درس ۱ · صفحهٔ ۱۱ تا ۱۴ · حدود ۱۴ دقیقه · تولید هوش مصنوعی
درس یکم: تاریخ ادبیات فارسی در قرنهای هفتم، هشتم و نهم
در این درس یاد میگیری … پیوند رویدادهای قرن هفتم را با شکلگیری و گسترش سبک عراقی توضیح بدهی، تغییرهای شعر و نثر را بشناسی و آثار مهم مولوی و سعدی را از هم تشخیص بدهی.
پیش از شروع
چطور ممکن است در روزگاری که شهرها و مدرسهها ویران میشوند، آثاری مثل مثنوی مولوی و گلستان سعدی پدید بیایند؟
ویرانیهای این دوره به فرهنگ و ادبیات آسیب زد، اما جریان آفرینش ادبی را متوقف نکرد. جابهجایی کانونهای فرهنگی و توجه بیشتر به عشق، عرفان و اخلاق، راههای تازهای پیش روی شاعران و نویسندگان گذاشت.
ضربه به کانون فرهنگ
ضربه به کانون فرهنگ
اگر مدرسهها و کتابخانههای یک شهر از بین بروند و آموزگارانش دیگر نباشند، یادگیری و آفرینش آثار تازه چه وضعی پیدا میکند؟ برای فهم تاریخ ادبیات این دوره، باید چنین وضعیتی را تصور کنیم.
مغولان در آغاز قرن هفتم، در سال هجری قمری، به مرزهای ایران حمله کردند و بهتدریج بر مناطق دیگر مسلط شدند. این یورش، هم به اقتصاد و کشاورزی آسیب زد و هم به زندگی فرهنگی.
خراسان یکی از کانونهای مهم فرهنگ ایران بود. ویرانی آن فقط خراب شدن ساختمانها نبود؛ با نابودی بسیاری از مدرسهها، محل آموزش و پرورش دانشمندان نیز از دست رفت. چهرههایی مانند نجمالدین کبری و فریدالدین عطار نیشابوری هم در این یورش کشته شدند.
پس برای شناخت ادبیات، تنها نام آثار را حفظ نمیکنیم؛ به شرایط پدید آمدن آنها هم نگاه میکنیم. آسیب به شهرها، مراکز علمی و اهل فرهنگ، ادامهٔ فعالیت ادبی را دشوار میکرد.
کتاب درسی، صفحهٔ ۱۲
راههای تازهٔ فرهنگ
راههای تازهٔ فرهنگ
پس از ویرانیها، فرهنگ از میان نرفت؛ راههای تازهای برای ادامه پیدا کرد. بسیاری از دوستداران فرهنگ، سرخورده از خشونت و بیعدالتی، به تصوف پناه بردند. آنان به ادبیاتی گرایش یافتند که بر مهربانی، مدارا، خدمت به مردم و دل نبستن به دنیای ناپایدار تأکید داشت؛ یعنی به جای خشونتِ بیرون، آرامش و ارزشهای انسانی را جستوجو میکردند.
از سوی دیگر، با پایان خلافت عباسی، از رواج زبان عربی کاسته شد و توجه به فارسی، زبان تودهٔ مردم، بیشتر شد. پس آسیبهای آن روزگار، تنها عامل تعیینکنندهٔ سرنوشت ادبیات نبودند.
چرا نام این سبک «عراقی» است؟ چون کانونهای فرهنگی از خراسان به عراق عجم منتقل شدند؛ ناحیهای شامل شهرهایی مانند اصفهان، همدان، ری و اراک کنونی، نه کشور عراق امروزی. مثل وقتی که مرکز فعالیت یک گروه جابهجا میشود و محل تازه، به نشانهٔ شناخت آن گروه تبدیل میشود.
یادت باشد: نشانههای تغییر سبک از دورهٔ سلجوقیان آغاز شده بود؛ حملهٔ مغول آغاز ناگهانی همهٔ این تغییرها نبود.
کتاب درسی، صفحهٔ ۱۳
از ستایش دربار تا زبان دل
از ستایش دربار تا زبان دل
اگر شاعری بهجای جلب رضایت فرمانروا، بخواهد از عشق و تجربههای درونیاش بگوید، چه تغییری در شعرش رخ میدهد؟ در این دوره، بیشتر شاعران از حاکمان فاصله گرفتند؛ بنابراین، قصیده که پیشتر برای ستایش فرمانروایان کاربرد زیادی داشت، کمرنگتر شد. کمرنگشدن یعنی کاربردش کاهش یافت، نه اینکه کاملاً از میان رفت.
در مقابل، غزل برای بیان عشق و احساس رونق بیشتری پیدا کرد. مثنوی هم فرصت گستردهای برای بیان عاطفه، آموزش اخلاق و اندیشههای عرفانی فراهم آورد. مثل وقتی که برای بیان یک احساس، متنی کوتاه مینویسی، اما برای نشاندادن مسیر تغییر یک انسان، داستانی بلند تعریف میکنی.
