۱۰۰ هزار تومان هدیهٔ ثبت‌نام، تا ۱ میلیونبا ثبت‌نام گردونهٔ هدیه را بچرخان: دست‌کم ۱۰۰٬۰۰۰ تومان و تا ۱٬۰۰۰٬۰۰۰ تومان اعتبار هدیه، بدون کارت بانکیگردونهٔ هدیه۱ میلیون برای تو، ۱ میلیون برای دوستتدوستانت را دعوت کن: برای هر دوستی که فعال شود ۱٬۰۰۰٬۰۰۰ تومان اعتبار هدیه می‌گیری و خودش هم ۱٬۰۰۰٬۰۰۰ تومانجوایز
1xAi

خلاصه درس فصل ۷ روان‌شناسی یازدهم؛ درسنامه و نکات مهم

«انگیزه و نگرش»: ۵ درس، هر کدام با توضیح مفاهیم، مثال حل‌شده و نکات مهم.

  • روان‌شناسی
  • پایهٔ یازدهم
  • صفحهٔ ۱۵۸ تا ۱۸۵

این درسنامه را هوش مصنوعی 1xAi از روی صفحه‌های همان درس در کتاب درسی نوشته است (برچسب «تولید هوش مصنوعی»). کنار توضیح‌ها شمارهٔ صفحهٔ کتاب آمده تا با کتاب مقایسه کنی، و مثال حل‌شدهٔ هر درس یک بار دیگر جداگانه حل و بررسی شده؛ مثالی که درست درنیامده حذف شده است.

درس ۱ · صفحهٔ ۱۵۸ تا ۱۶۳ · حدود ۱۵ دقیقه · تولید هوش مصنوعی

انگیزه و نگرش

در این درس یاد می‌گیری برای چرایی رفتار به انگیزه و نگرش توجه کنی، نقش انگیزه را در شدت و جهت تلاش توضیح بدهی و انگیزه‌های درونی و بیرونی را از نظر منبع لذت و ماندگاری رفتار مقایسه کنی.

پیش از شروع

دو دانش‌آموز به یک اندازه درس می‌خوانند؛ یکی برای گرفتن جایزه و دیگری چون از فهمیدن موضوع لذت می‌برد. اگر جایزه حذف شود، فکر می‌کنی کدام‌یک بیشتر به درس‌خواندن ادامه می‌دهد؟ چرا؟

احتمالاً کسی که از خودِ یادگیری لذت می‌برد، دلیل محکم‌تری برای ادامه‌دادن دارد؛ چون دلیل تلاشش با حذف جایزه از بین نمی‌رود. پس برای شناخت رفتار، فقط دیدنِ کاری که فرد انجام می‌دهد کافی نیست؛ باید بدانیم چرا آن را انجام می‌دهد.

پشت رفتار چه دلیلی هست؟

پشت رفتار چه دلیلی هست؟

فرض کن بعد از ورزش تشنه‌ای و به سمت آب‌خوری می‌روی. اگر بپرسیم «چرا سراغ آب رفتی؟»، پاسخ روشن است: بدنت به آب نیاز دارد. پس برای فهمیدن رفتار، باید دنبال دلیل به‌وجودآمدن آن بگردیم.

اما نیازهای زیستی، مثل تشنگی و گرسنگی، همهٔ رفتارهای انسان را توضیح نمی‌دهند. تصور کن فقط کمی آب داری و آن را به دوست تشنه‌ات می‌دهی. نیاز خودت به آب از بین نرفته است؛ بااین‌حال، اهمیت‌دادن به دیگری در انتخابت نقش داشته است.

کتاب، عوامل فراتر از نیازهای زیستی را که رفتار و شناخت ما را به حرکت درمی‌آورند، نگرش می‌نامد. نگرش از شناخت، باورها و ارزش‌های فرد تأثیر می‌پذیرد. مثلاً اگر کمک به دیگران برایت ارزشمند باشد، ممکن است با وجود خستگی به دوستت کمک کنی.

پس برای پاسخ به «چرا این کار را کرد؟»، هم نیازهای زیستی فرد را بررسی کن و هم باورها و ارزش‌هایی را که در تصمیمش نقش دارند.

کتاب درسی، صفحهٔ ۱۶۰

شدت و جهت انگیزه

شدت و جهت انگیزه

حتماً دیده‌ای که گاهی برای انجام کاری انرژی زیادی می‌گذاری، اما برای کاری دیگر به‌سختی شروع می‌کنی. انگیزه عاملی است که هم میزان تلاش ما را مشخص می‌کند و هم معلوم می‌کند این تلاش به سوی چه رفتاری پیش برود.

برای فهمیدن این دو نقش، دو پرسش بپرس:

  • شدت: چقدر تلاش می‌کنم؟
  • جهت: تلاشم را صرف چه کاری می‌کنم؟

مثلاً سارا برای بهترشدن در نقاشی، هر روز با جدیت تمرین می‌کند. «با جدیت تمرین‌کردن» نشان‌دهندهٔ شدت انگیزه است و «تمرین نقاشی» جهت آن را نشان می‌دهد. دوستش هم ممکن است به همان اندازه تلاش کند، اما برای یادگیری شنا؛ پس شدت تلاششان می‌تواند شبیه باشد، ولی جهت آن متفاوت است.

بنابراین، برای شناخت انگیزه فقط نپرس «چقدر تلاش می‌کند؟»؛ بپرس «برای چه کاری تلاش می‌کند؟»

کتاب درسی، صفحهٔ ۱۶۲

وقتی پاداش بیرون از کار است

وقتی پاداش بیرون از کار است

فرض کن قرار گذاشته‌ای اگر اتاقت را مرتب کنی، خانواده‌ات تو را به سینما ببرند. در این موقعیت، چیزی که تو را به مرتب‌کردن اتاق ترغیب می‌کند، پیامدی بیرون از خودِ کار است: رفتن به سینما. به این نوع انگیزه، انگیزه بیرونی می‌گوییم.

