با عکس» آن را گام‌به‌گام حل می‌کند.

تمرین ۱

نمودار توابع زیر را رسم کنید و دامنه و برد آنها را مشخص نمایید.

الف) y=(x−1)3−1y=(x-1)^{3}-1
ب) y=(x+2)3−2y=(x+2)^{3}-2

جواب گام‌به‌گام

گام ۱: نمودار y=x3y=x^3 را در نظر می‌گیریم که از مبدأ می‌گذرد، اکیداً صعودی است و دامنه و بردش R\mathbb{R} است. نمودار هر دو تابع با انتقال این نمودار به دست می‌آید.

گام ۲: الف) y=(x−1)3−1y=(x-1)^3-1: نمودار y=x3y=x^3 را ۱ واحد به راست و ۱ واحد به پایین منتقل می‌کنیم. مرکز تقارن (نقطهٔ عطف) از (0,0)(0,0) به (1,−1)(1,-1) می‌رود. نمودار از نقطه‌هایی مانند (0,−2)(0,-2) و (2,0)(2,0) می‌گذرد، چون (0−1)3−1=−2(0-1)^3-1=-2 و (2−1)3−1=0(2-1)^3-1=0. همچنین برای x=1x=1 مقدار y=−1y=-1 است.

گام ۳: انتقال افقی و عمودی دامنه و برد را تغییر نمی‌دهد، زیرا xx می‌تواند هر عدد حقیقی باشد و (x−1)3(x-1)^3 هر مقدار حقیقی می‌گیرد. پس D=RD=\mathbb{R} و R=RR=\mathbb{R}.

گام ۴: ب) y=(x+2)3−2y=(x+2)^3-2: نمودار y=x3y=x^3 را ۲ واحد به چپ و ۲ واحد به پایین منتقل می‌کنیم. مرکز تقارن به (−2,−2)(-2,-2) می‌رود. نمودار از نقطه‌هایی مانند (−1,−1)(-1,-1) و (0,6)(0,6) می‌گذرد، چون (−1+2)3−2=−1(-1+2)^3-2=-1 و (0+2)3−2=6(0+2)^3-2=6. همچنین (−3,−3)(-3,-3) روی نمودار است، چون (−3+2)3−2=−3(-3+2)^3-2=-3.

گام ۵: مانند قسمت الف، دامنه و برد هر دو R\mathbb{R} هستند.

جواب نهایی

الف) D=RD=\mathbb{R} ، R=RR=\mathbb{R} (نمودار y=x3y=x^3 با انتقال ۱ واحد به راست و ۱ واحد به پایین)
ب) D=RD=\mathbb{R} ، R=RR=\mathbb{R} (نمودار y=x3y=x^3 با انتقال ۲ واحد به چپ و ۲ واحد به پایین)

تمرین ۲

نمودار تابع زیر را رسم کنید و بازه‌هایی را که در آنها تابع صعودی، نزولی یا ثابت است، مشخص کنید.

f(x)={−2x−3x<−43−4≤x<23x−2x≥2f(x)=\begin{cases} -2x-3 & x < -4 \\ 3 & -4 \le x < 2 \\ 3x-2 & x \ge 2 \end{cases}

جواب گام‌به‌گام

گام ۱: تابع سه ضابطه دارد و هر ضابطه یک خط است. ابتدا چند نقطه می‌گیریم.
ضابطهٔ اول، x<−4x<-4: x=−5⇒y=7x=-5\Rightarrow y=7 و در x=−4x=-4 مقدار −2(−4)−3=5-2(-4)-3=5 می‌شود، پس نقطهٔ (−4,5)(-4,5) توخالی است.
ضابطهٔ دوم: پاره‌خط افقی y=3y=3 از (−4,3)(-4,3) (توپر) تا (2,3)(2,3) (توخالی).
ضابطهٔ سوم، x≥2x\ge 2: x=2⇒y=4x=2\Rightarrow y=4 (توپر) و x=3⇒y=7x=3\Rightarrow y=7.

گام ۲: نمودار شامل این سه بخش است.

  • نیم‌خطی با شیب −2-2 که از بالا می‌آید و در (−4,5)(-4,5) (توخالی) تمام می‌شود.
  • پاره‌خط افقی y=3y=3 بین x=−4x=-4 و x=2x=2.
  • نیم‌خطی با شیب 33 که از نقطهٔ (2,4)(2,4) شروع می‌شود و بالا می‌رود.

گام ۳: برای x<−4x<-4 شیب −2-2 منفی است، پس تابع نزولی است. در x=−4x=-4 مقدار تابع 33 است که از مقادیر قبلی (بزرگ‌تر از 55) کمتر است، پس نزولی بودن تا x=−4x=-4 ادامه دارد.

گام ۴: در بازهٔ [−4,2)[-4,2) مقدار تابع همواره 33 است، پس تابع ثابت است.

