۱۰۰ هزار تومان هدیهٔ ثبت‌نام، تا ۱ میلیونبا ثبت‌نام گردونهٔ هدیه را بچرخان: دست‌کم ۱۰۰٬۰۰۰ تومان و تا ۱٬۰۰۰٬۰۰۰ تومان اعتبار هدیه، بدون کارت بانکیگردونهٔ هدیه۱ میلیون برای تو، ۱ میلیون برای دوستتدوستانت را دعوت کن: برای هر دوستی که فعال شود ۱٬۰۰۰٬۰۰۰ تومان اعتبار هدیه می‌گیری و خودش هم ۱٬۰۰۰٬۰۰۰ تومانجوایز
1xAi

خلاصه درس فصل ۳ علوم و فنون ادبی دوازدهم؛ درسنامه و نکات مهم

«فصل ۳»: ۱۱ درس، هر کدام با توضیح مفاهیم، مثال حل‌شده و نکات مهم.

  • علوم و فنون ادبی ۳
  • پایهٔ دوازدهم
  • صفحهٔ ۶۷ تا ۹۴

این درسنامه را هوش مصنوعی 1xAi از روی صفحه‌های همان درس در کتاب درسی نوشته است (برچسب «تولید هوش مصنوعی»). کنار توضیح‌ها شمارهٔ صفحهٔ کتاب آمده تا با کتاب مقایسه کنی، و مثال حل‌شدهٔ هر درس یک بار دیگر جداگانه حل و بررسی شده؛ مثالی که درست درنیامده حذف شده است.

درس ۱ · صفحهٔ ۶۷ تا ۶۹ · حدود ۱۰ دقیقه · تولید هوش مصنوعی

درس هفتم: تاریخ ادبیات قرن چهاردهم (دورهٔ معاصر و انقلاب اسلامی)

در این درس یاد می‌گیری آغاز ادبیات معاصر را از آغاز شعر نو تشخیص بدهی، نقش پیشگامان و نیما را توضیح بدهی و سه دورهٔ نخست شعر معاصرِ مطرح‌شده در این صفحات را با توجه به زمینهٔ سیاسی و جریان ادبی هرکدام مقایسه کنی.

پیش از شروع

آیا «آغاز ادبیات معاصر» و «آغاز واقعی شعر نو» یک زمان‌اند، یا باید برای آن‌ها دو نقطهٔ شروع متفاوت در نظر بگیریم؟

این دو آغاز دقیقاً یکی نیستند: ادبیات معاصر به آثار پس از مشروطیت گفته می‌شود، اما کتاب آغاز واقعی شعر نو را سال 13001300 می‌داند. پس «ادبیات معاصر» محدوده‌ای گسترده‌تر دارد و شعر نو یکی از جریان‌های مهم آن است.

ادبیات در دل تحولات جامعه

ادبیات در دل تحولات جامعه

وقتی می‌گوییم «ادبیات معاصر»، منظورمان فقط آثار نویسندگان و شاعران زنده نیست؛ این اصطلاح در تاریخ ادبیات، نقطهٔ شروع مشخصی دارد: آثار ادبیِ پس از مشروطیت.

برای فهم این دوره، ادبیات را جدا از جامعه نبین. همان‌طور که رویدادهای مهم زندگی می‌توانند موضوع و لحن نوشته‌های تو را تغییر دهند، دگرگونی‌های سیاسی و اجتماعی هم بر شعر و نثر اثر می‌گذارند. انقلاب مشروطیت، پایان حکومت قاجار و روی‌کارآمدن رضاشاه از زمینه‌های شکل‌گیری و گسترش ادبیات این دوره بودند.

در روزگار رضاشاه، برنامه‌های نوسازی جامعه با استبداد و سرکوب آزادی‌خواهان همراه شد. پس از برکناری او، آزادی نسبیِ آغاز حکومت محمدرضا به گسترش ادبیات کمک کرد؛ اما سیاست‌های بعدی به انزوای برخی روشن‌فکران انجامید.

پس برای شناخت ادبیات معاصر، دو چیز را کنار هم نگه دار: آغاز آن پس از مشروطیت است و مسیر تحولش با وضعیت جامعه پیوند دارد.

کتاب درسی، صفحهٔ ۶۸

پیشگامان شعر نو و نقش نیما

پیشگامان شعر نو و نقش نیما

آیا شعر نو فقط شعری است که شکل ظاهری متفاوتی دارد؟ برای شناخت نقش نیما، باید از ظاهر شعر فراتر برویم.

نوگرایی در شعر فارسی حاصل تلاش یک نفر نبود. تقی رفعت، بانو شمس کسمایی، ابوالقاسم لاهوتی و جعفر خامنه‌ای از پیشگامان این راه بودند و در نهایت نیما یوشیج تحولی گسترده در شعر پدید آورد.

نیما تنها قالب را تغییر نداد؛ زبان، تخیل، احساس، معنی و شیوۀ سازمان‌دادن شعر را نیز دگرگون کرد. برای درک این تفاوت، بازسازی یک خانه را تصور کن: گاهی فقط نمای خانه عوض می‌شود، اما گاهی چیدمان و نقش فضاها هم تغییر می‌کند. تحول نیما به حالت دوم شبیه است؛ دگرگونی او به ظاهر شعر محدود نبود.

یک تفاوت زمانی مهم را هم به خاطر بسپار: آغاز ادبیات معاصر را پس از مشروطیت می‌دانیم، اما آغاز واقعی شعر نو را سال 13001300 در نظر می‌گیریم. پس این دو، نقطۀ شروع یکسانی ندارند.

کتاب درسی، صفحهٔ ۶۹

دورهٔ اول؛ جدال کهنه و نو

دورهٔ اول؛ جدال کهنه و نو

حالا به نخستین دورهٔ شعر معاصر می‌رسیم: دورهٔ سلطنت رضاخان، از سال 13041304 تا شهریور 13201320. برای شناخت این دوره، دو نشانه را کنار هم نگه دار: درخشش نیما و جدال بر سر شعر کهنه و نو.

منظور از این جدال، کشمکش بر سر راه و رسم شعر گفتن بود؛ شیوهٔ تازهٔ نیما در برابر شیوه‌های جاافتادهٔ شعر قرار می‌گرفت و دربارهٔ آن بحث می‌شد. پس درخشش نیما به این معنا نیست که شعر نو بی‌مخالفت پذیرفته شد یا شعر سنتی کنار رفت.

مثل وقتی که در یک انجمن ادبی مدرسه، کسی شعرش را به شیوه‌ای تازه می‌نویسد: تازگیِ کارش توجه‌ها را جلب می‌کند، اما هم‌زمان ممکن است موافقان و مخالفانی داشته باشد. برای به‌یادسپردن این دوره هم همین تصویر کمک می‌کند: نیما می‌درخشد و بحث کهنه و نو جریان دارد.

کتاب درسی، صفحهٔ ۶۹

دورهٔ دوم؛ گسترش شعر نو

دورهٔ دوم؛ گسترش شعر نو

یک شیوۀ تازه چگونه از جمعی کوچک به میان مخاطبان بیشتر راه پیدا می‌کند؟ معمولاً باید جایی برای معرفی و دیده‌شدن داشته باشد؛ مثل نشریۀ مدرسه که نوشته‌های دانش‌آموزان را به دیگران می‌رساند.

دورۀ دوم از آغاز حکومت محمدرضا تا کودتای 2828 مرداد 13321332 ادامه داشت. در این سال‌ها، فضای سیاسی نسبت به دورۀ سلطنت رضاخان آزادتر بود. انتشار شعرهای نیما و دیگر نوگرایان در نشریه‌هایی مانند روزگار نو و سخن نیز به آشنایی مخاطبان با شعر نو کمک می‌کرد.

رویداد مهم ادبی این دوره، برگزاری نخستین کنگرۀ نویسندگان و شاعران ایران در تیرماه 13251325 بود. نیما در این کنگره شعر «آی آدم‌ها» را خواند و پس از آن، شیوۀ او در کنار شعر سنتی رواج یافت.

پس نکتۀ اصلی، گسترش شعر نو در کنار شعر سنتی است، نه حذف شعر سنتی یا آغاز نوگرایی در همین دوره.

کتاب درسی، صفحهٔ ۶۹

دورهٔ سوم؛ استبداد و شعر تغزلی

دورهٔ سوم؛ استبداد و شعر تغزلی

دورهٔ سوم از کودتای 2828 مرداد 13321332 تا قیام 1515 خرداد 13421342 را در بر می‌گیرد. نشانۀ سیاسی مهم این دوره، بازگشت استبداد و محدودشدن فضای آزادی نسبت به دورهٔ پیش است.

در چنین فضایی، شعر نو تغزلی به حرکت خود ادامه داد؛ یعنی شعری با بیان نو که بیشتر به عشق، عاطفه و احساسات فردی می‌پردازد. دقت کن: این جریان در دورهٔ سوم متولد نشد؛ از دورهٔ قبل آغاز شده بود و اکنون ادامه یافت و از حمایت حکومت هم برخوردار شد.

برای فهم «تغزلی»، تفاوت دو موضوع را در نظر بگیر: شاعری ممکن است از دلتنگی برای محبوب بنویسد یا به یک مشکل اجتماعی اعتراض کند. موضوع نخست به بیان تغزلی نزدیک‌تر است؛ پس هر شعر نو لزوماً اعتراضی یا سیاسی نیست.

برای یادآوری این دوره، سه کلید را کنار هم بگذار: پس از کودتا، بازگشت استبداد، ادامۀ شعر نو تغزلی.

کتاب درسی، صفحهٔ ۶۹

مثال حل‌شده

در یک یادداشت تاریخی آمده است که آثار نوگرایان در نشریه‌های «روزگار نو» و «سخن» منتشر می‌شد و نیما در نخستین کنگرهٔ نویسندگان و شاعران، «آی آدم‌ها» را خواند. این یادداشت به کدام دورهٔ شعر معاصر مربوط است؟ با دو شاهد توضیح بده.

  1. ابتدا نشانه‌های مشخص یادداشت را جدا می‌کنیم: نام دو نشریه و شعرخوانی نیما در نخستین کنگره.

  2. انتشار آثار نوگرایان در «روزگار نو» و «سخن» از رویدادهای دورهٔ دوم است؛ پس شاهد اول را داریم.

  3. نخستین کنگره در تیرماه 13251325 برگزار شد و نیما در آن «آی آدم‌ها» را خواند؛ این رویداد هم به دورهٔ دوم تعلق دارد.

  4. دو شاهد یکدیگر را تأیید می‌کنند؛ بنابراین یادداشت را به دورهٔ دوم نسبت می‌دهیم، نه صرفاً به هر دوره‌ای که نیما در آن حضور داشته است.

جواب: این یادداشت به دورهٔ دوم، از آغاز حکومت محمدرضا تا کودتای بیست‌وهشتم مرداد، مربوط است؛ چون هم انتشار آثار نوگرایان در این نشریات و هم برگزاری نخستین کنگره از نشانه‌های این دوره‌اند.

نکات مهم

  • ادبیات معاصر از پس از مشروطیت آغاز می‌شود، اما آغاز واقعی شعر نو را حدود سال 13001300 می‌دانند.
  • نوگرایی حاصل تلاش چند پیشگام بود و نیما آن را به تحولی گسترده در زبان، تخیل، احساس، معنی و ساختار شعر رساند.
  • سه دورهٔ نخست به‌ترتیب با درخشش نیما و جدال کهنه و نو، گسترش شعر نو در فضای نسبتاً آزادتر، و بازگشت استبداد همراه با ادامهٔ شعر نو تغزلی شناخته می‌شوند.

تمرین تعاملی این درس (رایگان)تمرین تعاملی این درس

درس ۲ · صفحهٔ ۶۹ تا ۷۲ · حدود ۱۵ دقیقه · تولید هوش مصنوعی

شعر دورۀ معاصر

در این درس یاد می‌گیری … پیوند شعر معاصر با تحولات جامعه را توضیح بدهی و شیوۀ شاعری پروین، شهریار، نیما و اخوان ثالث را از یکدیگر تشخیص بدهی.

پیش از شروع

اگر پروین با مناظره، شهریار با غزل و نیما با شکستن عادت‌های شعر قدیم شناخته می‌شوند، چطور هر سه را شاعر دورۀ معاصر می‌دانیم؟

«معاصر بودن» نام یک دوره است، نه نام یک قالب یا شیوۀ واحد. در این دوره، هم شعر در قالب‌های سنتی ادامه پیدا کرد و هم شعر نو شکل گرفت؛ هر شاعر هم راه خودش را برای بیان احساس و مسائل جامعه پیدا کرد.