«بیرونی» بودن به این معنا نیست که فرد تلاش نمی‌کند؛ ممکن است برای گرفتن جایزه خیلی هم تلاش کند! نکته این است که هدف او از انجام کار، رسیدن به پاداشی است که جدا از خودِ فعالیت قرار دارد؛ مثل پول، جایزه یا تشویق دیگران.

برای تشخیص این انگیزه، از خودت بپرس: «این فرد کار را برای رسیدن به چه چیزی انجام می‌دهد؟» مثلاً اگر دانش‌آموزی فقط برای دریافت جایزه در مسابقه شرکت کند، عامل برانگیزاننده‌اش همان جایزه است، نه خودِ شرکت در مسابقه.

کتاب درسی، صفحهٔ ۱۶۳

وقتی خودِ کار لذت‌بخش است

وقتی خودِ کار لذت‌بخش است

تا حالا آن‌قدر سرگرم نقاشی، حل معما یا بازی شده‌ای که گذشت زمان را حس نکنی؟ اگر آن کار را به خاطر علاقه و لذتِ انجام‌دادنش ادامه بدهی، انگیزه‌ات درونی است؛ یعنی برای انجامش منتظر جایزه یا تشویق دیگران نیستی.

مثلاً نوجوانی را تصور کن که داستان می‌نویسد، چون از ساختن شخصیت‌ها و ماجراها لذت می‌برد؛ حتی اگر کسی نوشته‌هایش را نخواند یا به او جایزه ندهد. منبع لذت او خودِ داستان‌نوشتن است، نه پیامدی بیرون از آن.

این تفاوت به ماندگاری رفتار کمک می‌کند: وقتی خودِ فعالیت برایت جذاب باشد، حذف جایزه لزوماً دلیل ادامه‌دادنت را از بین نمی‌برد. به همین دلیل، رفتار با انگیزه درونی معمولاً کمتر به پاداش بیرونی وابسته است. البته انگیزه درونی به این معنا نیست که فرد هرگز خسته نمی‌شود یا همیشه بدون وقفه ادامه می‌دهد!

کتاب درسی، صفحهٔ ۱۶۳

مثال حل‌شده

نازنین فقط برای گرفتن امتیاز کلاسی داستان می‌خواند، اما مریم داستان می‌خواند چون از دنبال‌کردن ماجراها لذت می‌برد. اگر امتیاز کلاسی حذف شود، انتظار داریم کدام‌یک بیشتر به خواندن ادامه دهد؟ دلیل بیاور.

  1. ابتدا دلیل انجام فعالیت را پیدا می‌کنیم؛ یکسان‌بودن کار، لزوماً به معنای یکسان‌بودن انگیزه نیست.

  2. نازنین دنبال امتیاز است؛ امتیاز پیامدی خارج از خودِ داستان‌خواندن است، پس انگیزه او بیرونی است.

  3. مریم از خودِ خواندن لذت می‌برد؛ بنابراین انگیزه او درونی است.

  4. با حذف امتیاز، دلیل مریم برای خواندن همچنان باقی می‌ماند؛ پس انتظار داریم رفتار او کمتر به این تغییر وابسته باشد.

جواب: انگیزه نازنین بیرونی و انگیزه مریم درونی است؛ بنابراین انتظار داریم ادامه‌دادن مریم کمتر به وجود امتیاز وابسته باشد، هرچند این به معنای قطعی‌بودن توقف نازنین نیست.

نکات مهم

  • برای فهمیدن چرایی رفتار انسان، علاوه بر نیازهای زیستی باید نگرش او و نقش باورها و ارزش‌هایش را در نظر گرفت.
  • انگیزه، شدت تلاش و جهت حرکت ما به سوی یک رفتار معین را مشخص می‌کند.
  • در انگیزه بیرونی، پیامدی خارج از فعالیت محرک فرد است؛ در انگیزه درونی، خودِ فعالیت لذت‌بخش است و ادامه‌دادن آن کمتر به پاداش بیرونی وابسته می‌شود.

تمرین تعاملی این درس (رایگان)تمرین تعاملی این درس

درس ۲ · صفحهٔ ۱۶۳ تا ۱۶۵ · حدود ۱۳ دقیقه · تولید هوش مصنوعی

انگیزه‌های بیرونی¹ ـ انگیزه‌های درونی²

در این درس یاد می‌گیری انگیزه‌های بیرونی و درونی را از روی دلیل انجام کار تشخیص بدهی و توضیح بدهی نگرش‌ها و باورها چگونه به رفتار و تلاش برای رسیدن به هدف جهت می‌دهند.

پیش از شروع

دو نفر با جدیت درس می‌خوانند؛ یکی برای گرفتن لپ‌تاپ و دیگری چون از یادگرفتن لذت می‌برد. اگر جایزه‌ای در کار نباشد، کدام‌یک احتمالاً با اشتیاق بیشتری ادامه می‌دهد؟

کسی که از خودِ یادگرفتن لذت می‌برد، احتمالاً بدون جایزه هم با اشتیاق ادامه می‌دهد؛ چون لذت او به خودِ فعالیت وابسته است. جایزه هم می‌تواند ما را به تلاش وادارد، اما در این حالت، دلیل تلاش چیزی بیرون از خودِ فعالیت است.

تلاش برای چیزی بیرون از کار

تلاش برای چیزی بیرون از کار

فرض کن اتاقت را مرتب می‌کنی چون قرار است بعد از آن، اجازهٔ رفتن به سینما بگیری. اینجا چیزی که تو را به کار واداشته، پیامدی بیرون از خودِ مرتب‌کردن اتاق است: رفتن به سینما. به این دلیل انجام کار، «انگیزهٔ بیرونی» می‌گوییم.

پاداش می‌تواند پول، نمره، جایزه یا حتی اجازهٔ شرکت در یک بازی باشد. مثلاً اگر دانش‌آموزی تکالیفش را انجام دهد تا اجازه داشته باشد فوتبال بازی کند، فوتبال‌ بازی‌کردن پیامدی است که او را به انجام تکلیف برانگیخته است.