نمونهٔ مهم، *مثنوی مولوی* است: در حماسهٔ عرفانی آن، قهرمان انسانی خداجوست که با هوای نفس، یعنی خواهشهای نفسانی خود، مبارزه میکند. پس میدان نبرد، درون انسان است و پیروزی، غلبه بر این خواهشها.
کتاب درسی، صفحهٔ ۱۴
دو مسیر نثر
دو مسیر نثر
نویسندگان این دوره همه به یک شیوه نمینوشتند؛ نثر بیشتر در دو مسیر عمده پیش میرفت:
- سادهنویسی: مانند *طبقات ناصری* و *مرصادالعباد*.
- پیچیدهنویسی: مانند *تاریخ وصّاف* و *تاریخ جهانگشای جوینی*. محتوای آثار این جریان بیشتر دربارهٔ تاریخ حاکمان روزگار بود.
برای نزدیک شدن به این تفاوت، به دو شیوهٔ گزارش یک اتفاق فکر کن: کسی ماجرا را با زبانی ساده و مستقیم تعریف میکند و دیگری همان ماجرا را با بیانی پیچیدهتر مینویسد. پس موضوع نوشته و شیوهٔ بیان دو چیز متفاوتاند؛ تاریخی بودن یک اثر، بهتنهایی نشانهٔ پیچیدهنویسی نیست. مثلاً *طبقات ناصری* با اینکه اثری تاریخی است، در گروه سادهنویسی قرار میگیرد.
برای مرور، نام آثار را جفتجفت به خاطر بسپار: «طبقات و مرصاد» در مسیر سادهنویسی؛ «وصّاف و جهانگشا» در مسیر پیچیدهنویسی.
کتاب درسی، صفحهٔ ۱۴
مولوی و سعدی؛ آثار ماندگار
مولوی و سعدی؛ آثار ماندگار
اگر بخواهی برای آثار این دو شاعر در کتابخانهات قفسه بسازی، نام نویسنده کافی نیست؛ باید شعر یا نثر بودن اثر را هم بشناسی.
مولوی از چهرههای برجستهٔ شعر عرفانی است. او در مثنوی معنوی و دیوان شمس، اندیشهها و احساسهای عرفانی را بیان کرده است. آثار منثورش هم یک تفاوت مهم دارند: فیه ما فیه و مجالس سبعه سخنان او هستند که شاگردان نوشتهاند؛ اما مکاتیب نامههایی است که خودش نوشته است. پس برای شناخت شیوهٔ نثر خود مولوی، مکاتیب راهنمای بهتری است.
سعدی تجربههای سفر و زندگی را به آموزش اخلاق و حکمت پیوند میدهد. گلستان را به نثر مسجّع نوشته؛ یعنی نثری که پایان بعضی عبارتهایش آهنگ هماهنگ دارد. بوستان اثری منظوم در قالب مثنوی است. سعدی در غزل عاشقانه هم سرآمد است؛ بنابراین، نباید او را فقط شاعر پند و اندرز بدانیم.
برای جمعبندی ذهنی، این دو جفت را نگه دار: گلستان ← نثر مسجّع و بوستان ← مثنوی.
کتاب درسی، صفحهٔ ۱۴
مثال حلشده
چرا میتوان مثنوی مولوی را «حماسهای عرفانی» دانست، با اینکه موضوع اصلی آن جنگ پهلوانان نیست؟
ابتدا به مفهوم نبرد توجه کن: نبرد همیشه رویارویی دو سپاه نیست و میتواند در درون انسان رخ دهد.
قهرمان مثنوی را بشناس: انسانی پاکنهاد و خداجو که میخواهد از خواستههای نفسانی عبور کند.
دشمن این قهرمان را مشخص کن: هوای نفس که مانع رشد معنوی او میشود.
نتیجه بگیر: چون میدان مبارزه درونی و هدف آن رشد معنوی است، این اثر را میتوان حماسهای عرفانی دانست.
نکات مهم
- حملهٔ مغول به خراسان و مراکز علمی آسیب زد، اما انتقال کانونهای فرهنگی به عراق عجم و رونق بیشتر فارسی، راههایی تازه برای ادامهٔ حیات ادبی گشود.
- در شعر این دوره غزل و مثنوی میدان بیشتری یافتند و قصیده کمرنگتر شد؛ نثر نیز دو گرایش عمدهٔ سادهنویسی و پیچیدهنویسی داشت.
- مثنوی معنوی و دیوان شمس از آثار منظوم مولویاند و سعدی، گلستان را به نثر مسجّع و بوستان را در قالب مثنوی پدید آورد.