شعر در آینۀ جامعه

شعر در آینۀ جامعه

شعر فقط بیان احساس شخصی نیست؛ گاهی نگرانی‌ها و امیدهای یک جامعه را هم بازتاب می‌دهد. برای فهم مسیر شعر معاصر، این چهار دوره را مثل چهار قابِ پی‌درپی ببین:

  • سلطنت رضاخان: نیما درخشید و بحث بر سر شعر کهنه و نو بالا گرفت.
  • از آغاز حکومت محمدرضا تا کودتای مرداد: فضای سیاسی بازتر شد؛ انتشار شعرهای نو در نشریات و حضور نیما در نخستین کنگرۀ نویسندگان و شاعران، به رواج شیوۀ او در کنار شعر سنتی کمک کرد.
  • از کودتا تا قیام خرداد: با بازگشت استبداد و گسترش سرخوردگی، در کنار ادامۀ شعر نو تغزلی، نمادگرایی اجتماعی یا شعر نو حماسی رواج یافت؛ توجه این جریان به مسائل و آرمان‌های مردم بود.
  • از قیام خرداد تا انقلاب: مسیر اصلی شعر همچنان اجتماعی و حماسی ماند و نقد جامعه، هنری‌تر و پخته‌تر شد.

برای نزدیک‌شدن به مفهوم نماد، تصور کن شاعری از «پنجره‌های بسته» بگوید، اما منظورش فقط پنجره نباشد؛ شاید فضایی بدون ارتباط و همدلی را نشان دهد. پس تغییر جامعه می‌تواند هم موضوع شعر و هم شیوۀ بیان آن را تغییر دهد.

کتاب درسی، صفحهٔ ۷۰

پروین؛ گفت‌وگو برای اندیشیدن

پروین؛ گفت‌وگو برای اندیشیدن

اگر قرار باشد از بی‌عدالتی انتقاد کنی، فقط یک راه نداری: می‌توانی مستقیم اعتراض کنی یا گفت‌وگویی بسازی که مخاطب با شنیدن دو دیدگاه، خودش به نتیجه برسد. پروین اعتصامی از این شیوۀ دوم به‌خوبی بهره می‌گیرد.

مناظره در شعر او یعنی گفت‌وگوی دو طرف که نظرهایشان را مطرح می‌کنند؛ این دو طرف ممکن است انسان، جاندار یا حتی شیء باشند. مثلاً تصور کن مداد و پاک‌کن دربارهٔ ارزش کارشان بحث کنند؛ چنین گفت‌وگویی می‌تواند فرصتی برای اندیشیدن به همکاری یا خودپسندی باشد. این فقط مثالی برای فهم روش مناظره است، نه نقل یکی از شعرهای پروین.

اوج توانایی پروین در قطعه‌های او دیده می‌شود. او هم به اخلاق و پند و اندرز می‌پردازد و هم اوضاع نامطلوب سیاسی و اجتماعی را بازتاب می‌دهد. پس شعرش فقط توصیه‌ای فردی نیست؛ خواننده را به دیدن مشکلات جامعه هم دعوت می‌کند. امتیاز او تنها انتخاب موضوع نیست، بلکه شیوۀ هنرمندانۀ پروراندن و بیان آن است.

کتاب درسی، صفحهٔ ۷۰

شهریار؛ غزل و یاد زادگاه

شهریار؛ غزل و یاد زادگاه

تا حالا شده با شنیدن زبان محلیِ خانواده‌ات، یاد یک مکان یا خاطره بیفتی؟ در شعر سید محمدحسین بهجت تبریزی، مشهور به شهریار هم دلبستگی به زبان و زادگاه جای مهمی دارد.

شهریار از غزل‌سرایان بزرگ معاصر است. غزل‌هایش احساساتی لطیف دارند و از حافظ بسیار تأثیر پذیرفته‌اند. ارادت او به بزرگان دین، به‌ویژه حضرت علی، نیز در برخی شعرهایش دیده می‌شود.

اما شاعری او به فارسی محدود نیست؛ به ترکی آذری هم شعر سروده است. منظومۀ مشهور «حیدر بابایه سلام» از شاهکارهای او در این زبان است. شهریار در این اثر، با شور و محبت از زیبایی‌های روستای زادگاهش و فرهنگ اصیل آن یاد می‌کند؛ شبیه کسی که با مرور خاطرات زادگاهش، هم منظره‌ها را زنده می‌کند و هم رسم‌ها و ارزش‌های مردمش را.

پس برای شناخت شهریار، این دو نشانه را کنار هم نگه دار: غزل فارسیِ متأثر از حافظ و منظومۀ ترکیِ سرشار از مهر به زادگاه.

کتاب درسی، صفحهٔ ۷۱

نیما؛ نوآوری فراتر از قالب

نیما؛ نوآوری فراتر از قالب

اگر کسی فقط جای قافیه‌ها را عوض کند، آیا راه نیما را کامل پیموده است؟ نوآوری نیما فقط تغییر ظاهر شعر نبود؛ زبان و نگاه شاعرانه را هم دربر می‌گرفت.

علی اسفندیاری، معروف به نیما یوشیج، می‌خواست شعر به سادگی و جریان طبیعی نثر نزدیک شود. برای همین از واژه‌های روزمره و عامیانه و ترکیب‌های تازه استفاده کرد. در شعر او، تخیل آزادتر حرکت می‌کند و شاعر با نگاهی تازه و عاطفی به واقعیت‌های ملموس می‌نگرد؛ مثل وقتی که به‌جای توصیف کلیِ «اندوه»، آن را در تصویری از زندگی روزانه نشان بدهیم.

دو ایستگاه مهم مسیر او را به خاطر بسپار:

  • «افسانه» در سال 13011301: اثری که بیانیۀ شعر نو شناخته می‌شود؛ تغییر جای قافیه، آزادی تخیل و نزدیکی به ادبیات نمایشی از ویژگی‌های آن است.
  • «ققنوس» در سال 13161316: اثری که جریان نوگرایی نیما را تثبیت کرد.

این مسیر، حاصل نوآوریِ برنامه‌مند بود، نه تغییری ناگهانی و بی‌طرح؛ همین ویژگی نیما را از دیگر نوگرایان متمایز کرد و او را «پدر شعر نو» نامیدند.

کتاب درسی، صفحهٔ ۷۱

اخوان؛ روایت نمادین جامعه

اخوان؛ روایت نمادین جامعه

آیا می‌شود در مسیر شعر نو حرکت کرد، اما از واژه‌ها و جمله‌بندی‌های کهن هم بهره برد؟ مهدی اخوان ثالث، از رهروان موفق شعر نیمایی، چنین کرده است. شعر او بیان روایی و داستانی دارد؛ یعنی سخن را مانند روایت یک ماجرا پیش می‌برد. زبانش نیز حماسی و کهن‌گراست و از برخی شیوه‌های جمله‌سازی سبک خراسانی بهره می‌گیرد.

اما این زبان فقط برای بازگویی گذشته نیست؛ اخوان با آن از زندگی مردم و مسائل اجتماعی روزگارش سخن می‌گوید. در بسیاری از شعرهایش نیز بیان نمادین دارد: تصویرهای شعر می‌توانند افزون بر معنای ظاهری، به وضع جامعه اشاره کنند.

برای نمونه، در شعر «زمستان»، سرما، سرهای فرورفته در گریبان و بی‌میلی به پاسخ‌دادن به سلام، می‌توانند تصویری از سردی روابط و دشواری ارتباط میان مردم باشند؛ پس نباید شعر را فقط گزارش هوای سرد دانست.

«زمستان»، «آخر شاهنامه» و «از این اوستا» از مجموعه‌های مهم او هستند.

کتاب درسی، صفحهٔ ۷۲

مثال حل‌شده

شاعری در قالب نیمایی، روایتی از گرفتاری مردم می‌سازد؛ زبانش حماسی و آمیخته به تعبیرهای کهن است و عناصر طبیعت در شعرش معنایی اجتماعی پیدا می‌کنند. این توصیف به کدام شاعر درس نزدیک‌تر است؟ با تکیه بر نشانه‌ها استدلال کن.

  1. ابتدا قالب را بررسی می‌کنیم: نیمایی بودن، ما را به نیما و پیروان او راهنمایی می‌کند، اما به‌تنهایی برای تشخیص شاعر کافی نیست.

  2. سپس به زبان نگاه می‌کنیم: حماسی بودن و استفاده از تعبیرهای کهن، از نشانه‌های مهم شیوۀ اخوان است.

  3. موضوع و شیوۀ بیان را هم می‌سنجیم: روایت گرفتاری مردم و معنای اجتماعی عناصر طبیعت، با شعر اجتماعی و نمادین اخوان سازگار است.

  4. با کنار هم گذاشتن نشانه‌ها، اخوان ثالث را انتخاب می‌کنیم؛ نه صرفاً به دلیل نیمایی بودن شعر.

جواب: این توصیف به اخوان ثالث نزدیک‌تر است؛ زیرا ترکیب روایت اجتماعی، زبان حماسی و کهن‌گرا و بیان نمادین از ویژگی‌های برجستۀ شعر اوست.

نکات مهم

  • شعر معاصر با تحولات سیاسی و اجتماعی پیوند دارد و در آن، قالب‌های سنتی در کنار راه‌های نوِ بیان ادامه یافته‌اند.
  • پروین با قطعه و مناظره به اخلاق و جامعه می‌پردازد و شهریار با غزل‌های متأثر از حافظ و منظومۀ ترکی «حیدر بابایه سلام» شناخته می‌شود.
  • نیما قالب، زبان و نگاه شاعرانه را دگرگون کرد و اخوان در مسیر نیمایی، روایت اجتماعی را با زبان حماسی، کهن‌گرا و نمادین درآمیخت.

تمرین تعاملی این درس (رایگان)تمرین تعاملی این درس

درس ۳ · صفحهٔ ۷۲ تا ۷۴ · حدود ۱۵ دقیقه · تولید هوش مصنوعی

نثر دورۀ معاصر

در این درس یاد می‌گیری مسیر شکل‌گیری و گسترش نثر معاصر، ویژگی‌های ادبیات داستانی دورهٔ مقاومت و آثار و ویژگی‌های شاخص نویسندگان معرفی‌شده را بشناسی و از هم تشخیص بدهی.

پیش از شروع

اگر نویسنده‌ای زبان گفت‌وگوی روزمرهٔ مردم را وارد داستان کند، از ارزش ادبی نوشته‌اش کم می‌شود یا می‌تواند راه تازه‌ای در ادبیات باز کند؟

در نثر معاصر، نزدیک‌شدن به زبان مردم یکی از راه‌های نوآوری بود و نوشته‌ها را به خوانندگان نزدیک‌تر کرد. جمال‌زاده با توجه به واژه‌های عامیانه و جلال آل احمد با نثر پرشتاب و بریده‌بریده، هرکدام شیوهٔ مشخصی در داستان‌نویسی پیدا کردند.

راه رسیدن به نثر ساده

راه رسیدن به نثر ساده

اگر ماجرایی را با زبان نزدیک به گفت‌وگوی روزمره بخوانی، احتمالاً راحت‌تر با آن ارتباط می‌گیری. پس ساده‌نویسی لزوماً از ارزش ادبی متن کم نمی‌کند؛ می‌تواند راهی برای نزدیک‌شدن ادبیات به خوانندگان باشد.

نثر معاصر چگونه به سمت سادگی رفت؟ در دورهٔ بیداری، آثاری از زبان‌های اروپایی به فارسی ترجمه شد. آشنایی با این آثار، نثر فارسی را به سوی بیان ساده‌تر برد. نثر سادهٔ معاصر را بیشتر با داستان می‌شناسیم، اما نمایش‌نامه، سفرنامه و مقاله هم از قالب‌های آن هستند.

در این مسیر، عبدالرحیم طالبوف و زین‌العابدین مراغه‌ای با نوشتن سفرنامه‌های خیالی، زمینه را برای رمان و نثر داستانی به معنای نوین فراهم کردند. سفرنامهٔ خیالی را مثل روایت سفری تصور کن که نویسنده آن را در ذهن ساخته است، نه لزوماً گزارش سفری واقعی.

فعلاً این دو نقش را جدا نگه دار: ترجمه‌ها به ساده‌ترشدن نثر کمک کردند؛ سفرنامه‌های خیالی طالبوف و مراغه‌ای زمینه‌ساز داستان‌نویسی نوین شدند.

کتاب درسی، صفحهٔ ۷۲

از نخستین آثار تا نسل‌های داستان‌نویسی

از نخستین آثار تا نسل‌های داستان‌نویسی

برای دنبال‌کردن مسیر داستان‌نویسی معاصر، آن را مثل کتابخانه‌ای با چند قفسه ببین؛ هر قالب، آغاز متفاوتی دارد:

  • رمان تاریخی: «شمس و طغرا» از محمدباقر میرزا خسروی.
  • رمان اجتماعی: «تهران مخوف» از مرتضی مشفق کاظمی، منتشرشده در سال 13011301.
  • داستان کوتاه نوین: مجموعهٔ «یکی بود، یکی نبود» از سید محمدعلی جمال‌زاده، در سال 13011301.
  • نمایش‌نامه: «جعفرخان از فرنگ برگشته» از حسن مقدم، در همان سال.

پس «نخستین اثر» را همیشه همراه با قالب آن به خاطر بسپار؛ آغاز رمان تاریخی با آغاز داستان کوتاه یکی نیست.

داستان‌نویسی نوین سپس با نویسندگان نسل اول گسترش یافت: صادق هدایت با «سگ ولگرد»، بزرگ علوی با «چشم‌هایش» و صادق چوبک با «تنگسیر».

