۱۰۰ هزار تومان هدیهٔ ثبت‌نام، تا ۱ میلیونبا ثبت‌نام گردونهٔ هدیه را بچرخان: دست‌کم ۱۰۰٬۰۰۰ تومان و تا ۱٬۰۰۰٬۰۰۰ تومان اعتبار هدیه، بدون کارت بانکیگردونهٔ هدیه۱ میلیون برای تو، ۱ میلیون برای دوستتدوستانت را دعوت کن: برای هر دوستی که فعال شود ۱٬۰۰۰٬۰۰۰ تومان اعتبار هدیه می‌گیری و خودش هم ۱٬۰۰۰٬۰۰۰ تومانجوایز
1xAi

خلاصه درس فصل ۱ علوم و فنون ادبی دوازدهم؛ درسنامه و نکات مهم

«فصل ۱»: ۱۰ درس، هر کدام با توضیح مفاهیم، مثال حل‌شده و نکات مهم.

  • علوم و فنون ادبی ۳
  • پایهٔ دوازدهم
  • صفحهٔ ۱۱ تا ۴۰

این درسنامه را هوش مصنوعی 1xAi از روی صفحه‌های همان درس در کتاب درسی نوشته است (برچسب «تولید هوش مصنوعی»). کنار توضیح‌ها شمارهٔ صفحهٔ کتاب آمده تا با کتاب مقایسه کنی، و مثال حل‌شدهٔ هر درس یک بار دیگر جداگانه حل و بررسی شده؛ مثالی که درست درنیامده حذف شده است.

درس ۱ · صفحهٔ ۱۱ تا ۱۳ · حدود ۱۰ دقیقه · تولید هوش مصنوعی

درس یکم: تاریخ ادبیات قرن‌های دوازدهم و سیزدهم (دورهٔ بازگشت و بیداری)

در این درس یاد می‌گیری زمینه‌های پیدایش بازگشت ادبی، الگوها و دستاورد شاعران آن و جایگاه صبای کاشانی و آثارش را توضیح بدهی.

پیش از شروع

آیا تقلید از شاعران گذشته می‌تواند به نجات شعر یک دوره کمک کند، حتی اگر نوآوری چندانی نداشته باشد؟

شاعران دورهٔ بازگشت برای بیرون آوردن شعر از سستی، دوباره به شیوهٔ شاعران کهن روی آوردند. این کار نوآوری چشمگیری نداشت، اما به استواری دوبارهٔ زبان شعر فارسی کمک کرد.

چرا «بازگشت»؟

چرا «بازگشت»؟

گاهی برای بهتر نوشتن، سراغ نوشته‌های خوب گذشته می‌رویم و از آن‌ها الگو می‌گیریم. شاعران دورهٔ بازگشت هم برای بهبود شعر، راهی شبیه این انتخاب کردند؛ به همین دلیل، «بازگشت» در اینجا یعنی بازگشت به شیوهٔ شاعران پیشین، نه بازگشت به یک مکان!

از پایان حکومت صفوی تا آغاز پادشاهی فتحعلی‌شاه، ادبیات ایران شکوفایی چشمگیری نداشت. شاعران کم‌کم از سبک هندی فاصله گرفتند، هرچند نشانه‌هایی از آن هنوز در آثارشان باقی بود. در همین دوران، مشتاق اصفهانی با همراهی چند ادیب، انجمن ادبی اصفهان را اداره می‌کرد.

با استقرار حکومت قاجار، الگو گرفتن از گذشتگان رونق بیشتری یافت. نشاط انجمن ادبی نشاط را تأسیس کرد و سپس انجمن ادبی خاقان به ریاست فتحعلی‌شاه در تهران شکل گرفت. اعضای این انجمن می‌خواستند شعر را از ضعف بیرون بیاورند، اما راهشان تقلید از آثار پیشینیان بود.

پس جایگاه سبک بازگشت را این‌طور به خاطر بسپار: پس از سبک هندی و پیش از دورهٔ بیداری.

کتاب درسی، صفحهٔ ۱۲

زمینه‌های نهضت بازگشت

زمینه‌های نهضت بازگشت

چرا شاعران دوباره به ادبیات کهن رو آوردند؟ برای پاسخ، سه زمینه را کنار هم بگذار:

  • دسترسی به آثار گذشته: پس از تاراج کتاب‌خانهٔ اصفهان، بخشی از کتاب‌های سلطنتی به دست مردم افتاد. این اتفاق، با وجود ویرانگر بودنش، ارتباط دوبارهٔ اهل ذوق با آثار کهن را فراهم کرد.
  • حمایت دربار قاجار: توجه دربار به ادبیات و رواج مدح شاهان، بازار شعر و شاعری را رونق داد.
  • تضعیف جامعه: شکست ایران از روسیهٔ تزاری، جامعه را ضعیف کرد؛ کتاب این وضعیت را نیز از عوامل مؤثر در نهضت بازگشت می‌داند.