گام ۵: برای x≥2x\ge 2 شیب 33 مثبت است، پس تابع صعودی است. مقدار f(2)=4f(2)=4 از مقدار 33 در بازهٔ قبلی بیشتر است و صعودی بودن از x=2x=2 شروع می‌شود.

جواب نهایی

نزولی در (−∞,−4](-\infty,-4]؛ ثابت در [−4,2)[-4,2) (مقدار 33)؛ صعودی در [2,+∞)[2,+\infty)

تمرین ۳

با استفاده از نمودار تابع زیر مشخص کنید این تابع در چه بازه‌هایی صعودی، نزولی یا ثابت است؟

[شکل: نمودار تابع]

جواب این بخش هنوز بررسی نشده و این‌جا نیامده است. «حل با عکس» آن را گام‌به‌گام حل می‌کند.

تمرین ۴

تابع نمایی y=2−xy=2^{-x} و تابع لگاریتمی y=−log⁡2x+2y=-\log_{2} x+2 را رسم کنید و در مورد یکنوایی آنها در کلاس بحث کنید.

جواب گام‌به‌گام

گام ۱: تابع y=2−x=(12)xy=2^{-x}=\left(\frac12\right)^x یک تابع نمایی با پایهٔ 12\frac12 (بین ۰ و ۱) است. جدول چند نقطه:

xx−2-2−1-1001122
yy44221112\frac1214\frac14

نمودار از بالا و چپ می‌آید، از نقطهٔ (0,1)(0,1) می‌گذرد و به محور xxها (مجانب افقی) نزدیک می‌شود، بدون آنکه آن را قطع کند. دامنه R\mathbb{R} و برد (0,+∞)(0,+\infty) است.

گام ۲: با افزایش xx، مقدار yy کاهش می‌یابد؛ پس تابع y=2−xy=2^{-x} در سراسر R\mathbb{R} اکیداً نزولی است.

گام ۳: تابع y=−log⁡2x+2y=-\log_2 x+2 دامنه‌اش (0,+∞)(0,+\infty) است. جدول چند نقطه:

xx14\frac1412\frac1211224488
yy4433221100−1-1

نمودار نسبت به نمودار y=log⁡2xy=\log_2 x نسبت به محور xxها قرینه شده و سپس ۲ واحد بالا رفته است. محور yy مجانب قائم آن است و برد آن R\mathbb{R} است.

گام ۴: با افزایش xx، مقدار log⁡2x\log_2 x زیاد می‌شود و در نتیجه −log⁡2x+2-\log_2 x+2 کم می‌شود؛ پس این تابع در دامنهٔ خود (0,+∞)(0,+\infty) اکیداً نزولی است.

گام ۵: نتیجهٔ بحث: هر دو تابع اکیداً نزولی‌اند، پس یک‌به‌یک هستند. نمودار تابع نمایی y=2−xy=2^{-x} و تابع لگاریتمی y=−log⁡2x+2y=-\log_2 x+2 هر دو در دامنهٔ خود نزولی‌اند، هرچند یکی بالای محور xxها و دیگری با برد R\mathbb{R} است.

جواب نهایی

y=2−xy=2^{-x}: دامنه R\mathbb{R}، برد (0,+∞)(0,+\infty)، در کل دامنه اکیداً نزولی
y=−log⁡2x+2y=-\log_2 x+2: دامنه (0,+∞)(0,+\infty)، برد R\mathbb{R}، در کل دامنه اکیداً نزولی

تمرین ۵

تابع y=x2∣x∣y=x^{2}|x| در بازهٔ (−∞,a](-\infty, a] نزولی است، حداکثر مقدار aa چقدر است؟

جواب گام‌به‌گام

گام ۱: تابع را بدون قدرمطلق می‌نویسیم. برای x≥0x\ge 0 داریم ∣x∣=x|x|=x و y=x3y=x^{3}. برای x<0x<0 داریم ∣x∣=−x|x|=-x و y=−x3y=-x^{3}.

گام ۲: برای x≤0x\le 0 تابع y=−x3y=-x^{3} است. چون x3x^{3} روی R\mathbb{R} اکیداً صعودی است، −x3-x^{3} اکیداً نزولی است. پس yy در (−∞,∘](-\infty,\circ] نزولی است.

گام ۳: برای x≥∘x\ge \circ تابع y=x3y=x^{3} است که اکیداً صعودی است. پس اگر a>∘a>\circ باشد، در بازهٔ (−∞,a](-\infty,a] تابع از ∘\circ تا aa صعودی می‌شود و دیگر نزولی نیست. مثلاً f(−1)=1>f(∘)=∘<f(1)=1f(-1)=1>f(\circ)=\circ<f(1)=1 نشان می‌دهد تابع در [−1,1][-1,1] نزولی نیست.

گام ۴: بنابراین بزرگ‌ترین مقدار aa برابر ∘\circ است.

جواب نهایی

حداکثر مقدار aa برابر ∘\circ است.