پس از آنان، نسل تازه‌ای وارد میدان شد که شیوه‌اش ترکیبی از داشته‌های ادبی خودمان و شیوه‌های غربی بود. جلال آل احمد با «مدیر مدرسه» و سیمین دانشور با «سووشون» از چهره‌های مشهور این نسل‌اند. بنابراین، برای شناخت این مسیر، هم «اثر و نویسنده» را کنار هم بگذار و هم جایگاه آن‌ها را در آغازها و نسل‌ها بشناس.

کتاب درسی، صفحهٔ ۷۳

داستان در دورهٔ مقاومت

داستان در دورهٔ مقاومت

اگر در داستانی، شخصیت اصلی از زندان رفتن بترسد اما باز هم در برابر ستم بایستد، فضای آن داستان چه چیزی از جامعه نشان می‌دهد؟ در ادبیات داستانی دورهٔ مقاومت، نگرانی‌های اجتماعی و سیاسی به زندگی شخصیت‌ها راه پیدا می‌کند.

این دوره پس از خرداد ۱۳۴۲ شکل گرفت؛ ریشه‌های مقاومت آن به مبارزات ملی شدن صنعت نفت و قیام پانزده خرداد برمی‌گردد. مضمون بسیاری از داستان‌ها مبارزه و پایداری است و بر فضای آن‌ها اضطراب سیاسی و ترس از زندان یا سرانجام تلخ سایه می‌اندازد.

نویسندگان این دوره به داستان کوتاه روی آوردند و با ستم‌کشیدگان جهان همدردی نشان دادند. ترجمهٔ آثار داستانی آمریکای لاتین و افزایش شمار نویسندگان نیز از ویژگی‌های این دوره است. پس برای شناخت آن، فقط دنبال یک قهرمان مبارز نباش؛ مضمون، فضای داستان و نگاه نویسنده به ستم‌دیدگان را کنار هم ببین.

از چهره‌های شناخته‌شدهٔ این دوره، احمد محمود با «همسایه‌ها» و علی‌محمد افغانی با «شوهر آهوخانم» هستند.

کتاب درسی، صفحهٔ ۷۳

جمال‌زاده؛ نزدیک به زبان مردم

جمال‌زاده؛ نزدیک به زبان مردم

تا حالا هنگام خواندن داستان حس کرده‌ای شخصیت‌ها درست مثل آدم‌های اطرافت حرف می‌زنند؟ یکی از ویژگی‌های برجستهٔ نثر سید محمدعلی جمال‌زاده همین نزدیکی به زبان مردم است. او با مجموعه‌داستان «یکی بود، یکی نبود» آغازگر داستان‌نویسی فارسی به شیوهٔ نوین شناخته می‌شود.

جمال‌زاده در داستان‌هایش، بیش از محتوا، به شیوهٔ نوشتن و کاربرد واژه‌های عامیانه و رایج توجه دارد. این انتخاب، کلامش را به پسند خواننده نزدیک می‌کند. مثلاً عبارت روزمرهٔ «دستت درد نکند» در گفت‌وگوی شخصیت‌ها می‌تواند صمیمیتی ایجاد کند که تعبیرهای رسمی ندارند؛ پس عامیانه‌نویسی را نباید با بی‌دقت نوشتن یکی دانست.

او در توجه به زبان مردم، ادامه‌دهندهٔ راه مراغه‌ای در «سیاحت‌نامهٔ ابراهیم‌بیگ» و دهخدا در «چرند و پرند» است. «راه‌آب‌نامه» و «تلخ و شیرین» نیز از دیگر آثار داستانی او هستند.

برای به‌خاطر سپردن: جمال‌زاده ← «یکی بود، یکی نبود» ← زبان مردم.

کتاب درسی، صفحهٔ ۷۴

آل احمد و دانشور؛ دو چهرهٔ شاخص

آل احمد و دانشور؛ دو چهرهٔ شاخص

برای شناخت این دو نویسنده، نام اثر را به یک ویژگی مهم پیوند بده.

جلال آل احمد ← «مدیر مدرسه» ← نثر تلگرافی
نثر تلگرافی یعنی نثری پرشتاب و بریده‌بریده. برای تصور آهنگ آن، این جمله‌های ساخته‌شده را بخوان: «زنگ خورد. بچه‌ها رفتند. حیاط خالی شد.» این نمونه از جلال نیست؛ فقط کمک می‌کند حس چنین نثری را دریابی. «مدیر مدرسه» مشهورترین اثر او و نمونهٔ برجستهٔ این شیوه است. جلال در قالب‌های دیگری هم می‌نوشت؛ مثلاً «خسی در میقات» سفرنامهٔ حج اوست.

سیمین دانشور ← «سووشون» ← زندگی زری و یوسف در بستر اجتماع
دانشور با مجموعهٔ «آتش خاموش» داستان‌نویسی را تجربه کرد و با «سووشون» به اوج نویسندگی رسید. این رمان، زندگی زری و یوسف را در پیوند با اوضاع اجتماعی مردم فارس در زمان جنگ جهانی دوم روایت می‌کند.

پس دربارهٔ جلال، شیوهٔ بیان را به خاطر بسپار و دربارهٔ «سووشون»، شخصیت‌ها و بستر اجتماعی روایت را.

کتاب درسی، صفحهٔ ۷۴

نکات مهم

  • ترجمهٔ آثار اروپایی به ساده‌شدن نثر فارسی کمک کرد و سفرنامه‌های خیالی طالبوف و مراغه‌ای زمینه‌ساز داستان‌نویسی نوین شدند.
  • داستان‌نویسی معاصر با آثار آغازین و نسل‌های پیاپی گسترش یافت و در دورهٔ مقاومت، مبارزه و پایداری و اضطراب سیاسی از ویژگی‌های برجستهٔ آن شد.
  • جمال‌زاده با توجه به زبان عامیانه، آل احمد با نثر تلگرافیِ «مدیر مدرسه» و دانشور با «سووشون» از چهره‌های شاخص این درس‌اند.

تمرین تعاملی این درس (رایگان)تمرین تعاملی این درس

درس ۴ · صفحهٔ ۷۴ تا ۷۵ · حدود ۱۱ دقیقه · تولید هوش مصنوعی

برخی از نویسندگان دورهٔ معاصر

در این درس یاد می‌گیری جمال‌زاده، جلال آل احمد و سیمین دانشور را با آثار شاخص، ویژگی‌های نویسندگی و جایگاه ادبی‌شان از یکدیگر بازبشناسی.

پیش از شروع

اگر داستانی پر از واژه‌های روزمره باشد و داستان دیگری نثری پرشتاب و بریده‌بریده داشته باشد، این تفاوت‌ها چطور می‌توانند سرنخی برای شناخت نویسنده باشند؟

نویسندگان فقط با موضوع داستان‌هایشان شناخته نمی‌شوند؛ شیوهٔ نوشتن هم نشانهٔ مهمی است. در این درس، زبان عامیانهٔ جمال‌زاده و نثر تلگرافی جلال آل احمد را می‌شناسی و با آثار سیمین دانشور، به‌ویژه «سووشون»، آشنا می‌شوی.

جمال‌زاده؛ داستان با زبان مردم

جمال‌زاده؛ داستان با زبان مردم

اگر در داستانی به واژه‌ها و تعبیرهایی شبیه گفت‌وگوهای روزمره برخورد کنی، چه حسی پیدا می‌کنی؟ احتمالاً زبان داستان برایت آشناتر می‌شود. نزدیک‌کردن زبان داستان به زبان مردم از ویژگی‌های مهم نویسندگی جمال‌زاده است.

جمال‌زاده با مجموعه‌داستان «یکی بود، یکی نبود» آغازگر داستان‌نویسی فارسی به شیوهٔ نوین شناخته می‌شود. در داستان‌هایش، توجه به شیوهٔ نوشتن و به‌کارگیری واژه‌های عامیانه و رایج، از توجه به محتوا پررنگ‌تر است؛ البته این به معنای بی‌محتوابودن داستان‌های او نیست.

برای نمونه، تفاوتِ «از شنیدن خبر بسیار متعجب شد» با «خبر را که شنید، شاخ درآورد» را در نظر بگیر. تعبیر دوم به گفت‌وگوی روزمره نزدیک‌تر است. این فقط مثالی آموزشی است، نه عبارتی از آثار جمال‌زاده.

او در نزدیک‌شدن به زبان مردم، راه نویسندگانی مانند مراغه‌ای و دهخدا را ادامه می‌دهد. «راه‌آب‌نامه» و «تلخ و شیرین» نیز از دیگر آثار داستانی او هستند.

کتاب درسی، صفحهٔ ۷۴

آل احمد؛ نثر تلگرافی

آل احمد؛ نثر تلگرافی

فرض کن برای دوستی، اتفاقی را با عجله تعریف می‌کنی؛ جمله‌هایت کوتاه می‌شوند و پشت سر هم می‌آیند. این تصویر کمک می‌کند ویژگی برجستهٔ نثر جلال آل احمد را به خاطر بسپاری: نثری پرشتاب و بریده‌بریده که به «نثر تلگرافی» مشهور است. منظور از تلگرافی، موضوع نوشته نیست؛ شیوهٔ بیان آن است.

مشهورترین اثر جلال، داستان بلند «مدیر مدرسه» است که نثر تلگرافی او در آن جلوه‌ای کامل دارد. نخستین داستانش، «زیارت»، در مجلهٔ سخن چاپ شد و «دید و بازدید» و «سه‌تار» نیز از مجموعه‌داستان‌های او هستند.

اما جلال فقط داستان‌نویس نبود؛ در تک‌نگاری، سفرنامه‌نویسی، مقاله‌نویسی انتقادی و ترجمه نیز فعالیت داشت. برای تشخیص این تنوع، دو اثر را به یاد بسپار: «خسی در میقات» سفرنامهٔ حج اوست و «ارزیابی شتابزده» مجموعهٔ مقاله‌های او.

پس برای شناخت جلال، دو سرنخ داری: شیوهٔ بیان تلگرافی و فعالیت در قالب‌های گوناگون نثر.

کتاب درسی، صفحهٔ ۷۴

دانشور؛ از آتش خاموش تا سووشون

دانشور؛ از آتش خاموش تا سووشون

برای شناخت سیمین دانشور، سه عنوان را مثل ایستگاه‌های مسیر داستان‌نویسی او به خاطر بسپار: نخستین تجربه‌اش «آتش خاموش» بود؛ پس از آن «شهری چون بهشت» را منتشر کرد و با «سووشون» به اوج نویسندگی رسید. دقت کن که نخستین اثر یک نویسنده لزوماً همان اثری نیست که اوج توانایی او را نشان می‌دهد.

«سووشون» روایت زندگی زری و یوسف است؛ اما به زندگی شخصی آن‌ها محدود نمی‌شود. اوضاع اجتماعی مردم فارس در خلال جنگ جهانی دوم نیز در این داستان حضور دارد. برای درک این پیوند، تصور کن داستان زندگی یک خانواده را می‌خوانی و هم‌زمان از رویدادهایی آگاه می‌شوی که بر زندگی مردم شهرشان اثر می‌گذارند؛ اینجا زندگی فردی و شرایط جامعه کنار هم دیده می‌شوند.

دانشور زادهٔ شیراز و دارای دکتری زبان و ادبیات فارسی از دانشگاه تهران بود. او علاوه بر داستان‌نویسی، تدریس و ترجمه هم می‌کرد.

کتاب درسی، صفحهٔ ۷۴

مثال حل‌شده

دو معرفی بی‌نام داریم: اولی دربارهٔ داستان بلندی با نثر پرشتاب و بریده‌بریده است؛ دومی دربارهٔ رمانی است که زندگی زری و یوسف را در اوضاع اجتماعی فارس هنگام جنگ جهانی دوم روایت می‌کند. هر معرفی به کدام نویسنده و اثر مربوط است؟

  1. در معرفی اول، سرنخ تعیین‌کننده شیوهٔ بیان است: نثر پرشتاب و بریده‌بریده همان نثر تلگرافی است.

  2. این ویژگی به جلال آل احمد مربوط می‌شود و نمونهٔ برجستهٔ آن «مدیر مدرسه» است.

  3. در معرفی دوم، نام شخصیت‌ها و زمینهٔ تاریخی و اجتماعی سرنخ‌اند: زری و یوسف، فارس و جنگ جهانی دوم.

  4. این نشانه‌ها به «سووشون» اثر سیمین دانشور اشاره دارند؛ پس برای شناخت اثر، هم ویژگی نثر و هم محتوای روایت می‌توانند راهنما باشند.

جواب: معرفی اول به جلال آل احمد و «مدیر مدرسه» مربوط است؛ معرفی دوم به سیمین دانشور و «سووشون».

نکات مهم

  • جمال‌زاده با «یکی بود، یکی نبود» آغازگر داستان‌نویسی نوین فارسی شناخته می‌شود و زبان عامیانه در نثر او جایگاهی برجسته دارد.
  • نثر پرشتاب و بریده‌بریدهٔ آل احمد را «تلگرافی» می‌نامند و او افزون بر داستان، در سفرنامه، تک‌نگاری، مقالهٔ انتقادی و ترجمه نیز فعالیت داشت.
  • دانشور داستان‌نویسی را با «آتش خاموش» آغاز کرد و با «سووشون»، روایت زندگی زری و یوسف در بستر اوضاع اجتماعی فارس هنگام جنگ جهانی دوم، به اوج رسید.

