درس ۱ · صفحهٔ ۵۷ تا ۶۳ · حدود ۱۵ دقیقه · تولید هوش مصنوعی
درس هفتم: تاریخ ادبیات فارسی در قرنهای دهم و یازدهم
در این درس یاد میگیری جریانهای اصلی شعر فارسی در قرنهای دهم و یازدهم، علت رویآوردن شاعران به هند و ویژگیهای متمایز شاعران مهم این دوره را توضیح دهی.
پیش از شروع
چرا در روزگار صفوی، بعضی از شاعران ایرانی برای پیشرفت در شعر فارسی راهی هند میشدند؟
در ایران، شاهان صفوی به شعر مدحی و درباری چندان توجهی نداشتند، اما دربارهای هند از شاعران حمایت میکردند. زبان فارسی هم در هند جایگاه محکمی داشت؛ بنابراین شاعران میتوانستند آنجا مخاطب، پشتیبان و درآمد پیدا کنند.
قرن دهم؛ جستوجوی راهی تازه
قرن دهم؛ جستوجوی راهی تازه
اگر همهٔ نوشتههایت شبیه نوشتههای نویسندگان گذشته باشد، چطور میتوانی صدای خودت را پیدا کنی؟ شاعران قرن دهم هم با چنین مسئلهای روبهرو بودند.
در این قرن، جانشینان تیمور در گوشهوکنار حکومت میکردند. آشفتگی سیاسی و اجتماعی بر ادبیات هم اثر گذاشته بود. در چنین فضایی، دو جریان شعری بیشتر رونق داشت:
- ادامهٔ شیوهٔ سعدی و حافظ: سرودن شعر لطیف و فصیح؛ بابافغانی شیرازی از نمایندگان این جریان بود.
- مکتب وقوع: تلاش برای رهایی از تقلید و بازگشت به حقیقتگویی و واقعگویی.
برای درک تفاوت، نوشتن دربارهٔ یک تجربهٔ واقعی خودت را با تکرار تصویرهای آشنای نوشتههای دیگران مقایسه کن. شاعران مکتب وقوع نیز احساس میکردند شعر از واقعیت دور و بیش از حد ذهنی و تخیلی شده است؛ پس راه تازهای میخواستند. البته، طبق کتاب، این تلاش در نهایت راه به جایی نبرد.
کتاب درسی، صفحهٔ ۵۸
شعر فارسی میان ایران و هند
شعر فارسی میان ایران و هند
اگر هنرمندی در شهر خودش حمایت نشود، اما در شهری دیگر برای هنرش ارزش قائل باشند، چه تصمیمی میگیرد؟ برای بسیاری از شاعران این دوره هم چنین موقعیتی پیش آمد: کمتوجهی شاهان صفوی به شاعران از یک سو و حمایت فرمانروایان هند از سوی دیگر، آنان را به رفتن ترغیب کرد. بعضی نیز پس از رسیدن به شهرت و ثروت به ایران بازگشتند.
هند برای شعر فارسی سرزمینی ناآشنا نبود؛ شاهان گورکانی فارسی سخن میگفتند و اهل دانش آنجا به فارسی کتاب مینوشتند و شعر میسرودند. فارسی در هند زبان رسمی شد و تا زمان حاکمیت استعمار انگلیس این جایگاه را داشت.
اما مهاجرت شاعران به معنای خاموششدن ادبیات در ایران نبود. اصفهان، پایتخت و محل گردآمدن شاعران و دانشوران، رونق ادبی داشت. خراسان، آذربایجان و نواحی مرکزی ایران هم از کانونهای فعالیت فرهنگی بودند. پس باید میان «کمتوجهی دربار به شاعران» و «نبود فعالیت ادبی در کشور» تفاوت بگذاریم.
کتاب درسی، صفحهٔ ۵۹
سه چهرهٔ شعر قرن دهم
سه چهرهٔ شعر قرن دهم
برای شناخت این سه شاعر، بهجای حفظکردن سه نامِ تنها، هر نام را به یک ویژگی روشن پیوند بده؛ مثل وقتی که دوستانت را با ویژگی برجستهشان به یاد میآوری.
- بابافغانی شیرازی: شعر او به دقت، ظرافت و رقّت معانی شناخته میشود؛ یعنی معناها را با لطافت و حسبرانگیزی بیان میکند. اینجا «رقّت» به معنی ضعیفبودن نیست.
- وحشی بافقی: نشانهٔ اصلی شعرش واقعگرایی است. از نظر سبک نیز میان دورهٔ عراقی و سبک هندی قرار میگیرد؛ پس میتوان جایگاهش را مانند پلی میان این دو دوره به خاطر سپرد.
- محتشم کاشانی: به شعر مذهبی شهرت دارد و اثر زبانزدش، ترکیببند عاشورایی اوست. دقت کن که «مذهبی و عاشورایی» موضوع شعر را مشخص میکند، اما «ترکیببند» نام قالب آن است.
پس سه پیوندِ راهنما داریم: بابافغانی و لطافت معنا؛ وحشی و واقعگرایی؛ محتشم و ترکیببند عاشورایی.
