درس ۱ · صفحهٔ ۱۵۸ تا ۱۶۳ · حدود ۱۵ دقیقه · تولید هوش مصنوعی
انگیزه و نگرش
در این درس یاد میگیری برای چرایی رفتار به انگیزه و نگرش توجه کنی، نقش انگیزه را در شدت و جهت تلاش توضیح بدهی و انگیزههای درونی و بیرونی را از نظر منبع لذت و ماندگاری رفتار مقایسه کنی.
پیش از شروع
دو دانشآموز به یک اندازه درس میخوانند؛ یکی برای گرفتن جایزه و دیگری چون از فهمیدن موضوع لذت میبرد. اگر جایزه حذف شود، فکر میکنی کدامیک بیشتر به درسخواندن ادامه میدهد؟ چرا؟
احتمالاً کسی که از خودِ یادگیری لذت میبرد، دلیل محکمتری برای ادامهدادن دارد؛ چون دلیل تلاشش با حذف جایزه از بین نمیرود. پس برای شناخت رفتار، فقط دیدنِ کاری که فرد انجام میدهد کافی نیست؛ باید بدانیم چرا آن را انجام میدهد.
پشت رفتار چه دلیلی هست؟
پشت رفتار چه دلیلی هست؟
فرض کن بعد از ورزش تشنهای و به سمت آبخوری میروی. اگر بپرسیم «چرا سراغ آب رفتی؟»، پاسخ روشن است: بدنت به آب نیاز دارد. پس برای فهمیدن رفتار، باید دنبال دلیل بهوجودآمدن آن بگردیم.
اما نیازهای زیستی، مثل تشنگی و گرسنگی، همهٔ رفتارهای انسان را توضیح نمیدهند. تصور کن فقط کمی آب داری و آن را به دوست تشنهات میدهی. نیاز خودت به آب از بین نرفته است؛ بااینحال، اهمیتدادن به دیگری در انتخابت نقش داشته است.
کتاب، عوامل فراتر از نیازهای زیستی را که رفتار و شناخت ما را به حرکت درمیآورند، نگرش مینامد. نگرش از شناخت، باورها و ارزشهای فرد تأثیر میپذیرد. مثلاً اگر کمک به دیگران برایت ارزشمند باشد، ممکن است با وجود خستگی به دوستت کمک کنی.
پس برای پاسخ به «چرا این کار را کرد؟»، هم نیازهای زیستی فرد را بررسی کن و هم باورها و ارزشهایی را که در تصمیمش نقش دارند.
کتاب درسی، صفحهٔ ۱۶۰
شدت و جهت انگیزه
شدت و جهت انگیزه
حتماً دیدهای که گاهی برای انجام کاری انرژی زیادی میگذاری، اما برای کاری دیگر بهسختی شروع میکنی. انگیزه عاملی است که هم میزان تلاش ما را مشخص میکند و هم معلوم میکند این تلاش به سوی چه رفتاری پیش برود.
برای فهمیدن این دو نقش، دو پرسش بپرس:
- شدت: چقدر تلاش میکنم؟
- جهت: تلاشم را صرف چه کاری میکنم؟
مثلاً سارا برای بهترشدن در نقاشی، هر روز با جدیت تمرین میکند. «با جدیت تمرینکردن» نشاندهندهٔ شدت انگیزه است و «تمرین نقاشی» جهت آن را نشان میدهد. دوستش هم ممکن است به همان اندازه تلاش کند، اما برای یادگیری شنا؛ پس شدت تلاششان میتواند شبیه باشد، ولی جهت آن متفاوت است.