تمرین تعاملی این درس (رایگان)تمرین تعاملی این درس

درس ۵ · صفحهٔ ۷۵ تا ۷۷ · حدود ۱۵ دقیقه · تولید هوش مصنوعی

ب) دورهٔ انقلاب اسلامی

در این درس یاد می‌گیری زمینهٔ پیدایش ادبیات انقلاب، مضمون‌ها و قالب‌های شعر آن، سه شاخهٔ ادبی این دوره، تأثیر دفاع مقدس و ویژگی‌های معرفی‌شدهٔ قیصر امین‌پور و موسوی گرمارودی را بشناسی و از هم تشخیص بدهی.

پیش از شروع

اگر دو شاعر هر دو پس از انقلاب شعر گفته باشند، آیا حتماً به یک جریان ادبی تعلق دارند؟

نه؛ هم‌زمان‌بودن شاعران به معنی یکسان‌بودن مسیر ادبی آن‌ها نیست. در این دوره، بعضی با ارزش‌های تازه همراه شدند، بعضی مسیر پیشین خود را ادامه دادند و گروهی نیز فعالیت ادبی‌شان را در فضای انقلاب آغاز کردند.

از تحول اجتماعی تا مضمون‌های تازه

از تحول اجتماعی تا مضمون‌های تازه

آیا یک جریان ادبی دقیقاً از روز یک رویداد تاریخی آغاز می‌شود؟ ادبیات انقلاب اسلامی ریشه در سال‌های پیش از پیروزی انقلاب دارد؛ اما چون با پیروزی انقلاب تثبیت شد، به این نام شناخته می‌شود. با گسترش مبارزات سیاسی و اجتماعی، ادبیات هم از خواسته‌ها و تجربه‌های مردم تأثیر گرفت.

برای شناخت شعر این دوره، به درون‌مایه، یعنی فکر و موضوع اصلی شعر، توجه کن. اعتراض به استبداد و بی‌عدالتی، ستایش آزادی و ترسیم آینده‌ای امیدبخش از مضمون‌های برجسته‌اند. تکریم شهید و شهادت نیز با یادکرد الگوهای ملی و تاریخی پیوند دارد.

الگوهای دینی، مانند پیامبر اکرم، امام علی و امام حسین، جایگاه مهمی دارند. در نگاه شاعران این دوره، عاشورا فقط رویدادی در گذشته نیست؛ فرهنگی است که با انقلاب پیوند دارد. توجه شاعر نیز به ایران محدود نمی‌ماند و رنج مردم فلسطین، لبنان و افغانستان را دربرمی‌گیرد.

مثلاً اگر شعری را در یک برنامهٔ مدرسه شنیدی که از مبارزه با ستم و امید به پیروزی می‌گفت، این مضمون‌ها می‌توانند نشانه‌هایی برای شناخت فضای ادبی آن باشند؛ نه اینکه به‌تنهایی دورهٔ شعر را قطعی کنند.

کتاب درسی، صفحهٔ ۷۵

قالب‌های گوناگون، زبان تازه

قالب‌های گوناگون، زبان تازه

آیا مضمون تازه حتماً به قالب تازه نیاز دارد؟ در شعر انقلاب، پاسخ منفی است. شاعران هم از قالب‌های سنتی، مانند غزل، مثنوی، رباعی و دوبیتی استفاده کردند و هم در قالب‌های نو، مانند نیمایی و سپید، شعر سرودند. پس «شعر انقلاب» نام یک قالب مشخص نیست؛ ممکن است دو شعر به این جریان تعلق داشته باشند، اما قالب‌های متفاوتی داشته باشند.

برای شناخت این شعرها، باید قالب را از زبان و محتوا جدا کنیم. قالب، شکل و ساختمان شعر است؛ اما زبان و محتوا به شیوهٔ بیان و آنچه شعر می‌گوید مربوط‌اند. مثل دو پیام که یکی را در نامه و دیگری را در گفت‌وگو بیان می‌کنی؛ شکل بیان متفاوت است، ولی هر دو می‌توانند یک احساس را منتقل کنند.

در شعر این دوره، حماسه با عرفان درمی‌آمیزد: شور دلاوری و ایستادگی در کنار نگاه معنوی قرار می‌گیرد. این آمیزش، زبان و محتوای شعر را دگرگون می‌کند، نه اینکه لزوماً همهٔ شعرها را به قالبی نو ببرد.

کتاب درسی، صفحهٔ ۷۶

سه مسیر در ادبیات انقلاب

سه مسیر در ادبیات انقلاب

آیا همهٔ کسانی که پس از انقلاب شعر و داستان نوشته‌اند، مسیر یکسانی داشته‌اند؟ نه؛ برای شناخت جریانشان، فقط زمان انتشار اثر کافی نیست. باید به سابقهٔ فعالیت و نسبت آن‌ها با ارزش‌های انقلاب توجه کنیم.

  • شاخهٔ نخست؛ همراهی با ارزش‌های تازه: شاعرانی با پشتوانهٔ ادبی، این پشتوانه را با ارزش‌های تازهٔ اجتماعی پیوند دادند و جریانی پیش‌کسوت و کمال‌یافته ساختند؛ مانند حمید سبزواری، قیصر امین‌پور و سیدحسن حسینی.
  • شاخهٔ دوم؛ ادامهٔ مسیر گذشته: گروهی مسیر ادبی پیشین خود را ادامه دادند؛ برخی در ایران ماندند و برخی به خارج رفتند. هوشنگ ابتهاج، حسین منزوی و محمود دولت‌آبادی از نمونه‌های این شاخه‌اند. پس محل زندگی، معیار اصلی این دسته‌بندی نیست.
  • شاخهٔ سوم؛ آغاز در فضای انقلاب: جوانانی فعالیت ادبی خود را در انقلاب آغاز کردند و اندیشه‌ها، واژه‌ها و تصویرهایشان را از فضای آن گرفتند؛ مانند سلمان هراتی و علیرضا قزوه.

برای به‌خاطر سپردن، سه هم‌مسیر را تصور کن: یکی تجربه‌اش را با مقصد تازه هماهنگ می‌کند، دیگری راه قبلی‌اش را ادامه می‌دهد و سومی تازه در همین مسیر قدم می‌گذارد.

کتاب درسی، صفحهٔ ۷۶

دفاع مقدس و ادامهٔ دگرگونی‌ها

دفاع مقدس و ادامهٔ دگرگونی‌ها

وقتی رویدادی بزرگ زندگی مردم را تغییر می‌دهد، ردّ آن در شعر هم پیدا می‌شود. با آغاز جنگ تحمیلی و برانگیخته‌شدن عواطف دینی و ملی، فرهنگ دفاع مقدس به شعر فارسی راه یافت. مضمون‌هایی مانند دفاع، ایثار، شهادت، پایداری، شجاعت و میهن‌دوستی گسترش پیدا کردند و نگاه حماسی در زبان و محتوای شعر پررنگ‌تر شد. مثلاً توصیف ایستادگی رزمنده در برابر دشمن، می‌تواند هم حس دفاع از میهن را منتقل کند و هم روحیهٔ پایداری را.

در کنار این تغییر محتوایی، تجربه‌های مربوط به قالب شعر هم ادامه داشت. شاعران جوان انقلاب در آغاز کمتر به شعر نیمایی توجه داشتند؛ اما به‌تدریج گرایش به آن بیشتر شد، هرچند به اندازهٔ قالب‌های سنتی فراگیر نشد. توجه به چهارپاره، قصیده، ترکیب‌بند و بحر طویل نیز دیده می‌شد.

گاهی هم شاعران قالب‌ها را با یکدیگر ترکیب می‌کردند؛ نمونه‌اش غزل ـ مثنوی است که از ادغام غزل و مثنوی پدید می‌آید. پس تغییر شعر این دوره، هم در «چه گفتن» دیده می‌شود و هم در «در چه قالبی گفتن».

کتاب درسی، صفحهٔ ۷۷

دو شاعر و نشانه‌های شناخت آن‌ها

دو شاعر و نشانه‌های شناخت آن‌ها

برای شناخت شاعران، بهتر است به‌جای حفظ‌کردن فهرستی پراکنده، برای هر شاعر یک «کارت شناسایی ادبی» بسازی: چه آثاری دارد و با چه ویژگی‌هایی معرفی می‌شود؟

قیصر امین‌پور: مجموعهٔ «در کوچهٔ آفتاب» توانایی او را در ادبیات انقلاب نشان داد. «تنفس صبح»، «آیینه‌های ناگهان»، منظومهٔ «ظهر روز دهم» و «دستور زبان عشق» نیز از آثار شعری او هستند. او نثر هم نوشته است؛ نثری ساده، عمیق و عاطفی. «طوفان در پرانتز»، «بی‌بال پریدن» و «سنت و نوآوری در شعر معاصر» از آثار منثور اویند. پس همهٔ آثار امین‌پور را مجموعه‌شعر ندان!

سیدعلی موسوی گرمارودی: پیشگامی او در شعر مذهبی به پیش از انقلاب برمی‌گردد؛ پس آغاز این فعالیت را نباید پس از انقلاب دانست. او پس از انقلاب نیز به آرمان‌های مذهبی و انقلابی وفادار ماند و در غزل و قصیده بیشتر شعر سرود.

برای مرور، دو ستون در یادداشت گوشی‌ات بساز: کنار امین‌پور «شعر و نثر» و کنار گرمارودی «پیشگام شعر مذهبی؛ غزل و قصیده» بنویس.

کتاب درسی، صفحهٔ ۷۷

مثال حل‌شده

شاعری کار ادبی خود را در جریان انقلاب آغاز کرده، به اصول آن پایبند بوده و تصویرها و واژگانش را از فضای انقلاب گرفته است. او در شعری نیز از ایثار و شهادت می‌گوید. این شاعر به کدام شاخه تعلق دارد و کدام نشانه برای تشخیص مهم‌تر است؟

  1. ابتدا زمان و چگونگی آغاز فعالیت شاعر را پیدا می‌کنیم: او کار ادبی‌اش را در جریان انقلاب شروع کرده است.

  2. سپس ارتباط او با انقلاب را بررسی می‌کنیم: هم به اصول آن پایبند است و هم عناصر شعرش را از فضای آن می‌گیرد.

  3. این نشانه‌ها با تعریف شاخهٔ سوم، یعنی شاخهٔ جوان ادبیات پس از انقلاب، مطابقت دارند.

  4. مضمون شهادت به‌تنهایی تعیین‌کنندهٔ شاخه نیست؛ شاعران شاخهٔ نخست نیز می‌توانند چنین مضمونی داشته باشند.

جواب: این شاعر به شاخهٔ سوم، یعنی شاخهٔ جوان ادبیات پس از انقلاب، تعلق دارد؛ زیرا فعالیتش را در فضای انقلاب آغاز کرده و عناصر شعرش را از همان فضا گرفته است، نه صرفاً به این دلیل که از شهادت سخن گفته است.

نکات مهم

  • ادبیات انقلاب پیش از پیروزی ریشه گرفت و با برجسته‌کردن آزادی‌خواهی، امید، شهادت و الگوهای دینی، پس از پیروزی تثبیت شد.
  • سه شاخهٔ این دوره شامل همراهان ارزش‌های تازه، ادامه‌دهندگان مسیر گذشته و جوانان آغازکننده در فضای انقلاب است؛ قالب‌ها نیز متنوع‌اند و دفاع مقدس نگرش حماسی را تقویت کرد.
  • قیصر امین‌پور با آثار منظوم و منثورش شناخته می‌شود و موسوی گرمارودی از پیشتازان شعر مذهبی پیش از انقلاب است که در غزل و قصیده نیز طبع‌آزمایی کرده است.

تمرین تعاملی این درس (رایگان)تمرین تعاملی این درس

درس ۶ · صفحهٔ ۷۷ تا ۷۹ · حدود ۱۵ دقیقه · تولید هوش مصنوعی

چند تن از شاعران دوران انقلاب

در این درس یاد می‌گیری ویژگی‌ها و آثار شاخص سه شاعر انقلاب را از هم تشخیص بدهی و مسیر تحول داستان‌نویسی و دیگر گونه‌های نثر پس از انقلاب را توضیح بدهی.

پیش از شروع

چرا در سال‌های آغاز انقلاب، شاعران جوان زودتر مطرح شدند، اما در داستان‌نویسی هنوز نویسندگان باتجربه پیشتاز بودند؟

جوانان تجربه‌های تازه‌ای از انقلاب داشتند، اما برای تبدیل این تجربه‌ها به داستان، به مهارت و آشنایی بیشتری با ادبیات نیاز داشتند. نویسندگان باتجربه این پشتوانه را داشتند؛ نسل جوان هم بیشتر با داستان کوتاه آغاز کرد و به‌تدریج به رمان‌نویسی رسید.

قیصر؛ شاعر و نویسنده

قیصر؛ شاعر و نویسنده

اگر نوشته‌ای را راحت بفهمی، یعنی فکرِ پشت آن هم ساده و سطحی است؟ نثر قیصر امین‌پور نشان می‌دهد که سادگی زبان می‌تواند با عمق معنا و احساس همراه باشد. درست مثل حرفی صمیمی که واژه‌های دشواری ندارد، اما مدت‌ها تو را به فکر می‌برد.