برای تشخیص این انگیزه از خودت بپرس: «فرد این کار را برای به‌دست‌آوردن چه چیزی انجام می‌دهد؟» فقط دیدنِ تلاش زیاد کافی نیست؛ باید دلیل آن تلاش را بدانیم. بیرونی‌بودن انگیزه هم به‌خودی‌خود به معنای بدبودن کار نیست؛ فقط نشان می‌دهد عامل برانگیزاننده کجاست.

کتاب درسی، صفحهٔ ۱۶۳

وقتی خودِ کار لذت‌بخش است

وقتی خودِ کار لذت‌بخش است

تا حالا آن‌قدر سرگرم نقاشی، بازی یا خواندن داستان شده‌ای که متوجه گذر زمان نشوی؟ اگر دلیل ادامه‌دادنت، علاقه به همان کار باشد، با انگیزهٔ درونی روبه‌رو هستیم؛ یعنی لذت را در خودِ فعالیت پیدا می‌کنی، نه در جایزه‌ای که بعداً می‌گیری.

مثلاً نوجوانی که بدون دریافت پاداش فوتبال بازی می‌کند، چون از بازی‌کردن لذت می‌برد، انگیزهٔ درونی دارد. این علاقه می‌تواند او را به ادامهٔ فعالیت ترغیب کند، حتی وقتی جایزه‌ای در کار نیست.

برای تشخیص نوع انگیزه، فقط به ظاهر کار نگاه نکن؛ دلیل انجام آن را بپرس. دو نفر ممکن است هر دو کتاب بخوانند، اما یکی برای گرفتن جایزه و دیگری برای لذت کشف داستان. کارشان یکسان است، ولی منبع انگیزه‌شان فرق دارد. پس «داخل یا بیرون خانه بودن» مهم نیست؛ مهم این است که فرد لذت را در خودِ کار جست‌وجو می‌کند یا در پیامدی بیرون از آن.

کتاب درسی، صفحهٔ ۱۶۳

دلیل رفتار، فراتر از نیاز بدن

دلیل رفتار، فراتر از نیاز بدن

فرض کن گرسنه‌ای و میان‌وعده‌ای همراهت داری؛ اما وقتی می‌بینی دوستت خوراکی‌اش را جا گذاشته، بخشی از غذایت را به او می‌دهی. اگر بپرسیم «چرا این کار را کردی؟»، شاید بگویی: «چون کمک به دوستم برایم مهم است.» این دلیل، فقط به نیاز بدن تو مربوط نیست؛ حتی با وجود گرسنگی، به رفتارت جهت داده است.

برای فهمیدن رفتار انسان، شناختن نیازهایی مثل گرسنگی و تشنگی کافی نیست. نگرش‌ها هم در شکل‌گیری رفتار نقش دارند؛ یعنی دلیل بعضی انتخاب‌های ما را باید در نگاه و ارزیابی‌مان جست‌وجو کنیم، نه فقط در وضعیت بدنمان.

البته نگرش همیشه نقش مثبت ندارد. برای مثال، مهم دانستن همکاری می‌تواند تو را به مشارکت در کار گروهی ترغیب کند؛ اما بی‌فایده دانستن همکاری ممکن است مانع مشارکتت شود. پس نگرش‌ها می‌توانند هم به رفتار سازنده کمک کنند و هم در برابر آن مانع بسازند.

کتاب درسی، صفحهٔ ۱۶۵

باورها چگونه به تلاش جهت می‌دهند؟

باورها چگونه به تلاش جهت می‌دهند؟

وقتی تمرینی سخت می‌شود، چه فکری تو را به ادامه‌دادن تشویق می‌کند؟ اگر معتقد باشی «با تمرین می‌توانم بهتر شوم»، احتمالاً دوباره تلاش می‌کنی. این اعتقاد می‌تواند به رفتارت جهت بدهد.

باور، اعتقاد محکم ما دربارهٔ بودن یا نبودن چیزی، یا شدنی و نشدنی بودن کاری است. مثلاً باور به اینکه موفقیت به پشتکار نیاز دارد، می‌تواند ما را به تمرین و پیگیری هدف تشویق کند؛ البته باور به موفقیت، جای خودِ تلاش را نمی‌گیرد.

مجموعهٔ باورهای ما، نظام باورها را می‌سازد. این نظام از ابتدا آماده نیست؛ خانواده، مدرسه، اجتماع و خودمان در شکل‌گیری آن نقش داریم. مثلاً حرف‌های خانواده دربارهٔ ارزش یادگیری، تجربه‌های مدرسه و فکرکردن خودمان به نتیجهٔ تلاش‌ها، می‌توانند باور ما دربارهٔ درس‌خواندن را شکل دهند.

پس برای شناخت دلیل یک رفتار، گاهی باید بپرسیم: «پشت این کار، چه اعتقادی قرار دارد؟»

کتاب درسی، صفحهٔ ۱۶۵

مثال حل‌شده

بهنام برای دریافت جایزهٔ مسابقه ماکت می‌سازد؛ لیلا ماکت می‌سازد چون از طراحی و ساختن لذت می‌برد. اگر مسابقه لغو شود، کدام‌یک احتمالاً با اشتیاق بیشتری کار را ادامه می‌دهد؟ چرا؟

  1. ابتدا دلیل انجام کار را پیدا می‌کنیم؛ یکسان‌بودن فعالیت به معنای یکسان‌بودن انگیزه نیست.

  2. بهنام برای جایزه تلاش می‌کند؛ چون جایزه خارج از خودِ ماکت‌سازی است، انگیزهٔ او بیرونی است.

  3. لیلا از خودِ طراحی و ساختن لذت می‌برد؛ پس انگیزهٔ او درونی است.

  4. با لغو مسابقه، دلیل بیان‌شده برای تلاش بهنام از بین می‌رود، اما دلیل لیلا همچنان باقی است؛ بنابراین، ادامه‌دادنِ مشتاقانهٔ لیلا محتمل‌تر است، نه قطعی.