برای نزدیک‌تر شدن موضوع به ذهن، تصور کن اعضای یک انجمن داستان‌نویسی به مجموعه‌ای از آثار قدیمی دسترسی پیدا کنند و نهادی هم از نویسندگی حمایت کند؛ این شرایط می‌تواند توجه آن‌ها را به الگوهای گذشته بیشتر کند. پس پیدایش بازگشت را نباید فقط نتیجهٔ سلیقهٔ چند شاعر دانست؛ شرایط فرهنگی، درباری و اجتماعی هم نقش داشتند.

کتاب درسی، صفحهٔ ۱۳

دو مسیر و یک دستاورد

دو مسیر و یک دستاورد

شاعران بازگشت برای الگو گرفتن از گذشته، دو مسیر اصلی داشتند:

  • قصیده‌سرایی با الگوی خراسانی و شاعران عهد سلجوقی: صبای کاشانی، قاآنی شیرازی و سروش اصفهانی در این گروه بودند.
  • غزل‌سرایی با الگوی عراقی: نشاط اصفهانی، فروغی بسطامی و مجمر اصفهانی، شیوهٔ شاعرانی مانند سعدی و حافظ را دنبال کردند.

این پیروی فقط به انتخاب قالب محدود نبود؛ زبان، خیال‌پردازی و اندیشهٔ شاعران هم از آثار قدیمی الگو می‌گرفت. پس نباید انتظار داشته باشیم که بازگشت ادبی، دورهٔ نوآوری‌های چشمگیر باشد.

اما نوآوری کم، به معنی بی‌فایده بودن نیست. فرض کن برای بهتر نوشتن، نوشته‌های استادان قدیمی را سرمشق قرار بدهی؛ شاید شیوهٔ تازه‌ای نسازی، اما زبان نوشته‌ات استوارتر شود. دستاورد مهم شاعران بازگشت هم همین بود: کمک کردند زبان شعر از سستیِ اواخر سبک هندی فاصله بگیرد و استحکام بیشتری پیدا کند.

کتاب درسی، صفحهٔ ۱۳

صبای کاشانی و آثارش

صبای کاشانی و آثارش

اگر بخواهی برای دورهٔ بازگشت یک چهرهٔ شاخص به یاد بسپاری، فتحعلی‌خان صبای کاشانی انتخاب مناسبی است. او از پیشگامان این جریان بود و در سه قالب مثنوی، قصیده و غزل شعر می‌سرود.

برای شناخت آثارش، نام هر اثر را به ویژگی اصلی آن پیوند بده:

  • گلشن صبا ← الگوگیری از بوستان سعدی: این اثر نمونه‌ای روشن از رویکرد بازگشت است؛ شاعر برای آفرینش اثر خود به سراغ الگویی معتبر از گذشته می‌رود.
  • خداوندنامه ← حماسهٔ مذهبی: موضوع آن معجزات پیامبر و دلیری‌های حضرت علی است. پس حماسه در اینجا با موضوعی دینی پیوند دارد.

مثل وقتی که برای شناخت یک نویسنده، نام کتابش را همراه موضوع آن به خاطر می‌سپاری، اینجا هم فقط نام آثار را حفظ نکن؛ اثر، الگو یا موضوعش را کنار هم قرار بده. این ارتباط کمک می‌کند آثار صبا را با یکدیگر اشتباه نگیری.

کتاب درسی، صفحهٔ ۱۳

مثال حل‌شده

چگونه تاراج کتاب‌خانهٔ اصفهان، با وجود آسیب‌زا بودن، به پیدایش نهضت بازگشت ادبی کمک کرد؟

  1. نخست پیامد مورد نظر کتاب را پیدا می‌کنیم: بخشی از کتاب‌های کتاب‌خانهٔ سلطنتی به دست مردم رسید.

  2. سپس رابطهٔ آن را با ادبیات می‌سنجیم: اهل ذوق دوباره به آثار کهن دسترسی پیدا کردند و ارتباطشان با ادب گذشته بیشتر شد.

  3. در پایان نتیجه می‌گیریم: آشنایی دوباره با این آثار، زمینهٔ پیروی از الگوهای کهن را فراهم کرد؛ این توضیحِ یک پیامد است، نه تأیید تاراج کتاب‌خانه.

جواب: رسیدن کتاب‌های کهن به دست اهل ذوق، ارتباط آنان را با ادب گذشته بیشتر کرد و زمینهٔ الگوبرداری از شاعران قدیم را فراهم ساخت؛ بنابراین به شکل‌گیری بازگشت ادبی کمک کرد.