قیصر در هر دو حوزۀ شعر و نثر فعالیت داشت. مجموعۀ شعر «در کوچۀ آفتاب» توانایی او را در ادبیات انقلاب نشان داد. سپس با آثاری مانند «تنفس صبح»، «آیینه‌های ناگهان»، منظومۀ «ظهر روز دهم» و «دستور زبان عشق» جایگاهش استوارتر شد.

برای شناخت آثارش، دو قفسۀ ذهنی بساز: در قفسۀ شعر، همین عنوان‌ها را بگذار؛ در قفسۀ نثر، «طوفان در پرانتز»، «بی‌بال پریدن» و «سنت و نوآوری در شعر معاصر» را قرار بده. یادت باشد ویژگی برجستۀ نثر او، زبان ساده همراه با معنای عمیق و حال‌وهوای عاطفی است؛ نه زبان پیچیده و دشوار.

کتاب درسی، صفحهٔ ۷۷

گرمارودی؛ پیشگام شعر مذهبی

گرمارودی؛ پیشگام شعر مذهبی

آیا شاعری که با شعر انقلاب شناخته می‌شود، حتماً پس از انقلاب کارش را آغاز کرده است؟ سید علی موسوی گرمارودی نمونه‌ای است که نشان می‌دهد چنین نیست. او پیش از انقلاب نیز از پیشگامان شعر مذهبی بود و پس از انقلاب، به آرمان‌های مذهبی و انقلابی وفادار ماند.

برای شناخت او، موضوع شعر را از قالب شعر جدا کن: مذهبی‌بودن به محتوای شعر مربوط است؛ اما غزل، قصیده و شعر سپید به شکل سرودن مربوط‌اند. گرمارودی بیشتر در غزل و قصیده طبع‌آزمایی کرده، ولی شعرهای سپید او هم درخور توجه‌اند؛ پس نباید او را فقط شاعر قالب‌های سنتی بدانیم.

از آثارش می‌توان «صدای سبز»، «خواب ارغوانی»، «برآشفتن گیسوی تاک» و «گوشوارۀ عرش» را نام برد. برای مرور، کنار نام او دو نشانه بگذار: «پیشگام شعر مذهبی» و «قالب‌های سنتی در کنار شعر سپید».

کتاب درسی، صفحهٔ ۷۷

سلمان؛ شاعری نزدیک به نوجوانان

سلمان؛ شاعری نزدیک به نوجوانان

اگر در کتابخانه دنبال مجموعۀ شعری برای هم‌سن‌وسال‌های خودت باشی، کدام اثر سلمان هراتی را انتخاب می‌کنی؟

سلمان هراتی از شاعران نواندیش و شناخته‌شدۀ شعر انقلاب بود و شغل معلمی داشت. برای شناخت او، این سه مجموعه را به خاطر بسپار:

  • «از آسمان سبز»
  • «از این ستاره، تا آن ستاره»؛ ویژۀ نوجوانان
  • «دری به خانۀ خورشید»

نکتۀ مهم، پیوند درستِ نام اثر و مخاطب آن است: از میان این سه مجموعه، کتاب «از این ستاره، تا آن ستاره» برای نوجوانان است؛ نباید این ویژگی را به دو مجموعۀ دیگر نسبت بدهیم.

برای مرور، می‌توانی روی یک کارت بنویسی «سلمان هراتی» و پشت آن بنویسی «شاعر نواندیش، معلم، صاحب مجموعۀ نوجوانانِ از این ستاره، تا آن ستاره». این پیوندها کمک می‌کنند او را با شاعران دیگر اشتباه نگیری.

کتاب درسی، صفحهٔ ۷۸

داستان؛ تجربه پیش از شهرت

داستان؛ تجربه پیش از شهرت

داشتن تجربه‌ای هیجان‌انگیز، لزوماً به معنای توانایی نوشتن داستانی جذاب از آن نیست. شاید تو هم ماجرایی شنیده باشی که جالب بوده، اما راوی با تعریف نامنظم، جذابیتش را کم کرده باشد؛ داستان‌نویسی علاوه بر تجربه، مهارت می‌خواهد.

پس از انقلاب، داستان‌نویسی مسیر پیشین خود را ادامه داد؛ هم موضوع‌های تازه‌ای به آن راه یافت و هم فنون و سبک روایت تغییر کرد. برخلاف شعر، در دهۀ شصت بیشترِ نویسندگان موفق، پیشکسوت بودند. آن‌ها از قبل تجربه داشتند و با خواندن داستان‌های خارجی، به زبان اصلی یا ترجمه، با تحول‌های داستان‌نویسی جهان ارتباط برقرار می‌کردند؛ مانند احمد محمود، نویسندۀ «زمین سوخته».

اما جوانان برای تبدیل تجربه‌هایشان به داستان، هنوز به تمرین، مطالعۀ آثار گذشتگان و آشنایی با ادبیات جهان نیاز داشتند. آن‌ها بیشتر با داستان کوتاه آغاز کردند و به‌تدریج به رمان و داستان بلند هم پرداختند. پس کم‌رنگ‌تر بودن نقش جوانان در آغاز، به معنای نداشتن تجربه‌های ارزشمند نبود؛ مسئله، مهارتِ بیان ادبی آن تجربه‌ها بود.

کتاب درسی، صفحهٔ ۷۸

پس از جنگ؛ رونق رمان و خاطره

پس از جنگ؛ رونق رمان و خاطره

با پایان جنگ، داستان‌نویسی وارد دورۀ پررونقی شد: رمان‌نویسی شکوفا شد و این شکوفایی تقریباً در سراسر دهۀ هفتاد ادامه یافت. البته نویسندگان همگی به یک موضوع و با یک نگاه نمی‌نوشتند.

نویسندگان مذهبی به روایت حماسه‌های جنگ، تجربه‌های معنوی آن و برخی مسائل تازۀ اجتماعی می‌پرداختند. نویسندگان دگراندیش بیشتر با نگاهی جزئی‌نگر، تضادها و کشمکش‌های درونی انسان معاصر را بررسی می‌کردند. پس رونق رمان به معنای یکسان‌شدن موضوع و نگاه آثار نبود.

در دهۀ هفتاد و پس از آن، خاطره‌نگاری و زندگی‌نامه‌نویسی نیز رشد چشمگیری پیدا کرد. برای تشخیص این دو، به نمونه‌ای آشنا فکر کن: اگر یکی از اعضای خانواده خاطرات دوران مدرسه‌اش را بنویسد، با خاطره‌نگاری روبه‌رو هستیم؛ اگر نویسنده‌ای مسیر زندگی یک فرد را روایت کند، زندگی‌نامه می‌نویسد. نثر ادبی و ادبیات نمایشی هم در این دوره قابل توجه بودند.

کتاب درسی، صفحهٔ ۷۹

مثال حل‌شده

دانش‌آموزی می‌گوید: «چون نسل جوان انقلاب با داستان کوتاه شروع کرد، پس در سال‌های بعد هم فقط داستان کوتاه نوشت.» با تکیه بر مسیر تحول نثر، درستی این نتیجه را بررسی کن.

  1. ابتدا میان «آغاز کار» و «تمام مسیر نویسندگی» تفاوت بگذار؛ شروع با یک قالب به معنای ماندن همیشگی در آن نیست.

  2. جوانان برای بیان ادبی تجربه‌های خود به مهارت بیشتری نیاز داشتند و کارشان را بیشتر با داستان کوتاه آغاز کردند.

  3. به‌تدریج رمان‌ها و داستان‌های بلند نیز در میان آثار این نسل پدید آمد؛ پس محدودکردن کار آنان به داستان کوتاه درست نیست.

  4. شکوفایی رمان‌نویسی در سال‌های پس از جنگ نیز نشان می‌دهد که مسیر نثر در یک قالب ثابت نماند.

جواب: این نتیجه درست نیست؛ داستان کوتاه نقطۀ آغاز بسیاری از نویسندگان جوان بود، نه مرز همیشگی کار آنان، و بعدها رمان و داستان بلند نیز در آثارشان دیده شد.

نکات مهم

  • قیصر امین‌پور شاعر و نثرنویس بود، موسوی گرمارودی از پیشگامان شعر مذهبی بود و سلمان هراتی با آثاری از جمله مجموعه‌ای ویژۀ نوجوانان شناخته می‌شود.
  • در داستان‌نویسی دهۀ شصت، نویسندگان باتجربه پیشتاز بودند و نسل جوان برای کسب مهارت بیشتر، کار خود را عمدتاً با داستان کوتاه آغاز کرد.
  • پس از جنگ رمان‌نویسی شکوفا شد و در دهۀ هفتاد و پس از آن، خاطره‌نگاری و زندگی‌نامه‌نویسی نیز گسترش چشمگیری یافت.

تمرین تعاملی این درس (رایگان)تمرین تعاملی این درس

درس ۷ · صفحهٔ ۷۹ تا ۸۳ · حدود ۱۵ دقیقه · تولید هوش مصنوعی

چند تن از نویسندگان دوران انقلاب

در این درس یاد می‌گیری نویسندگان معرفی‌شدۀ دوران انقلاب را با حوزه‌های فعالیت و آثارشان بشناسی، قالب اثر را از موضوع آن جدا کنی و در آغاز درس هشتم با مفهوم اختیار وزنی آشنا شوی.

پیش از شروع

فکر می‌کنی یک نویسنده می‌تواند هم برای کودکان قصه بنویسد، هم فیلم‌نامه بنویسد و هم به سراغ موضوع‌های مذهبی برود؟ در میان نویسندگان این درس چه نمونه‌هایی پیدا می‌کنیم؟

فعالیت نویسندگان این دوره به یک قالب محدود نیست. مثلاً سید مهدی شجاعی هم در ادبیات کودک و نوجوان اثر دارد، هم فیلم‌نامه نوشته و هم داستان‌هایی با موضوع مذهبی پدید آورده است.

رونق و تنوع نثر

رونق و تنوع نثر

اگر بخواهی از تجربۀ یک سفر بنویسی، می‌توانی خاطره‌ات را روایت کنی یا از آن برای ساختن یک داستان الهام بگیری. پس نثر فقط یک شکل ندارد؛ نویسندگان با توجه به هدفشان سراغ قالب‌های گوناگون می‌روند.

در سال‌های پس از انقلاب، نثر فارسی گسترش یافت. پس از جنگ، رمان‌نویسی به اوج شکوفایی رسید و این رونق تقریباً در سراسر دهۀ هفتاد ادامه داشت. در همین دهه و سال‌های بعد، خاطره‌نگاری و زندگی‌نامه‌نویسی هم رشد چشمگیری پیدا کردند. قطعه‌های ادبی و آثار نمایشی نیز در این دوره قابل توجه بودند.

برای به‌خاطر سپردن این تنوع، سه کتاب فرضی را کنار هم تصور کن: رمانی با شخصیت‌ها و ماجراهای داستانی، کتابی از خاطرات یک رزمنده و کتابی دربارۀ زندگی یک نویسنده. هر سه نثرند، اما شیوۀ روایت و هدف یکسانی ندارند. بنابراین، رونق نثر این دوره را نباید فقط به رمان محدود کنیم.

کتاب درسی، صفحهٔ ۷۹

سرشار؛ همراه قصه‌ها

سرشار؛ همراه قصه‌ها

شاید هنگام شنیدن یک قصه، نام رضا رهگذر به گوشت خورده باشد. این نام، همان نام شناخته‌شدۀ محمدرضا سرشار است؛ پس با دو نویسندۀ متفاوت روبه‌رو نیستیم!

برای شناخت سرشار، کلید اصلی ادبیات کودک و نوجوان است. فعالیت او فقط نوشتن داستان نیست؛ قصه‌گویی، تدریس، پژوهش دربارۀ ادبیات کودک و نوجوان و همکاری با نشریات نیز در کارنامۀ او دیده می‌شود. مثل کسی که هم قصه می‌نویسد، هم آن را برای مخاطب تعریف می‌کند و هم دربارۀ بهتر نوشتن قصه تحقیق می‌کند.

«اگه بابا بمیره» و «مهاجر کوچک» دو اثر او در حوزۀ قصه‌های کودک و نوجوان‌اند. برای به‌خاطر سپردن این معرفی، این زنجیره را بساز: سرشار ← رضا رهگذر ← قصه‌های کودک و نوجوان.

کتاب درسی، صفحهٔ ۷۹

مؤذنی؛ روایت در قالب‌های گوناگون

مؤذنی؛ روایت در قالب‌های گوناگون

اگر ماجرایی را برای دوستی تعریف کنی، بیشتر به روایت اتفاق‌ها می‌پردازی؛ اما اگر بخواهی همان ماجرا را روی صحنه اجرا کنی، باید گفت‌وگوها و رفتار شخصیت‌ها را هم برای اجرا بنویسی. این تفاوت کمک می‌کند گستردگی کار علی مؤذنی را بهتر بشناسی.