جواب: انگیزهٔ بهنام بیرونی و انگیزهٔ لیلا درونی است؛ با حذف جایزه، احتمالاً لیلا با اشتیاق بیشتری ادامه می‌دهد، چون لذت او در خودِ فعالیت است، نه در دریافت جایزه.

نکات مهم

  • در انگیزهٔ بیرونی، پیامدی خارج از فعالیت ما را به انجام آن ترغیب می‌کند؛ در انگیزهٔ درونی، خودِ فعالیت برایمان لذت‌بخش و جالب است.
  • نگرش‌ها می‌توانند فراتر از نیازهای زیستی به رفتار جهت بدهند و نقش مثبت یا منفی داشته باشند.
  • نظام باورهای ما با تأثیر خانواده، مدرسه، اجتماع و خودمان شکل می‌گیرد و می‌تواند محرکی قوی برای رسیدن به هدف‌ها باشد.

تمرین تعاملی این درس (رایگان)تمرین تعاملی این درس

درس ۳ · صفحهٔ ۱۶۵ تا ۱۷۴ · حدود ۱۵ دقیقه · تولید هوش مصنوعی

نگرش

در این درس یاد می‌گیری … نقش باورها، اراده و هدف را در رفتار توضیح بدهی، ناهماهنگی شناختی را تشخیص بدهی و ادراک کنترل را از ادراک کارایی جدا کنی.

پیش از شروع

دو دانش‌آموز به یک اندازه خسته‌اند؛ یکی تمرین را ادامه می‌دهد و دیگری کنار می‌کشد. اگر خستگی‌شان یکسان است، چه چیزی می‌تواند رفتارشان را متفاوت کند؟

نیازهای بدنی به‌تنهایی رفتار ما را توضیح نمی‌دهند؛ باورها، هدف‌ها و برداشتمان از توانایی‌های خودمان هم اثر دارند. برای فهمیدن این تفاوت، باید سراغ عوامل نگرشی برویم؛ عواملی که می‌توانند ما را به تلاش تشویق کنند یا از آن بازدارند.

باورها؛ پشتِ رفتار ما

باورها؛ پشتِ رفتار ما

دو دانش‌آموز به یک اندازه خسته‌اند، اما یکی تمرین را ادامه می‌دهد. چرا؟ رفتار ما فقط به نیازهای جسمانی، مثل گرسنگی و استراحت، وابسته نیست؛ آنچه درست، مهم یا ارزشمند می‌دانیم هم به رفتارمان جهت می‌دهد. این عواملِ فراتر از نیازهای زیستی، در کتاب «نگرش» نامیده می‌شوند.

باور، اعتقاد محکم به بودن یا نبودن چیزی، یا شدنی یا نشدنی بودن کاری است. مثلاً دانش‌آموزی که باور دارد «با تمرین می‌توانم بهتر یاد بگیرم»، بعد از یک پاسخ اشتباه، احتمالاً دوباره تلاش می‌کند. اما باور نادرستی مثل «من هیچ‌وقت نمی‌توانم یاد بگیرم» ممکن است حتی با وجود توانایی، مانع کوشش شود.

باورهای ما از خانواده، مدرسه، جامعه و خودمان تأثیر می‌گیرند. حمایت دیگران می‌تواند باورهای سازنده را تقویت کند؛ تحقیر و احساس ناتوانی هم ممکن است زمینه‌ساز باورهای نادرست شوند. پس باور سازنده به تلاش نیرو می‌دهد، نه اینکه جای تلاش را بگیرد.

کتاب درسی، صفحهٔ ۱۶۵

اراده در برابر دشواری

اراده در برابر دشواری

وقتی کاری سخت می‌شود، آیا اراده یعنی فقط به خودمان بگوییم «باید بتوانم»؟ اراده در عمل، یعنی برای ادامه‌دادن کوشش و روبه‌روشدن با دشواری‌ها، راه مناسبی پیدا کنیم.

در نمونهٔ کتاب، نیک وی آچیچ با محدودیت‌های جسمی فراوان روبه‌رو بود. او با تمرین بسیار و کمک مادرش، نوشتن و انجام‌دادن کارهای روزانه را یاد گرفت. نکته این نیست که دشواری‌هایش ناپدید شدند؛ او یاد گرفت متناسب با شرایط خودش عمل کند.

مثلاً اگر هنگام ارائهٔ کلاسی مضطرب می‌شوی، تلاشِ همراه با اراده می‌تواند این باشد که ابتدا جلوی آینه تمرین کنی، سپس برای یک دوست توضیح بدهی و از او کمک بگیری؛ نه اینکه پس از نخستین تجربهٔ دشوار، ارائه‌دادن را کنار بگذاری.

پس کمک‌گرفتن و تغییر روش، نشانهٔ ضعف اراده نیست. البته اراده هم به‌تنهایی همهٔ محدودیت‌ها را از بین نمی‌برد؛ امکانات، آموزش و حمایت دیگران نیز اهمیت دارند.

کتاب درسی، صفحهٔ ۱۶۷

هدف بزرگ، گام‌های کوچک

هدف بزرگ، گام‌های کوچک

تا حالا گفته‌ای «می‌خواهم در درس‌هایم پیشرفت کنم»، اما ندانسته‌ای از کجا شروع کنی؟ هدف، چیزی است که برای رسیدن به آن تلاش می‌کنیم و آن را مفید و مؤثر می‌دانیم. داشتن هدف مشخص کمک می‌کند کارهایمان در یک مسیر قرار بگیرند و انرژی‌مان پراکنده نشود.

مثلاً اگر هدفت بهترشدن در زبان است، می‌توانی آن را به گام‌های کوچک‌تر تقسیم کنی: هر روز چند واژه را در جمله به کار ببری، سپس یک متن کوتاه بخوانی و بعد سراغ متن‌های دشوارتر بروی. این گام‌ها باید با توانایی فعلی‌ات متناسب باشند و تو را به هدف اصلی نزدیک کنند.