کتاب درسی، صفحهٔ ۶۰
قرن یازدهم؛ شعر در میان مردم
قرن یازدهم؛ شعر در میان مردم
اگر شعر فقط در کاخ پادشاه خوانده نشود، چه کسانی فرصت سرودن و شنیدن آن را پیدا میکنند؟ در قرن یازدهم، با کاهش وابستگی شعر به دربار، افراد گروههای اجتماعی بیشتری وارد میدان شاعری شدند؛ شعر دیگر فقط کار شاعران درباری نبود.
رونق اقتصادی و زندگی شهری هم به این گسترش کمک کرد. آبادانی شهرها و رونق تجارت و کسبوکار به مردم فرصت میداد که بهاندازهٔ توانشان به فعالیتهای فرهنگی بپردازند. قهوهخانهها نیز محل گردهمایی شاعران شد؛ جایی برای مشاعره، گفتوگو و نقد شعر یکدیگر. برای تصور این نقش، به یک انجمن ادبی فکر کن که اعضایش شعر میخوانند و از هم بازخورد میگیرند.
از سوی دیگر، بیتوجهی حکومت صفوی به شعر ستایشی و درباری و عاشقانههای زمینی، شاعران را بیشتر بهسوی پند و اندرز، توصیف طبیعت و بازآفرینی مضمونهای قدیمی با بیانی تازه برد. پس تغییر شرایط اجتماعی، هم بر جمع شاعران اثر گذاشت و هم بر موضوع شعرشان.
کتاب درسی، صفحهٔ ۶۰
کلیم، صائب و بیدل
کلیم، صائب و بیدل
این سه شاعر را چگونه از هم تشخیص بدهیم؟ هر سه با خیال و مضمونهای تازه سروکار دارند؛ پس باید نشانهٔ برجستهٔ هر کدام را بشناسیم.
- کلیم کاشانی: در آفرینش معنیهای نو و خیالهای رنگارنگ مهارت دارد؛ به همین دلیل «خلّاقالمعانی ثانی» لقب گرفته است. کاربرد ضربالمثلها و واژههای گفتاری هم شعرش را به زبان مردم نزدیک میکند.
- صائب تبریزی: مشهورترین شاعر سبک هندی است و بیشتر با غزلهایش شناخته میشود. بسیاری از تکبیتهای او چنان پرمعنا و بهیادماندنیاند که میان مردم به صورت ضربالمثل رواج یافتهاند.
- بیدل دهلوی: خیالهایش معمولاً پیچیدهتر و گاهی دور از ذهناند. استعارههای خیالانگیز و مضمونهای رمزآمیز باعث میشوند برای فهم شعرش بیشتر درنگ کنیم؛ مثل تصویری که با نگاه اول، همهٔ جزئیاتش پیدا نیست.
برای مرور، این سه پیوند را به خاطر بسپار: کلیم و لقب خلّاقالمعانی ثانی؛ صائب و تکبیتهای مَثَلشده؛ بیدل و خیالهای پیچیده و رمزآمیز. البته اینها نشانههای برجستهاند، نه ویژگیهایی کاملاً جدا از یکدیگر.
کتاب درسی، صفحهٔ ۶۱
مثال حلشده
در این بیت صائب، پیوند میان تصویر طبیعی و رفتار انسان چیست و چگونه به ساختن مضمون کمک کرده است؟
«ریشهٔ نخل کهنسال از جوان افزونتر است / بیشتر دلبستگی باشد به دنیا پیر را»
نخست تصویر طبیعی را پیدا میکنیم: شاعر از نخل کهنسالی سخن میگوید که نسبت به نخل جوان ریشهٔ بیشتری دارد.
سپس به مصراع دوم نگاه میکنیم: شاعر میگوید انسان پیر دلبستگی بیشتری به دنیا دارد.
رابطهٔ دو تصویر را میسنجیم: ریشه، درخت را به زمین پیوند میدهد و دلبستگی نیز انسان را به دنیا وابسته میکند.
نتیجه میگیریم که شاعر با پیوندزدن یک تصویر طبیعی به تجربهای انسانی، مضمون آفریده است؛ این سخن را باید برداشت شاعرانه دانست، نه حکمی قطعی دربارهٔ همهٔ سالمندان.
نکات مهم
- در قرن دهم، در کنار ادامهٔ شیوهٔ سعدی و حافظ، مکتب وقوع برای رهایی از تقلید و نزدیکشدن به واقعیت پدید آمد؛ بابافغانی، وحشی و محتشم نیز بهترتیب با ظرافت معانی، واقعگرایی و شعر مذهبی شناخته میشوند.
- حمایت دربارهای هند و کمتوجهی دربار صفوی به شاعران، مهاجرت را تقویت کرد؛ بااینحال، فعالیت ادبی در ایران ادامه داشت و در قرن یازدهم با کاهش وابستگی شعر به دربار و رونق شهرها گستردهتر شد.
- کلیم با معانی و خیالهای تازه، صائب با غزلها و تکبیتهای مضمونآفرین و بیدل با مضمونهای پیچیده و خیالهای رمزآمیز از چهرههای برجستهٔ قرن یازدهماند.