مؤذنی از نویسندگان دوران انقلاب است و در داستان کوتاه، داستان بلند، رمان، نمایشنامه و فیلم‌نامه فعالیت دارد. پس نباید او را فقط نویسندۀ یک قالب بدانیم. «ظهور»، «سفر ششم»، «ملاقات در شب آفتابی» و «دل‌آویزتر از سبز» از آثار معرفی‌شدۀ او در این درس‌اند.

در کنار این تنوع قالب، ادبیات دفاع مقدس نیز از حوزه‌های توجه اوست؛ کتاب بر نگاه خاص و عمیق او به مسائل این حوزه تأکید می‌کند. دقت کن: «رمان» و «نمایشنامه» نام قالب‌اند، اما «دفاع مقدس» حوزۀ محتوایی اثر را نشان می‌دهد. بنابراین، شناخت مؤذنی دو بخش دارد: در چه قالب‌هایی می‌نویسد و به چه موضوع‌هایی توجه دارد.

کتاب درسی، صفحهٔ ۸۰

شجاعی؛ قالب و موضوع

شجاعی؛ قالب و موضوع

وقتی اثری را معرفی می‌کنیم، دو پرسش جدا داریم: «در چه قالبی نوشته شده؟» و «دربارۀ چیست؟» پاسخ اول، قالب اثر است؛ مثل داستان یا فیلم‌نامه. پاسخ دوم، موضوع آن است؛ مثل مسائل مذهبی. درست مثل یک فیلم که «فیلم بودن» شکل ارائۀ آن است و «دربارۀ دوستی بودن» موضوعش.

سید مهدی شجاعی در رشتۀ ادبیات نمایشی تحصیل کرده، اما نوشتن را به نمایشنامه محدود نکرده است؛ در داستان‌نویسی، ادبیات کودک و نوجوان و قطعۀ ادبی هم فعالیت دارد.

برای شناخت آثارش این دو دسته را جدا نگه دار:

  • «بدوک» از فیلم‌نامه‌های اوست؛ اینجا قالب اثر را می‌شناسیم.
  • «ضیافت»، «جای پای خون» و «کشتی پهلو گرفته» از تجربه‌های داستانی او هستند که به‌ویژه با ادبیات مذهبی پیوند دارند؛ اینجا هم نوع اثر و هم زمینۀ موضوعی آن معرفی می‌شود.

پس «مذهبی» نام یک قالب نیست؛ یک موضوع می‌تواند در قالب‌های گوناگون بیان شود.

کتاب درسی، صفحهٔ ۸۰

ورود به درس هشتم؛ اختیار وزنی

ورود به درس هشتم؛ اختیار وزنی

حالا از شناخت نویسندگان به آهنگ شعر می‌رسیم. شاعر گاهی برای هماهنگی شعر با وزن، از امکان‌هایی در تلفظ واژه‌ها استفاده می‌کند، بی‌آنکه خود وزن تغییر کند؛ این «اختیار زبانی» است. اما «اختیار وزنی» اجازه می‌دهد تغییر کوچکی در خود وزن رخ دهد؛ تغییری که برای گوش فارسی‌زبان ناهماهنگ و ناخوشایند نیست.

یکی از قواعد این بخش به هجای پایان مصراع مربوط است: این هجا، چه کوتاه باشد و چه کشیده، هنگام بررسی وزن همیشه بلند به حساب می‌آید. پس جای هجا هم مهم است؛ نباید حکم پایان مصراع را به همۀ هجاهای شعر تعمیم بدهیم.

برای نمونه، در بیت سعدی، پایان دو مصراع «نه» و «نیست» است. «نه» هجای کوتاه و «نیست» هجای کشیده است؛ بااین‌حال، چون هر دو در پایان مصراع قرار گرفته‌اند، هر دو را در وزن بلند می‌شماریم.

کتاب درسی، صفحهٔ ۸۳

مثال حل‌شده

دانش‌آموزی می‌گوید: «چون سید مهدی شجاعی ادبیات نمایشی خوانده، پس «بدوک» و «کشتی پهلو گرفته» هر دو نمایشنامه‌اند.» چگونه با اطلاعات درس، نظر او را بررسی می‌کنی؟

  1. ابتدا رشتۀ تحصیلی نویسنده را از قالب آثارش جدا می‌کنیم؛ یک نویسنده می‌تواند در چند قالب بنویسد.

  2. به معرفی آثار در کتاب برمی‌گردیم: «بدوک» در شمار فیلم‌نامه‌های شجاعی آمده است، نه نمایشنامه‌ها.

  3. «کشتی پهلو گرفته» از تجربه‌های داستانی او معرفی شده و با ادبیات مذهبی پیوند دارد.

  4. نتیجه می‌گیریم که برای شناخت هر اثر باید قالب و موضوع همان اثر را بررسی کنیم، نه اینکه فقط از رشتۀ تحصیلی نویسنده نتیجه بگیریم.

جواب: نه؛ رشتۀ تحصیلی نویسنده قالب همۀ آثارش را تعیین نمی‌کند: «بدوک» فیلم‌نامه است و «کشتی پهلو گرفته» از تجربه‌های داستانی شجاعی با زمینۀ مذهبی است.

نکات مهم

  • نثر پس از انقلاب، به‌ویژه در سال‌های پس از جنگ، در رمان، خاطره‌نگاری، زندگی‌نامه‌نویسی و قالب‌های دیگر گسترش یافت.
  • سرشار با ادبیات کودک و نوجوان، مؤذنی با قالب‌های داستانی و نمایشی و توجه به دفاع مقدس، و شجاعی با فعالیت در قالب‌های متنوع و آثاری با زمینۀ مذهبی شناخته می‌شوند؛ قالب اثر را نباید با موضوع آن یکی گرفت.
  • اختیار وزنی برخلاف اختیار زبانی تغییر کوچکی در وزن ایجاد می‌کند و هجای پایان مصراع، چه کوتاه باشد و چه کشیده، همواره بلند شمرده می‌شود.

تمرین تعاملی این درس (رایگان)تمرین تعاملی این درس

درس ۸ · صفحهٔ ۸۳ تا ۸۸ · حدود ۱۵ دقیقه · تولید هوش مصنوعی

اختیارات شاعری (۲)

در این درس یاد می‌گیری اختیار وزنی را از اختیار زبانی تشخیص بدهی و چهار اختیارِ بلند شمردن هجای پایانی، آوردن فاعلاتن به جای فعلاتن، ابدال و قلب را در تقطیع و تعیین وزن شعر به کار ببری.

پیش از شروع

چطور ممکن است دو مصراع یک بیت، تعداد هجاهای متفاوتی داشته باشند، امّا هنگام خواندن، هم‌وزن به گوش برسند؟

در وزن شعر، همیشه تعداد هجاها به‌تنهایی تعیین‌کننده نیست؛ گاهی شاعر می‌تواند دو هجای کوتاه را با یک هجای بلند جایگزین کند. این یکی از «اختیارات وزنی» است؛ تغییرهای محدودی که آهنگ شعر را برای گوش فارسی‌زبان ناخوشایند نمی‌کنند.

تغییر تلفّظ یا تغییر وزن؟

تغییر تلفّظ یا تغییر وزن؟

گاهی دو مصراع تعداد هجاهای یکسانی ندارند، امّا آهنگشان هماهنگ شنیده می‌شود. برای فهمیدن این اتفاق، باید دو نوع اختیار شاعری را از هم جدا کنیم.

در اختیار زبانی، شاعر از امکان‌های تلفّظ استفاده می‌کند تا واژه‌ها با وزن هماهنگ شوند؛ خودِ الگوی وزن تغییر نمی‌کند. مثل وقتی که برای همراهی با یک آهنگ، شیوۀ ادای واژه‌ها را تنظیم می‌کنی، نه ضرب‌آهنگ را.

امّا در اختیار وزنی، تغییر کوچکی در خودِ الگوی وزن رخ می‌دهد؛ تغییری که برای گوش فارسی‌زبان ناهماهنگ و ناخوشایند نیست. پس شاعر اجازه ندارد هر تغییری در وزن بدهد؛ این تغییرها محدود و قاعده‌مندند.

کلید تشخیص: بپرس «تغییر در تلفّظ است و وزن ثابت مانده، یا خودِ الگوی وزن اندکی تغییر کرده است؟» پاسخ این پرسش، نوع اختیار را روشن می‌کند.

کتاب درسی، صفحهٔ ۸۳

پایان مصراع همیشه بلند

پایان مصراع همیشه بلند

وقتی به آخر مصراع می‌رسی، یک قانون ساده کار را راحت می‌کند: هجای پایانی را همیشه بلند حساب کن؛ فرقی ندارد در تلفّظ کوتاه، بلند یا کشیده باشد. پس در تقطیع، نشانهٔ آن —— است. دقت کن که قرار نیست تلفّظ واژه را عوض کنی؛ فقط ارزش وزنیِ هجای پایانی را بلند می‌گیری.

برای نمونه، پایان دو مصراع سعدی را ببین:

سرو را مانی ولیکن سرو را رفتار نه
ماه را مانی ولیکن ماه را گفتار نیست

«نَـه» در پایان مصراع نخست، هجایی کوتاه است؛ امّا اینجا بلند شمرده می‌شود. «نیست» در پایان مصراع دوم، هجایی کشیده است؛ آن هم فقط یک هجای بلند به حساب می‌آید. بنابراین تفاوت این دو پایان، وزن بیت را به هم نمی‌زند.

یادآوری: همین قاعده در پایان نیم‌مصراعِ وزن‌های همسان دولختی نیز برقرار است؛ امّا نباید آن را به پایان هر واژه یا هر رکن گسترش بدهی.

کتاب درسی، صفحهٔ ۸۴

جایگزینی در رکن نخست

جایگزینی در رکن نخست

فرض کن دو مصراع را تقطیع کرده‌ای و می‌بینی رکن آغازین یکی «فعلاتن» است و دیگری «فاعلاتن». آیا حتماً تقطیع اشتباه است؟ نه؛ ممکن است شاعر از اختیار وزنیِ مخصوص رکن نخست استفاده کرده باشد.

در وزنی که رکن آغازین آن «فعلاتن» با الگوی U U – –U\,U\,–\,– است، شاعر می‌تواند در همان جایگاه «فاعلاتن» با الگوی – U – ––\,U\,–\,– بیاورد. پس فقط هجای نخست از کوتاه به بلند تغییر می‌کند و بقیهٔ رکن ثابت می‌ماند.

برای نمونه، در بیت حافظ، مصراعِ «یاد باد آن که ز ما وقت سفر یاد نکرد» با «فاعلاتن» آغاز می‌شود، امّا آغاز مصراعِ «به وداعی دل غمدیدۀ ما شاد نکرد» برابر با «فعلاتن» است. این تفاوتِ آغازین، با اختیار شاعر پذیرفتنی است.

دو مرز مهم را به خاطر بسپار: این اجازه فقط برای رکن اوّل مصراع است، نه رکن‌های میانی؛ همچنین یک‌طرفه است: اگر رکن اصلی «فاعلاتن» باشد، نمی‌توان با همین اختیار آن را به «فعلاتن» تبدیل کرد.

کتاب درسی، صفحهٔ ۸۴

ابدال؛ دو کوتاه، یک بلند

ابدال؛ دو کوتاه، یک بلند

گاهی هنگام تقطیع می‌بینی یک مصراع از مصراع دیگر هجای کمتری دارد، امّا آهنگشان هماهنگ است. یکی از علت‌های این اتفاق ابدال است: شاعر به جای دو هجای کوتاهِ کنار هم، یک هجای بلند می‌آورد؛ نه برعکس.

مثلاً «فَعِلن» با الگوی U U —\mathrm{U\ U\ —} می‌تواند به «فَعْ‌لُن» با الگوی — —\mathrm{—\ —} تبدیل شود. شبیه وقتی که در یک ضرب‌آهنگ، به جای دو ضرب کوتاه، یک ضرب کشیده‌تر می‌زنی.

در بیت «چو بشنوی سخن اهل دل مگو که خطاست»، پایان مصراع نخست، «کِ خَ طاست»، الگوی «فَعِلن» دارد؛ امّا پایان مصراع دوم، «این‌جاست»، به صورت «فَعْ‌لُن» آمده است. پس کمتر بودن تعداد هجاها لزوماً نشانهٔ نادرستی وزن نیست.

برای نام‌گذاری وزن، صورتِ دارای دو هجای کوتاه را معیار بگیر؛ در این نمونه، رکن پایانی را «فَعِلن» می‌نامیم. ابدال در دو هجای پیش از هجای آخر بسیار رایج است؛ در رکن‌های دیگرِ معرفی‌شده در کتاب، کاربرد کمتری دارد.

کتاب درسی، صفحهٔ ۸۵

قلب؛ جابه‌جایی دو هجا

قلب؛ جابه‌جایی دو هجا

گاهی شاعر برای هماهنگی وزن، جای یک هجای کوتاه و یک هجای بلندِ کنار هم را عوض می‌کند. این اختیار قلب نام دارد؛ مثل وقتی دو نفرِ کنار هم جایشان را عوض می‌کنند، بی‌آنکه تعداد افراد تغییر کند.