نه هدفی که از همان ابتدا دست‌نیافتنی باشد انگیزه را حفظ می‌کند، نه هدفی چنان بی‌ارزش که رسیدن به آن برایت اهمیتی نداشته باشد. هدف اصلی ارزشمند باشد؛ گام بعدی، شدنی. یادت باشد پیش‌رفتن در مسیر هم نوعی موفقیت است؛ لازم نیست برای دیدن پیشرفتت تا رسیدن به مقصد نهایی صبر کنی.

کتاب درسی، صفحهٔ ۱۶۸

وقتی باور و رفتار نمی‌خوانند

وقتی باور و رفتار نمی‌خوانند

تا حالا گفته‌ای «خواب کافی برای یادگیری لازم است»، اما همان شب تا دیروقت با گوشی سرگرم شده‌ای؟ اگر متوجه این ناسازگاری شوی، ممکن است احساس ناراحتی و تنش کنی. به ناسازگاری میان دو شناخت، یا میان باور و رفتار، ناهماهنگی شناختی می‌گوییم.

برای کم‌کردن این تنش، فرد ممکن است دو راه را پیش بگیرد:

  • رفتارش را تغییر دهد: گوشی را کنار بگذارد و زودتر بخوابد.
  • نگرشش را تغییر دهد: مثلاً خودش را قانع کند که خواب کافی چندان هم برای یادگیری مهم نیست.

در هر دو حالت، فرد می‌کوشد میان باور و رفتارش هماهنگی ایجاد کند؛ اما کم‌شدن تنش، نشانهٔ درست‌بودن استدلال نیست. انکار اهمیت خواب شاید خیال فرد را راحت کند، ولی پیامد کم‌خوابی را از بین نمی‌برد.

پس هنگام روبه‌روشدن با این ناهماهنگی، از خودت بپرس: «دارم ناسازگاری را با تکیه بر واقعیت حل می‌کنم یا فقط برای رفتارم توجیه می‌سازم؟»

کتاب درسی، صفحهٔ ۱۶۹

اختیار داشتن یا توانستن؟

اختیار داشتن یا توانستن؟

فرض کن قرار است در کلاس ارائه بدهی. دو پرسش متفاوت ممکن است ذهنت را مشغول کند:

  • ادراک کنترل: «چقدر احساس می‌کنم شرایط و پیامدها در اختیار من است؟» مثلاً وقتی می‌توانی زمان تمرین و ترتیب مطالب را تنظیم کنی، احساس کنترل بیشتری داری.
  • ادراک کارایی: «آیا خودم را دارای توانایی و مهارت لازم برای این ارائه می‌دانم؟» اگر قبلاً خوب تمرین کرده باشی و بتوانی مطلب را توضیح بدهی، برای این احساس شواهد داری.

پس اختیار داشتن بر شرایط، همان توانایی انجام کار نیست. ممکن است زمان و شیوهٔ تمرین دست خودت باشد، اما هنوز مهارت کافی برای ارائه نداشته باشی.

هر دو ادراک باید واقع‌بینانه و متکی به شواهد باشند. صرف اینکه بگویی «حتماً از پسش برمی‌آیم» جای تمرین و مهارت را نمی‌گیرد؛ همان‌طور که نادیده گرفتن توانایی‌های واقعی‌ات ممکن است تو را از شروع کار بازدارد. برای سنجیدن احساست، به تجربه‌های قبلی، میزان تمرین و شرایط واقعی نگاه کن.

کتاب درسی، صفحهٔ ۱۷۳

مثال حل‌شده

مینا باور دارد تمرین برای ارائهٔ خوب لازم است، اما تمرین نمی‌کند و می‌گوید: «تمرین هیچ فایده‌ای ندارد!» او زمان تمرین را در اختیار دارد، ولی هنوز در ارائه مهارت کافی ندارد. وضعیت او را تحلیل کن و راهی برای پیشرفت پیشنهاد بده.

  1. باور و رفتار را جدا کن: مینا تمرین را لازم می‌داند، اما در عمل تمرین نمی‌کند؛ پس میان باور و رفتارش ناسازگاری وجود دارد.

  2. توجیه او را بررسی کن: با بی‌فایده دانستن تمرین، می‌کوشد ناهماهنگی و ناراحتی ذهنی‌اش را کم کند؛ آرام‌شدن، درستی این توجیه را ثابت نمی‌کند.

  3. کنترل و کارایی را تفکیک کن: اختیار زمان تمرین به ادراک کنترل مربوط است، اما باور به داشتن مهارت ارائه به ادراک کارایی مربوط می‌شود.

  4. راه عملی پیشنهاد بده: هدف ارائهٔ بهتر را به گام‌هایی مانند آماده‌کردن مقدمه، تمرین با دوست و گرفتن بازخورد تقسیم کند و با وجود دشواری، تمرین را ادامه دهد.

جواب: مینا با ناهماهنگی شناختی روبه‌روست و برای کاهش آن، اهمیت تمرین را انکار می‌کند؛ این توجیه لزوماً منطقی نیست. او می‌تواند با تمرین‌های کوتاه و مرحله‌ای، رفتارش را با باورش هماهنگ کند؛ همچنین اختیار زمان تمرین را از مهارت ارائه‌دادن جدا بداند.

نکات مهم

  • باورها و ارزش‌ها می‌توانند رفتار را فراتر از نیازهای زیستی جهت دهند و اراده به ادامهٔ کوشش در دشواری‌ها کمک می‌کند.
  • هدف ارزشمند و دست‌یافتنی به رفتار جهت می‌دهد و گام‌های کوچک‌تر، رسیدن به هدف بزرگ را آسان‌تر می‌کنند.
  • ناهماهنگی شناختی از ناسازگاری شناخت‌ها یا باور و رفتار پدید می‌آید؛ ادراک کنترل احساس اختیار و ادراک کارایی باور به توانایی انجام کار است.