تمرین ۶

تابعی مثال بزنید که در دامنهٔ خود اکیداً صعودی و تابعی مثال بزنید که در دامنهٔ خود اکیداً نزولی باشد.

جواب گام‌به‌گام

گام ۱: تابع اکیداً صعودی یعنی برای هر x1<x2x_1<x_2 در دامنه، f(x1)<f(x2)f(x_1)<f(x_2) باشد. نمودار چنین تابعی همواره در حال بالا رفتن است.

گام ۲: مثال تابع اکیداً صعودی: f(x)=x3f(x)=x^{3} (یا y=2x+1y=2x+1). برای x1<x2x_1<x_2 داریم x13<x23x_1^{3}<x_2^{3}، پس در تمام R\mathbb{R} اکیداً صعودی است.

گام ۳: تابع اکیداً نزولی یعنی برای هر x1<x2x_1<x_2 در دامنه، f(x1)>f(x2)f(x_1)>f(x_2) باشد. نمودار چنین تابعی همواره در حال پایین آمدن است.

گام ۴: مثال تابع اکیداً نزولی: g(x)=−x3g(x)=-x^{3} (یا y=−2x+1y=-2x+1). برای x1<x2x_1<x_2 داریم −x13>−x23-x_1^{3}>-x_2^{3}، پس در تمام R\mathbb{R} اکیداً نزولی است. مثال‌های دیگر نیز ممکن است، مثلاً y=2xy=2^x اکیداً صعودی و y=2−xy=2^{-x} اکیداً نزولی است.

جواب نهایی

اکیداً صعودی: f(x)=x3f(x)=x^{3} (یا y=2x+1y=2x+1)؛ اکیداً نزولی: g(x)=−x3g(x)=-x^{3} (یا y=−2x+1y=-2x+1) — پاسخ‌های دیگر هم ممکن است.

تمرین ۷

نمودار تابعی را رسم کنید که در هر یک از بازه‌های (−∞,∘)(-\infty, \circ) و (∘,+∞)(\circ, +\infty) اکیداً صعودی باشد ولی در R\mathbb{R} اکیداً صعودی نباشد.

جواب گام‌به‌گام

گام ۱: تابعی می‌خواهیم که روی هر یک از دو بازهٔ (−∞,0)(-\infty,0) و (0,+∞)(0,+\infty) اکیداً صعودی باشد، ولی در نقطهٔ x=0x=0 «پرش رو به پایین» داشته باشد تا روی کل R\mathbb{R} اکیداً صعودی نباشد.

گام ۲: تابع زیر را در نظر می‌گیریم:

f(x)={xx<0x−1x≥0f(x)=\begin{cases} x & x<0 \\ x-1 & x\ge 0 \end{cases}

گام ۳: رسم نمودار: برای x<0x<0 بخشی از خط y=xy=x است که در مبدأ با دایرهٔ توخالی در (0,0)(0,0) پایان می‌یابد. برای x≥0x\ge 0 نیم‌خط y=x−1y=x-1 است که از نقطهٔ توپر (0,−1)(0,-1) شروع می‌شود و به سمت بالا و راست ادامه دارد.

گام ۴: بررسی: هر دو ضابطه خطی با شیب 11 هستند؛ پس روی (−∞,0)(-\infty,0) و روی (0,+∞)(0,+\infty) اکیداً صعودی‌اند.

گام ۵: اما روی R\mathbb{R} اکیداً صعودی نیست؛ زیرا −0/5<0-0/5<0 ولی

f(−0/5)=−0/5>f(0)=−1f(-0/5)=-0/5 > f(0)=-1

یعنی با بزرگ‌تر شدن xx، مقدار تابع کم شده است. (مثال‌های دیگر، مثل y=−1xy=-\frac{1}{x}، هم قابل قبول‌اند.)

جواب نهایی

مثال: f(x)=xf(x)=x برای x<0x<0 و f(x)=x−1f(x)=x-1 برای x≥0x\ge0؛ روی هر یک از دو بازه اکیداً صعودی است ولی روی R\mathbb{R} نیست (چون f(−0/5)>f(0)f(-0/5)>f(0)). پاسخ‌های دیگر هم ممکن است.

از هوش مصنوعی بپرس: حل با عکس

جایی از این جواب‌ها را نفهمیدی یا تمرینت این‌جا نیست؟ از سوال عکس بگیر؛ «حل با عکس» در پنل یادگیری 1xAi آن را گام‌به‌گام و فارسی حل می‌کند، دلیل هر گام را می‌گوید، با یک مدل دیگر چک می‌کند و صفحهٔ کتاب درسی را نشان می‌دهد. با «از این بپرس» هر گام را می‌پرسی. پلن رایگان سهمیهٔ روزانه دارد.

ساختن حساب رایگان است و بعد از ثبت‌نام مستقیم به همین بخش از پنل برمی‌گردی.

صفحهٔ ۱۰ ریاضی دوازدهم تجربی