در این درس، قلب فقط میان این دو رکن مطرح است:

  • مفاعلن: U  –  U  –U\;–\;U\;–
  • مفتعلن: –  U  U  ––\;U\;U\;–

دو هجای آغازین را مقایسه کن: کوتاه و بلند به بلند و کوتاه تبدیل شده‌اند؛ دو هجای بعدی تغییری نکرده‌اند. این جابه‌جایی در جهت عکس هم ممکن است، امّا کاربرد آن در شعر کم است.

برای نمونه، در بیت خاقانی، رکن دومِ مصراع نخست «مفاعلن» است؛ ولی در همان جایگاهِ مصراع دوم، «مفتعلن» آمده است. این تفاوت با اختیار قلب پذیرفته می‌شود.

راه تشخیص: اگر شمار هجاها ثابت مانده و فقط جای کوتاه و بلند عوض شده است، به قلب فکر کن؛ نه ابدال که در آن دو هجای کوتاه جای خود را به یک هجای بلند می‌دهند.

کتاب درسی، صفحهٔ ۸۶

مثال حل‌شده

وزن این بیت حافظ و اختیارات وزنی آن را مشخص کن:
«یاد باد آن که ز ما وقت سفر یاد نکرد
به وداعی دل غمدیدۀ ما شاد نکرد»

  1. ابتدا ارکان مصراع دوم را مبنا می‌گیریم: «فعلاتن | فعلاتن | فعلاتن | فعلن».

  2. آغاز مصراع نخست، «یاد باد آن»، با رکن «فاعلاتن» مطابقت دارد؛ هجای آغازین این رکن بلند است، درحالی‌که هجای آغازین «فعلاتن» کوتاه است.

  3. چون تفاوت در رکن نخست رخ داده، جایگزینی مجاز است؛ پس ارکان مصراع نخست «فاعلاتن | فعلاتن | فعلاتن | فعلن» می‌شود.

  4. در پایان هر دو مصراع، هجای «کرد» کشیده است، اما به دلیل جایگاه پایانی فقط یک هجای بلند به حساب می‌آید.

  5. برای نام‌گذاری وزن، صورتِ اصلی رکن نخست، یعنی «فعلاتن»، را نگه می‌داریم؛ بنابراین وزن بیت «فعلاتن فعلاتن فعلاتن فعلن» است.

جواب: وزن بیت «فعلاتن فعلاتن فعلاتن فعلن» است؛ در آغاز مصراع نخست، «فاعلاتن» به جای «فعلاتن» آمده و هجای کشیدهٔ «کرد» در پایان هر دو مصراع، بلند شمرده شده است.

نکات مهم

  • اختیار زبانی تلفّظ را بدون تغییر وزن تنظیم می‌کند، اما اختیار وزنی تغییر کوچکی در وزن ایجاد می‌کند که برای گوش فارسی‌زبان پذیرفتنی است.
  • هجای پایان مصراع همیشه بلند شمرده می‌شود و جایگزینی «فاعلاتن» به جای «فعلاتن» فقط در رکن نخست و فقط در همین جهت مجاز است.
  • در ابدال، یک بلند جای دو کوتاه می‌آید و صورتِ دوکوتاهی معیار نام‌گذاری است؛ در قلب، جای کوتاه و بلند در «مفتعلن» و «مفاعلن» عوض می‌شود.

تمرین تعاملی این درس (رایگان)تمرین تعاملی این درس

درس ۹ · صفحهٔ ۸۸ تا ۸۹ · حدود ۸ دقیقه · تولید هوش مصنوعی

درس نهم: اغراق، ایهام و ایهام تناسب

در این درس یاد می‌گیری اغراق را در شعر تشخیص بدهی و توضیح بدهی که چگونه به تصویرآفرینی حماسی و بیان شدت احساسات کمک می‌کند.

پیش از شروع

اگر شاعری بگوید هنگام خداحافظیِ دوستان، سنگ هم به ناله می‌افتد، چرا به‌جای اینکه حرفش را نادرست بدانیم، از آن لذت می‌بریم؟

شاعر نمی‌خواهد گزارشی واقعی از ناله‌کردن سنگ بدهد؛ می‌خواهد شدت اندوه جدایی را حس کنیم. این بزرگ‌نماییِ خیال‌انگیز، «اغراق» است و می‌تواند احساس یا تصویری را در ذهن ما پررنگ‌تر کند.

اغراق؛ فراتر از اندازۀ معمول

اغراق؛ فراتر از اندازۀ معمول

تا حالا بعد از پیاده‌روی گفته‌ای «از خستگی مُردم»؟ می‌دانیم واقعاً چنین اتفاقی نیفتاده است؛ تو با بزرگ‌تر نشان‌دادن خستگی، شدت آن را بهتر به شنونده منتقل می‌کنی.

در ادبیات هم اغراق یعنی توصیف چیزی فراتر از اندازۀ معمول، به‌گونه‌ای که تصویری شگفت‌انگیز و زیبا بسازد. شاعر ممکن است ویژگی کوچکی را بسیار بزرگ جلوه دهد یا چیزی بزرگ را ناچیز نشان دهد؛ هدف، بیشترکردن تأثیر سخن است، نه گزارش دقیق واقعیت.

مثلاً «صدایش بلند بود» توصیفی معمولی است؛ اما در «صدایش کوه را از خواب پراند»، بلندی صدا از مرز عادی می‌گذرد و به تصویری خیال‌انگیز تبدیل می‌شود.

پس برای تشخیص اغراق از خودت بپرس: کدام ویژگی از حد معمول گذشته و این زیاده‌روی چه تصویری ساخته است؟ صرفِ تعریف‌کردن از کسی یا به‌کاربردن واژۀ «خیلی»، به‌تنهایی نشانۀ اغراق نیست.

کتاب درسی، صفحهٔ ۸۸

پهلوانان در آینۀ اغراق

پهلوانان در آینۀ اغراق

فرض کن در داستانی بخوانی پهلوانی آن‌قدر ترسناک است که ابر هم از نیزۀ او می‌ترسد! این تصویر قرار نیست گزارشی واقعی از قدرت یک جنگجو باشد؛ می‌خواهد شکوه او را در ذهن تو چند برابر کند.

در ابیات شاهنامه، تهمینه هنگام توصیف دلاوری رستم می‌گوید:

نشان کمند تو دارد هژبر / ز بیم سنان تو خون بارد ابر

«هژبر» یعنی شیر و «سنان» نوک نیزه است. در مصراع دوم، ترس از نیزۀ رستم چنان بزرگ نشان داده شده که حتی ابر از وحشت، خون می‌بارد. همین گذشتن از اندازۀ معمول، تصویری شگفت‌انگیز از قدرت پهلوان می‌سازد.

حماسه با دلاوری‌ها و کارهای بزرگ پهلوانان سروکار دارد؛ پس اغراق به فضای آن بسیار می‌آید. هنگام خواندن چنین تصویری، فقط نگو «این اتفاق ممکن نیست»؛ بپرس «شاعر کدام ویژگی پهلوان را برجسته کرده است؟» اینجا پاسخ، قدرت و هیبت رستم است.

کتاب درسی، صفحهٔ ۸۹

احساساتی فراتر از معمول

احساساتی فراتر از معمول

تا حالا از شدت دلتنگی گفته‌ای «یک قرن است ندیدمت»؟ قصدت اندازه‌گیری زمان نیست؛ می‌خواهی بزرگیِ دلتنگی‌ات را نشان بدهی. اغراق در شعر هم می‌تواند زبانِ احساسات باشد، نه فقط وسیله‌ای برای نمایش قدرت پهلوانان.

سعدی در توصیف جدایی از دوستان می‌گوید:

بگذار تا بگریم چون ابر در بهاران
کز سنگ ناله خیزد روز وداع یاران

ناله‌کردن سنگ از حد معمول فراتر است. شاعر با این تصویر، اندوه جدایی را چنان شدید نشان می‌دهد که گویی سنگِ بی‌جان هم تاب آن را ندارد. پس نباید این سخن را گزارشی واقعی از رفتار سنگ بدانیم؛ هدف، نشان‌دادن شدت اندوه است.

اغراق می‌تواند شادی را هم برجسته کند: در بیتِ چنگ‌نوازی رامین، سنگ از شادی بر سر آب می‌آید! برای فهم چنین تصویرهایی از خودت بپرس: «چه چیزی از اندازۀ معمول گذشته و کدام احساس را پررنگ کرده است؟»

کتاب درسی، صفحهٔ ۸۹

مثال حل‌شده

در بیت سعدی «بگذار تا بگریم چون ابر در بهاران / کز سنگ ناله خیزد روز وداع یاران»، عبارت «کز سنگ ناله خیزد» چگونه با اغراق بر خواننده اثر می‌گذارد؟

  1. ابتدا موقعیت را مشخص می‌کنیم: گوینده از اندوهِ خداحافظی با یاران سخن می‌گوید.

  2. تصویر را با حالت معمول می‌سنجیم: سنگ در واقعیت ناله نمی‌کند.

  3. بزرگ‌نمایی را پیدا می‌کنیم: اندوهِ وداع آن‌قدر شدید تصویر شده که حتی سنگ را به ناله درمی‌آورد.

  4. اثر تصویر را توضیح می‌دهیم: شاعر به‌جای بیان سادۀ غم، شدت آن را در تصویری شگفت‌انگیز به خواننده منتقل می‌کند.

جواب: در «کز سنگ ناله خیزد»، شدت اندوهِ جدایی چنان بزرگ‌نمایی شده که سنگ هم ناله می‌کند؛ این اغراق، غمِ وداع را ملموس‌تر و اثرگذارتر می‌سازد.

نکات مهم

  • اغراق با فراتر بردن توصیف از حد معمول، تصویری شگفت‌انگیز و زیبا می‌سازد و تأثیر سخن را بیشتر می‌کند.
  • در حماسه، اغراق در قدرت و دلاوری پهلوانان به آفرینش تصویرهای باشکوه کمک می‌کند.
  • اغراق می‌تواند شدت احساساتی مانند اندوه و شادی را نیز نشان دهد و به توصیف قدرت محدود نیست.

تمرین تعاملی این درس (رایگان)تمرین تعاملی این درس

درس ۱۰ · صفحهٔ ۸۹ تا ۹۰ · حدود ۸ دقیقه · تولید هوش مصنوعی

ایهام

در این درس یاد می‌گیری ایهام را در واژه و عبارت تشخیص بدهی، معناهای آن را در بیت بررسی کنی و تفاوتش را با ایهام تناسب توضیح بدهی.

پیش از شروع

چطور ممکن است شاعری با واژهٔ «مهر»، هم از نبودن محبت بگوید و هم از نبودن خورشید، بی‌آنکه جمله‌اش بی‌معنا شود؟

«مهر» هم به معنای محبت است و هم به معنای خورشید. اگر سخن شاعر با هر دو معنا سازگار باشد، ذهن ما میان آن‌ها رفت‌وآمد می‌کند؛ همین کشفِ دو معنا، یکی از لذت‌های آرایهٔ ایهام است.

یک سخن، چند معنا

یک سخن، چند معنا

تا حالا شده یک جمله بخوانی و با خودت بگویی: «این را می‌شود دو جور فهمید»؟ شاعر گاهی از همین امکان برای زیباترکردن سخن استفاده می‌کند؛ به این آرایه ایهام می‌گوییم.

در ایهام، یک واژه یا عبارت، دو یا چند معنا را به ذهن می‌آورد و معمولاً سخن با همهٔ آن معناها پذیرفتنی است. انگار از یک پنجره، چند منظره می‌بینی؛ هر معنا چیزی به دریافت تو از سخن اضافه می‌کند و کشف این معناها لذت‌بخش است.

اما چندمعناییِ واژه به‌تنهایی کافی نیست. مثلاً «شیر» چند معنا دارد، ولی در جملهٔ «شیر را در لیوان ریختم»، تنها معنای نوشیدنی پذیرفتنی است؛ پس صرفِ دیدن این واژه، دلیل وجود ایهام نیست.

برای یافتن ایهام از خودت بپرس: «آیا اینجا بیش از یک معنا به ذهن می‌آید و سخن با آن معناها هم قابل فهم است؟»

کتاب درسی، صفحهٔ ۸۹

دو بار خواندنِ بیت

دو بار خواندنِ بیت

گاهی معنای آشناترِ یک واژه زودتر به ذهنمان می‌رسد؛ اما برای کشف ایهام، نباید همان‌جا متوقف شویم. این بیت حافظ را بخوان:

بی مهر رُخت روز مرا نور نمانده است
وز عمر مرا جز شب دیجور نمانده است

برای بررسی «مهر»، بیت را با هر معنای آن جداگانه می‌خوانیم:

  • مهر به معنای محبت: بدون محبتِ روی تو، زندگی‌ام روشنایی و شادی ندارد و مانند شبی تاریک شده است.
  • مهر به معنای خورشید: بدون خورشیدِ چهرهٔ تو، روزم بی‌نور مانده و زندگی‌ام سراسر تاریکی شده است.

می‌بینی؟ هر دو برداشت با سخن شاعر سازگارند. واژه‌های «روز»، «نور» و «شب» کمک می‌کنند معنای خورشید را هم کشف کنیم؛ معنای محبت نیز در سخن عاشقانهٔ شاعر پذیرفتنی است.