تمرین تعاملی این درس (رایگان)تمرین تعاملی این درس

درس ۴ · صفحهٔ ۱۷۴ تا ۱۷۶ · حدود ۱۳ دقیقه · تولید هوش مصنوعی

۶ اِسناد¹

در این درس یاد می‌گیری اِسناد را در توضیح موفقیت و شکست تشخیص بدهی و توضیحی انتخاب کنی که با تکیه بر عوامل درونی، قابل‌کنترل و تغییرپذیر، انگیزهٔ تلاش دوباره را بیشتر کند.

پیش از شروع

دو نفر در یک امتحان نمرهٔ پایینی گرفته‌اند؛ یکی می‌گوید «من استعدادش را ندارم» و دیگری می‌گوید «روش مطالعه‌ام مناسب نبود». فکر می‌کنی کدام‌یک برای امتحان بعدی انگیزهٔ بیشتری خواهد داشت؟ چرا؟

کسی که روش مطالعه‌اش را علت نتیجه می‌داند، راهی برای تغییر پیش روی خود می‌بیند. توضیحی که برای موفقیت یا شکستمان پیدا می‌کنیم، می‌تواند انگیزهٔ تلاش بعدی ما را کم یا زیاد کند؛ به این نسبت‌دادنِ نتیجه به علت‌ها، «اِسناد» می‌گوییم.

نتیجه را به چه نسبتی می‌دهیم؟

نتیجه را به چه نسبتی می‌دهیم؟

وقتی نتیجهٔ امتحان یا مسابقه را می‌بینی، احتمالاً می‌پرسی: «چرا این‌طور شد؟» پاسخی که به این پرسش می‌دهی، یک اِسناد است؛ یعنی موفقیت یا شکست را به علتی نسبت می‌دهی.

مثلاً بعد از برد در یک مسابقه، یکی می‌گوید «خوب تمرین کرده بودیم» و دیگری می‌گوید «حریف ضعیف بود». نتیجه یکی است، اما توضیح علت آن فرق دارد: اولی به تلاشِ خودِ گروه اشاره می‌کند و دومی به وضعیت حریف.

گاهی هم توضیح ما با نتیجه عوض می‌شود: وقتی نمرهٔ خوبی می‌گیریم، می‌گوییم «خودم خوب درس خواندم»، اما وقتی نمرهٔ پایینی می‌گیریم، می‌گوییم «معلم سؤال‌های سخت داده بود». در این الگو، موفقیت را به خودمان و شکست را به دیگران نسبت می‌دهیم. البته همه همیشه این‌گونه فکر نمی‌کنند و صرفِ بیان یک علت، درست‌بودن آن را ثابت نمی‌کند.

کتاب درسی، صفحهٔ ۱۷۴

چیزی که دست خودمان است

چیزی که دست خودمان است

بعد از یک نتیجهٔ نامطلوب، توضیحی که برای آن پیدا می‌کنی می‌تواند راه جبران را باز کند یا تو را از تلاش دوباره منصرف کند. اگر بگویی «امتحان سخت بود و من هیچ کاری نمی‌توانستم بکنم»، برای قدم بعدی چه راهی پیش پایت می‌ماند؟

حالا فرض کن برای امتحان زبان، مرور درس‌ها را به شب آخر سپرده‌ای. به‌جای اینکه فقط سختی سؤال‌ها را علت بدانی، می‌توانی بگویی: «برای مرور وقت کافی نگذاشتم؛ دفعهٔ بعد هر روز کمی تمرین می‌کنم.» در این توضیح، علت شکست به کاری مربوط است که می‌توانی تغییرش بدهی؛ پس راه جبران هم روشن‌تر می‌شود.

توجه به تلاش و برنامه‌ریزی یعنی سهم کارهای قابل‌کنترل خودت را پیدا کنی، نه اینکه خودت را سرزنش کنی یا وجود مشکلات بیرونی را نادیده بگیری. این نگاه موفقیت را تضمین نمی‌کند، اما انگیزه می‌دهد قدمی برای بهترشدن برداری.

کتاب درسی، صفحهٔ ۱۷۵

از علت ثابت تا راه تغییر

از علت ثابت تا راه تغییر

وقتی می‌گویی «من استعداد این درس را ندارم؛ پس دفعهٔ بعد هم شکست می‌خورم»، علت شکست را پایدار می‌بینی؛ یعنی انتظار نداری تغییر کند. اگر این علت را بیرون از اختیار خودت هم بدانی، ممکن است با خودت بگویی: «پس تلاش دوباره چه فایده‌ای دارد؟» همین برداشت می‌تواند تو را دلسرد کند.

حالا این توضیح را مقایسه کن: «این بار تمرینم کم بود؛ برای دفعهٔ بعد تمرینم را بیشتر می‌کنم.» اینجا علت را چیزی می‌بینی که امکان تغییرش وجود دارد؛ بنابراین برای اقدام بعدی راهی پیدا می‌کنی.

اسنادِ کمک‌کننده سه ویژگی دارد:

  • درونی است: به کاری از خودت، مثل تلاش، مربوط است.
  • قابل‌کنترل است: می‌توانی برای تغییرش اقدام کنی.
  • تغییرپذیر است: قرار نیست همیشه به همین شکل بماند.

پس فقط «درونی بودن» کافی نیست؛ نسبت‌دادن شکست به کم‌استعدادی هم درونی است، اما اگر آن را ثابت و تغییرناپذیر بدانی، راه جبران را بسته می‌بینی. هدف، سرزنش خودت یا نادیده‌گرفتن موانع بیرونی نیست؛ هدف، پیداکردن راهی برای تلاش دوباره است.