بنابراین، برای شناخت انگیزه فقط نپرس «چقدر تلاش میکند؟»؛ بپرس «برای چه کاری تلاش میکند؟»
کتاب درسی، صفحهٔ ۱۶۲
وقتی پاداش بیرون از کار است
وقتی پاداش بیرون از کار است
فرض کن قرار گذاشتهای اگر اتاقت را مرتب کنی، خانوادهات تو را به سینما ببرند. در این موقعیت، چیزی که تو را به مرتبکردن اتاق ترغیب میکند، پیامدی بیرون از خودِ کار است: رفتن به سینما. به این نوع انگیزه، انگیزه بیرونی میگوییم.
«بیرونی» بودن به این معنا نیست که فرد تلاش نمیکند؛ ممکن است برای گرفتن جایزه خیلی هم تلاش کند! نکته این است که هدف او از انجام کار، رسیدن به پاداشی است که جدا از خودِ فعالیت قرار دارد؛ مثل پول، جایزه یا تشویق دیگران.
برای تشخیص این انگیزه، از خودت بپرس: «این فرد کار را برای رسیدن به چه چیزی انجام میدهد؟» مثلاً اگر دانشآموزی فقط برای دریافت جایزه در مسابقه شرکت کند، عامل برانگیزانندهاش همان جایزه است، نه خودِ شرکت در مسابقه.
کتاب درسی، صفحهٔ ۱۶۳
وقتی خودِ کار لذتبخش است
وقتی خودِ کار لذتبخش است
تا حالا آنقدر سرگرم نقاشی، حل معما یا بازی شدهای که گذشت زمان را حس نکنی؟ اگر آن کار را به خاطر علاقه و لذتِ انجامدادنش ادامه بدهی، انگیزهات درونی است؛ یعنی برای انجامش منتظر جایزه یا تشویق دیگران نیستی.
مثلاً نوجوانی را تصور کن که داستان مینویسد، چون از ساختن شخصیتها و ماجراها لذت میبرد؛ حتی اگر کسی نوشتههایش را نخواند یا به او جایزه ندهد. منبع لذت او خودِ داستاننوشتن است، نه پیامدی بیرون از آن.
این تفاوت به ماندگاری رفتار کمک میکند: وقتی خودِ فعالیت برایت جذاب باشد، حذف جایزه لزوماً دلیل ادامهدادنت را از بین نمیبرد. به همین دلیل، رفتار با انگیزه درونی معمولاً کمتر به پاداش بیرونی وابسته است. البته انگیزه درونی به این معنا نیست که فرد هرگز خسته نمیشود یا همیشه بدون وقفه ادامه میدهد!
کتاب درسی، صفحهٔ ۱۶۳
مثال حلشده
نازنین فقط برای گرفتن امتیاز کلاسی داستان میخواند، اما مریم داستان میخواند چون از دنبالکردن ماجراها لذت میبرد. اگر امتیاز کلاسی حذف شود، انتظار داریم کدامیک بیشتر به خواندن ادامه دهد؟ دلیل بیاور.
ابتدا دلیل انجام فعالیت را پیدا میکنیم؛ یکسانبودن کار، لزوماً به معنای یکسانبودن انگیزه نیست.
نازنین دنبال امتیاز است؛ امتیاز پیامدی خارج از خودِ داستانخواندن است، پس انگیزه او بیرونی است.
مریم از خودِ خواندن لذت میبرد؛ بنابراین انگیزه او درونی است.
با حذف امتیاز، دلیل مریم برای خواندن همچنان باقی میماند؛ پس انتظار داریم رفتار او کمتر به این تغییر وابسته باشد.
نکات مهم
- برای فهمیدن چرایی رفتار انسان، علاوه بر نیازهای زیستی باید نگرش او و نقش باورها و ارزشهایش را در نظر گرفت.
- انگیزه، شدت تلاش و جهت حرکت ما به سوی یک رفتار معین را مشخص میکند.
- در انگیزه بیرونی، پیامدی خارج از فعالیت محرک فرد است؛ در انگیزه درونی، خودِ فعالیت لذتبخش است و ادامهدادن آن کمتر به پاداش بیرونی وابسته میشود.