پس روش کار این است: معناهای احتمالی را پیدا کن، سپس هرکدام را در کل بیت امتحان کن. صرفِ چندمعنا بودن یک واژه کافی نیست؛ باید ببینی آن معناها در همین سخن هم پذیرفتنی‌اند یا نه.

کتاب درسی، صفحهٔ ۹۰

ایهام در یک عبارت

ایهام در یک عبارت

برای پیدا کردن ایهام، فقط دنبال یک واژه نباش؛ گاهی یک عبارت دو راهِ خواندن پیش پای ما می‌گذارد. به این بیت قیصر امین‌پور توجه کن:

اگر سنت اوست نوآوری، نگاهی هم از نو به سنت کنیم

اینجا عبارت «از نو» را با دو برداشت بخوان:

  • دوباره و مجدد: بار دیگر به سنت نگاه کنیم؛ یعنی آن را بازبینی کنیم.
  • از دیدگاه شعر نو: از دریچهٔ قالب شعر نو به سنت نگاه کنیم.

در برداشت نخست، شاعر پیشنهاد می‌کند نگاه به سنت را تازه کنیم؛ در برداشت دوم، شعر نو دریچهٔ این نگاه می‌شود. پذیرفتنی بودن هر دو برداشت، به سخن زیبایی می‌دهد.

اما هر بار که در گفت‌وگوی روزانه می‌گوییم «از نو شروع کن»، لزوماً ایهامی نساخته‌ایم! باید ببینیم خودِ سخن، برداشت دوم را هم می‌پذیرد یا نه. پس هم شناخت معناهای گوناگون لازم است و هم امتحان کردن آن‌ها در متن.

کتاب درسی، صفحهٔ ۹۰

مرز ایهام و ایهام تناسب

مرز ایهام و ایهام تناسب

در هر دو آرایه، با دو معنای یک واژه سروکار داریم؛ اما نقش این دو معنا یکسان نیست. در ایهام، معمولاً می‌توان سخن را با هر دو معنا فهمید. در ایهام تناسب، فقط یک معنا در جمله پذیرفتنی و مورد نظر است؛ معنای دیگر فقط با واژه‌ای از متن ارتباط معنایی دارد.

برای روشن‌شدن تفاوت، این جملهٔ ساخته‌شده را بخوان: «در باغ، از ترس نگهبان جرئت نداشتم قدم بردارم.» واژهٔ «ترس» می‌تواند ما را به «بیم» و «گیاه ترس» برساند؟ نه؛ هر ارتباط خیالی یا ساختگی، معنای دوم معتبر نیست. پس اول باید مطمئن شویم واژه واقعاً دو معنا دارد.

حالا نمونهٔ روشن‌تر: «کنار رود، به صدای ساز گوش دادم.» «رود» هم به معنای جریان آب است و هم نام نوعی ساز؛ اینجا معنای جریان آب مورد نظر است، اما معنای دیگر با «ساز» تناسب دارد.

راه تشخیص: معناهای معتبر را پیدا کن، سپس بپرس: هر دو در سخن پذیرفتنی‌اند یا یکی فقط با واژه‌های اطراف ارتباط دارد؟

کتاب درسی، صفحهٔ ۹۰

مثال حل‌شده

در بیت فرصت شیرازی، «عهد کردی که کشی فرصت خود را روزی / فرصت ار یافتی، آن عهد فراموش مکن»، چرا «فرصت» در مصراع نخست ایهام دارد؟

  1. ابتدا دو معنای احتمالی «فرصت» را مشخص می‌کنیم: مجال و زمان مناسب، و نام شاعر یعنی فرصت شیرازی.

  2. معنای نخست را در سخن می‌آزماییم: مخاطب عهد کرده است فرصت خود را بکشد، یعنی آن را از میان ببرد یا تلف کند؛ این برداشت پذیرفتنی است.

  3. معنای دوم را می‌آزماییم: مخاطب عهد کرده است شاعر، یعنی فرصت، را بکشد؛ این برداشت نیز در فضای سخن عاشقانه پذیرفتنی است.

  4. چون هر دو معنا در خود سخن قابل دریافت‌اند، «فرصت» ایهام دارد، نه صرفاً ایهام تناسب.

جواب: «فرصت» در بیت ایهام دارد: هم به معنای مجال است و هم به نام شاعر اشاره می‌کند؛ هر دو برداشت در سخن پذیرفتنی‌اند.

نکات مهم

  • ایهام با دریافت چند معنا از یک واژه یا عبارت شکل می‌گیرد و معمولاً سخن با همهٔ آن معناها پذیرفتنی است.
  • برای تشخیص ایهام، معناهای واژه یا عبارت را جداگانه در متن امتحان می‌کنیم.
  • در ایهام تناسب فقط یک معنا مقصود و پذیرفتنی است و معنای دیگر با بخشی از سخن تناسب دارد.

تمرین تعاملی این درس (رایگان)تمرین تعاملی این درس

درس ۱۱ · صفحهٔ ۹۰ تا ۹۴ · حدود ۱۳ دقیقه · تولید هوش مصنوعی

ایهام تناسب

در این درس یاد می‌گیری ایهام تناسب را در نمونه‌های شعری تشخیص بدهی، معنای منظور و معنای دیگر واژه را مشخص کنی و آن را از ایهام جدا کنی.

پیش از شروع

آیا ممکن است معنایی از یک واژه در بیت منظور شاعر نباشد، اما همان معنای کنارگذاشته‌شده باعث زیبایی بیت شود؟

بله! گاهی یک واژه دو معنا دارد، اما فقط یکی از آن‌ها با مفهوم بیت سازگار است. معنای دیگر، با واژه‌های اطراف ارتباط پیدا می‌کند و همین پیوند، آرایهٔ «ایهام تناسب» را می‌سازد.

یادآوری ایهام

یادآوری ایهام

تا حالا پیش آمده حرف کسی را بشنوی و بگویی: «این جمله را دو جور می‌شود فهمید»؟ در شعر هم گاهی یک واژه چنین کاری می‌کند؛ دو معنا دارد و هر دو معنا در کلام پذیرفتنی‌اند. این آرایه را «ایهام» می‌نامیم.

در نمونهٔ سعدی، کسی که «گلستانی» ندارد، خانه‌اش مانند زندان توصیف می‌شود. «گلستان» را می‌توان باغ و گلزار دانست؛ یعنی جایی که حضورش خانه را دل‌پذیر می‌کند. همچنین می‌توان آن را کتاب گلستان سعدی فهمید؛ کتابی که خواندنش همدم تنهایی است.

پس لازم نیست یکی از این دو معنا را کنار بگذاریم؛ زیبایی سخن در این است که هر دو را به ذهن می‌آورد. برای کشف ایهام، اول از خودت بپرس: «این واژه چه معناهای دیگری دارد؟» سپس امتحان کن که آیا هر دو معنا در جمله یا بیت پذیرفتنی‌اند.

کتاب درسی، صفحهٔ ۹۰

یک معنا منظور، یک معنا مرتبط

یک معنا منظور، یک معنا مرتبط

در کارت قبل دیدی که در ایهام، هر دو معنای واژه در کلام پذیرفتنی‌اند. حالا تصور کن واژه‌ای دو درِ معنایی دارد، اما فقط یکی از آن‌ها به مفهوم جمله راه می‌دهد؛ درِ دیگر فقط ما را یاد واژه‌های اطراف می‌اندازد. این‌جا با ایهام تناسب روبه‌رو هستیم.

در این آرایه، یک معنا منظور گوینده است؛ معنای دیگر منظور نیست، ولی با بخشی از کلام ارتباط معنایی دارد. پس معنای دوم بی‌اثر نیست: همین ارتباط پنهان، سخن را زیباتر می‌کند.

مثلاً در جملهٔ «در باغ، صدای شیرِ آب می‌آمد»، منظور از «شیر»، وسیلهٔ باز و بسته کردن آب است، نه جانور. بااین‌حال، معنای جانورِ «شیر» با «باغ» ارتباطی به روشنیِ ارتباطش با «جنگل» ندارد؛ پس صرفِ دومعنایی‌بودن کافی نیست. برای تشخیص ایهام تناسب باید رابطهٔ معنای نامنظور با واژه‌های کلام روشن باشد.

کتاب درسی، صفحهٔ ۹۰

ردّ پای معنای دوم

ردّ پای معنای دوم

در این بیت حافظ، به ارتباط پنهان واژه‌ها دقت کن:

روی خوبت آیتی از لطف بر ما کشف کرد
زان زمان جز لطف و خوبی نیست در تفسیر ما

شاعر می‌گوید زیبایی روی تو، نشانه‌ای از لطف را برای ما آشکار کرد. پس معنای منظورِ «آیت» در اینجا نشانه است.

اما «آیت» معنای دیگری هم دارد: آیه. این معنا در پیام بیت منظور نیست، ولی با واژهٔ «تفسیر» ارتباط دارد؛ چون آیه‌های قرآن را تفسیر می‌کنند. همین ارتباطِ معنای دیگر با واژه‌ای در بیت، ایهام تناسب می‌سازد.

برای دیدن این پیوند، دو مسیر را جدا کن:

  • مسیر پیام بیت: آیت ← نشانهٔ لطف
  • مسیر تناسب واژه‌ها: آیت ← آیه ← تفسیر

نکته این است که حضور «تفسیر» نباید تو را به این نتیجه برساند که منظور شاعر از «آیت»، آیه است؛ این واژه فقط ردّ پای معنای دوم را آشکار می‌کند.

کتاب درسی، صفحهٔ ۹۱

سه گام برای تشخیص

سه گام برای تشخیص

حالا بیاییم راه تشخیص را روی این بیت صائب تمرین کنیم:

گر هزار است بلبل این باغ
همه را نغمه و ترانه یکی است

گام اول: معنای منظور را پیدا کن. بیت می‌گوید حتی اگر بلبل‌های این باغ بسیار باشند، همگی یک نغمه دارند. پس «هزار» در جمله، معنای عددی دارد و تعداد بلبل‌ها را بیان می‌کند.

گام دوم: معنای دیگر واژه را به یاد بیاور. «هزار» نام دیگری برای بلبل هم هست؛ اما این معنا در اینجا منظور شاعر نیست.

گام سوم: پیوند معنای دوم را پیدا کن. معنای «بلبل» با واژه‌های «بلبل»، «باغ»، «نغمه» و «ترانه» ارتباط دارد. همین ارتباط، ایهام تناسب می‌سازد.

پس فقط دومعنایی‌بودن واژه کافی نیست؛ باید نشان بدهی کدام معنا منظور است و معنای دیگر با چه واژه‌هایی تناسب دارد. این سه گام را مانند یک فهرست بررسی، در نمونه‌های بعدی هم به کار ببر.

کتاب درسی، صفحهٔ ۹۱

مثال حل‌شده

در بیت سعدی، واژهٔ دارای ایهام تناسب را پیدا کن و دلیل بیاور: «چنان سایه گسترد بر عالمی / که زالی نیندیشد از رستمی»

  1. نخست مفهوم بیت را دریاب: چنان امنیت و حمایتی برقرار شده است که حتی پیرزنی از پهلوانی نیرومند نمی‌ترسد.

  2. واژهٔ «زالی» را بررسی کن: اینجا به معنای «پیرزنی» است، اما نام «زال»، پدر رستم، را هم به ذهن می‌آورد.

  3. معنای منظور را از معنای دیگر جدا کن: در مفهوم بیت، پیرزن منظور است، نه شخصیت زال در داستان‌های شاهنامه.

  4. پیوند معنای غیرمنظور را پیدا کن: «زال» با «رستم» ارتباط دارد؛ بنابراین «زالی» ایهام تناسب می‌سازد.

جواب: «زالی» ایهام تناسب دارد: معنای منظور آن «پیرزنی» است؛ معنای دیگرش «زال»، پدر رستم، است که با «رستم» تناسب دارد.

نکات مهم

  • در ایهام، دو معنای یک واژه در کلام پذیرفتنی‌اند و هر دو به دریافت خواننده راه پیدا می‌کنند.
  • در ایهام تناسب، یک معنا منظور است و معنای دیگر، با آنکه منظور نیست، با بعضی از اجزای کلام ارتباط دارد.
  • برای تشخیص ایهام تناسب، معنای منظور، معنای غیرمنظور و واژه‌های مرتبط با معنای غیرمنظور را جداگانه مشخص کن.

تمرین تعاملی این درس (رایگان)تمرین تعاملی این درس

درس‌های فصل ۳ را تعاملی بخوان

در پنل یادگیری 1xAi هر کدام از این درس‌ها قدم به قدم پیش می‌رود: بعد از هر بخش یک سوال کوتاه، بعد مثال حل‌شده و در پایان برگهٔ خروج. جوابت ثبت می‌شود و سوال‌های هر درس در روزهای بعد برای مرور برمی‌گردند. درس‌های تعاملی رایگان‌اند؛ فقط تصحیح پاسخ کوتاه سهمیهٔ روزانهٔ رایگان دارد.

ساختن حساب رایگان است و بعد از ثبت‌نام مستقیم به همین بخش از پنل برمی‌گردی.

فصل ۳ علوم و فنون ادبی دوازدهم · رایگان