کتاب درسی، صفحهٔ ۱۷۵

مثال حل‌شده

نگار و مریم در مسابقهٔ داستان‌نویسی برنده نشده‌اند. مریم می‌گوید: «داوران سخت‌گیر بودند؛ دفعهٔ بعد هم تلاش فایده‌ای ندارد.» نگار می‌گوید: «داوری سخت بود، اما من برای بازنویسی داستانم وقت کافی نگذاشتم؛ دفعهٔ بعد زودتر شروع می‌کنم.» کدام توضیح برای تلاش دوباره کمک‌کننده‌تر است و چرا؟

  1. علت‌های مطرح‌شده را جدا می‌کنیم: مریم بر سخت‌گیری داوران تکیه دارد؛ نگار علاوه بر آن، به زمان بازنویسی خودش توجه می‌کند.

  2. کنترل‌پذیری را بررسی می‌کنیم: انتخاب شیوهٔ داوری در اختیار این دو نفر نیست، اما زمان گذاشتن برای بازنویسی تا حد زیادی در اختیار خودشان است.

  3. امکان تغییر را می‌سنجیم: نگار می‌تواند دفعهٔ بعد زودتر شروع کند و داستانش را بیشتر بازنویسی کند؛ پس علت مورد توجه او تغییرپذیر است.

  4. نتیجه می‌گیریم: توضیح نگار بدون انکار مانع بیرونی، یک راه عملی برای پیشرفت نشان می‌دهد و انگیزهٔ تلاش دوباره را بیشتر حفظ می‌کند.

جواب: توضیح نگار برای ادامهٔ مسیر کمک‌کننده‌تر است، چون تمرین و شیوهٔ آماده‌سازی را می‌توان تغییر داد؛ شناخت مانع بیرونی هم لازم است، اما به‌تنهایی راه جبران را نشان نمی‌دهد.

نکات مهم

  • اِسناد یعنی موفقیت یا شکست خود را به علتی مانند تلاش، توانایی، شانس یا دشواری کار نسبت بدهیم.
  • نسبت‌دادن شکست به علتی که آن را خارج از کنترل و تغییرناپذیر می‌بینیم، می‌تواند انگیزهٔ جبران را کم کند.
  • برای پیدا کردن راه پیشرفت، در کنار شناخت موانع بیرونی، بر عوامل درونی، قابل‌کنترل و تغییرپذیر مانند تلاش و برنامه‌ریزی تمرکز می‌کنیم.

تمرین تعاملی این درس (رایگان)تمرین تعاملی این درس

درس ۵ · صفحهٔ ۱۷۶ تا ۱۸۵ · حدود ۱۵ دقیقه · تولید هوش مصنوعی

درماندگی آموخته شده¹

در این درس یاد می‌گیری درماندگی آموخته‌شده را از ناتوانی واقعی تشخیص بدهی، رابطه باور به اثر تلاش با انگیزه را توضیح بدهی و از خودارزیابی برای شناخت زمینه‌های بهبود انگیزه‌ات استفاده کنی.

پیش از شروع

ممکن است توانایی بهتر کردن شرایطت را داشته باشی، اما چون قبلاً چند بار شکست خورده‌ای، دیگر حتی امتحان هم نکنی؟

بله؛ گاهی تجربه‌های ناموفق باعث می‌شوند باور کنیم تلاش ما هیچ اثری ندارد، حتی وقتی راه تغییر باز است. به این حالت «درماندگی آموخته‌شده» می‌گویند؛ یعنی باور به ناتوانی، نه لزوماً ناتوان بودن.

نمی‌توانم یا باور کرده‌ام نمی‌توانم؟

نمی‌توانم یا باور کرده‌ام نمی‌توانم؟

تا حالا بعد از چند بار ناموفق بودن با خودت گفته‌ای: «دیگر فایده‌ای ندارد؛ من نمی‌توانم»؟ گاهی این جمله، گزارش توانایی واقعی ما نیست؛ باوری است که از تجربه‌های قبلی یاد گرفته‌ایم.

مثلاً دانش‌آموزی چند بار در یادگیری واژه‌های زبان مشکل داشته است. حالا حتی پیش از امتحان کردن یک روش تازه، می‌گوید: «من اصلاً نمی‌توانم زبان یاد بگیرم» و تمرین را کنار می‌گذارد. شاید او توانایی یادگیری داشته باشد، اما باور به ناتوانی، انگیزه شروع کردن را کم کرده است.

در درماندگی آموخته‌شده، فرد باور می‌کند کاری از دستش برای تغییر شرایط برنمی‌آید؛ در نتیجه، انگیزه تلاش کردن را از دست می‌دهد. تفاوت مهم همین است: «باور دارم نمی‌توانم» لزوماً به معنای «واقعاً توانایی ندارم» نیست. البته هر مشکل یا شکست هم نشانه درماندگی آموخته‌شده نیست؛ باید به باور فرد درباره امکان تغییر توجه کنیم.

کتاب درسی، صفحهٔ ۱۷۶

وقتی تلاش بی‌اثر به نظر می‌رسد

وقتی تلاش بی‌اثر به نظر می‌رسد

معمولاً وقتی کاری انجام می‌دهیم، انتظار داریم بر نتیجه اثر بگذارد؛ مثلاً تمرین کنیم تا بهتر یاد بگیریم. اما اگر چند بار تلاش کنیم و تغییری نبینیم، ممکن است نتیجه بگیریم: «چه تلاش کنم، چه نکنم، فرقی ندارد!» این باور می‌تواند حتی وقتی فرصت تغییر فراهم شده است، جلوی کوشش دوباره را بگیرد.

مثلاً دانش‌آموزی چند بار با روشی نامناسب درس خوانده و نمره دلخواهش را نگرفته است. حالا معلم روش مؤثرتری پیشنهاد می‌دهد و فرصت تمرین هم هست؛ اما او امتحانش نمی‌کند، چون فکر می‌کند تلاش هیچ اثری ندارد. اینجا مسئله فقط شکست‌های قبلی نیست؛ برداشت او از بی‌اثر بودن تلاش، مانع اقدام تازه شده است.

پس دست کشیدن از کوشش، همیشه نشانه نداشتن توانایی نیست. باید بپرسیم: «آیا واقعاً راهی برای اثر گذاشتن نیست، یا تجربه‌های قبلی باعث شده راه‌های موجود را هم بی‌فایده بدانم؟»

کتاب درسی، صفحهٔ ۱۷۹

نمره‌ها برای شناختن و بهتر شدن

نمره‌ها برای شناختن و بهتر شدن

اگر به برنامه‌ریزی خودت نمره پایینی بدهی، یعنی آدم بی‌انگیزه‌ای هستی؟ نه؛ این خودارزیابی برای شناختن زمینه‌های قوت و پیدا کردن فرصت‌های بهبود است، نه برچسب زدن به خودت.

در فعالیت کتاب، به هر عبارت از یک، یعنی «اصلاً این‌طور نیستم»، تا پنج، یعنی «کاملاً همین‌طور هستم»، نمره می‌دهی. بهتر است به رفتار معمولت فکر کنی، نه به تصویری که دوست داری از خودت داشته باشی.

نمره چهار یا پنج در هر مورد، یک زمینه قوت را نشان می‌دهد که می‌توانی از آن کمک بگیری و برای دوستانت هم الگوی خوبی باشی. اما نمره سه یا کمتر، دعوتی است برای فکر کردن: «چطور می‌توانم این مورد را بهتر کنم؟»

مثلاً اگر در استفاده از وقت نمره دو گرفته‌ای، به‌جای سرزنش خودت، برای فردا یک زمان مشخص برای انجام تکلیف بگذار. هر مورد را جداگانه بررسی کن؛ ممکن است در کمک گرفتن از دوستان قوی باشی، اما در برنامه‌ریزی به تمرین بیشتری نیاز داشته باشی.

کتاب درسی، صفحهٔ ۱۸۱

انگیزه در تجربه خودت

انگیزه در تجربه خودت

تا اینجا دربارهٔ انگیزه و کنار کشیدن از تلاش خواندی؛ حالا یک تجربهٔ واقعی از درس‌هایت را بررسی کن. فقط به نمرهٔ آخر نگاه نکن؛ مسیر رسیدن به آن را هم ببین.

مثلاً شاید برای یاد گرفتن زبان، هدفت این بوده که بتوانی متن کوتاهی را بدون کمک بخوانی. علاقه به فهمیدن متن باعث شده هر روز کمی تمرین کنی و وقتی معنی واژه‌ای را نمی‌دانستی، دنبال آن بگردی. اینجا انگیزه، تو را به شروع و ادامهٔ تلاش سوق داده است؛ تمرین و پیگیری هم به یادگیری کمک کرده‌اند.

برای بررسی تجربهٔ خودت، این زنجیره را دنبال کن: هدفم چه بود؟ چرا برایم اهمیت داشت؟ این انگیزه چه اثری بر کارهایم گذاشت؟ نتیجه چه شد؟

یادت باشد انگیزه تنها عامل موفقیت نیست؛ روش مطالعه، فرصت و امکانات هم اثر دارند. پس به‌جای اینکه بگویی «چون انگیزه داشتم موفق شدم»، توضیح بده انگیزه دقیقاً چه تغییری در تلاش تو ایجاد کرد.

کتاب درسی، صفحهٔ ۱۸۴

مثال حل‌شده

سارا چند بار برای ارائه کلاسی آماده شده، اما هر بار بدون دریافت بازخورد مفید نتیجه نامطلوبی گرفته است. اکنون معلم تازه فرصت تمرین و بازخورد می‌دهد، ولی سارا می‌گوید: «آماده بشوم یا نشوم، فرقی ندارد» و تمرین نمی‌کند. آیا این رفتار بیشتر نشانه ناتوانی واقعی است یا درماندگی آموخته‌شده؟ چرا؟

  1. ابتدا تجربه قبلی را مشخص می‌کنیم: سارا چند بار تلاش کرده، اما به نتیجه مطلوب نرسیده است.

  2. باور فعلی او را بررسی می‌کنیم: سارا فکر می‌کند آماده شدن هیچ تغییری در نتیجه ایجاد نمی‌کند.

  3. شرایط تازه را در نظر می‌گیریم: اکنون امکان تمرین همراه با بازخورد وجود دارد، اما باور قبلی مانع کوشش او شده است.

  4. نتیجه می‌گیریم که این رفتار با درماندگی آموخته‌شده سازگار است؛ اطلاعات مسئله نشان نمی‌دهد که سارا واقعاً توانایی بهتر شدن ندارد.

جواب: کنار کشیدن سارا با درماندگی آموخته‌شده سازگار است، زیرا تجربه‌های قبلی باعث شده نتیجه را مستقل از تلاشش بداند؛ نه اینکه ناتوانی واقعی او ثابت شده باشد.

نکات مهم

  • درماندگی آموخته‌شده باور به ناتوانی در تغییر شرایط است و لزوماً به معنای نداشتن توانایی واقعی نیست.
  • اگر فرد پیامدها را مستقل از تلاش خود بداند، ممکن است حتی پس از فراهم شدن فرصت تغییر نیز دست از کوشش بکشد.
  • خودارزیابی انگیزه و بررسی تجربه‌های تحصیلی به شناخت قوت‌ها و یافتن زمینه‌های بهبود کمک می‌کند.

تمرین تعاملی این درس (رایگان)تمرین تعاملی این درس

درس‌های فصل ۷ را تعاملی بخوان

در پنل یادگیری 1xAi هر کدام از این درس‌ها قدم به قدم پیش می‌رود: بعد از هر بخش یک سوال کوتاه، بعد مثال حل‌شده و در پایان برگهٔ خروج. جوابت ثبت می‌شود و سوال‌های هر درس در روزهای بعد برای مرور برمی‌گردند. درس‌های تعاملی رایگان‌اند؛ فقط تصحیح پاسخ کوتاه سهمیهٔ روزانهٔ رایگان دارد.

ساختن حساب رایگان است و بعد از ثبت‌نام مستقیم به همین بخش از پنل برمی‌گردی.

فصل ۷ روان‌شناسی یازدهم · رایگان