نکات مهم

  • بازگشت ادبی با روی‌گردانی از سبک هندی و توجه دوباره به ادب کهن شکل گرفت و دسترسی به کتاب‌های قدیمی، حمایت دربار قاجار و تضعیف جامعه پس از شکست از روسیه در پیدایش آن نقش داشتند.
  • شاعران بازگشت در قصیده از سبک خراسانی و در غزل از سبک عراقی پیروی کردند و با وجود نوآوری اندک، به استواری زبان شعر یاری رساندند.
  • صبای کاشانی از چهره‌های شاخص بازگشت بود و گلشن صبا را به پیروی از بوستان سعدی و خداوندنامه را به‌صورت حماسه‌ای مذهبی سرود.

تمرین تعاملی این درس (رایگان)تمرین تعاملی این درس

درس ۲ · صفحهٔ ۱۳ تا ۱۵ · حدود ۱۵ دقیقه · تولید هوش مصنوعی

دو تن از شاعران دورهٔ بازگشت

در این درس یاد می‌گیری نقش نهضت بازگشت و آثار شاخص صبا و نشاط را بشناسی و توضیح بدهی چگونه بیداری جامعه، مضمون و زبان شعر را تغییر داد.

پیش از شروع

اگر شعرهای یک دوره بیشتر شبیه آثار شاعران قدیم باشند و نوآوری چندانی نداشته باشند، باز هم ممکن است خدمت مهمی به ادبیات کرده باشند؟

بله؛ شاعران دورهٔ بازگشت با الگوگرفتن از گذشتگان، به استوارشدن دوبارهٔ زبان شعر فارسی کمک کردند. اما با تغییر نیازهای جامعه، این راه کافی نبود و شعر کم‌کم به زبان خواسته‌ها و اعتراض‌های مردم تبدیل شد.

بازگشت به الگوهای کهن

بازگشت به الگوهای کهن

آیا پیروی از گذشته همیشه بی‌فایده است؟ گاهی کسی برای بهتر نوشتن، نوشته‌های خوب قدیمی را می‌خواند و از شیوهٔ آن‌ها الگو می‌گیرد؛ شاعران دورهٔ بازگشت هم راهی شبیه این را انتخاب کردند.

در شرایط ضعف فرهنگی جامعه و سستی ادبیات، چند عامل زمینهٔ بازگشت را فراهم کرد: با تاراج کتاب‌خانهٔ اصفهان، بخشی از کتاب‌های سلطنتی به دست مردم رسید و اهل ذوق دوباره با آثار کهن ارتباط گرفتند. حمایت دربار قاجار از شعر و مدح شاهان نیز مؤثر بود. شکست ایران از روسیهٔ تزاری هم جامعه را ضعیف‌تر کرده بود.

شاعران برای تقویت شعر، به دو الگوی اصلی روی آوردند:

  • قصیده‌سرایی به شیوهٔ خراسانی و شاعران عهد سلجوقی؛ مانند صبای کاشانی و قاآنی شیرازی.
  • غزل‌سرایی به شیوهٔ عراقی، با الگوگیری از سعدی و حافظ؛ مانند نشاط اصفهانی و فروغی بسطامی.

پس ارزش اصلی این نهضت، نوآوری چشمگیر نبود؛ بلکه کمک کرد زبان شعر از سستیِ اواخر سبک هندی فاصله بگیرد. «تازه نبودن» را نباید با «بی‌اثر بودن» یکی دانست.

کتاب درسی، صفحهٔ ۱۳

صبا و نشاط را بشناسیم

صبا و نشاط را بشناسیم

فرض کن در کتابخانه، نام این دو شاعر را روی کتاب‌ها دیده‌ای؛ برای اینکه آثارشان را جابه‌جا به خاطر نسپاری، هر نام را به یک نشانه پیوند بده.

صبای کاشانی، با نام فتحعلی‌خان، پرچمدار بازگشت ادبی و شاخص‌ترین شاعر این دوره بود. او در مثنوی، قصیده و غزل شعر می‌سرود. دو اثر مهمش عبارت‌اند از:

  • گلشن صبا: به تقلید از *بوستان سعدی*؛ این پیروی، نمونه‌ای روشن از گرایش دورهٔ بازگشت به آثار کهن است.
  • خداوندنامه: حماسه‌ای مذهبی دربارهٔ معجزات پیامبر و دلیری‌های حضرت علی.

نشاط اصفهانی، با نام میرزا عبدالوهّاب، هم در نظم، یعنی شعر، مهارت داشت و هم در نثر. مجموعهٔ نوشته‌ها و سروده‌های او گنجینهٔ نشاط نام دارد. هرچند قصیده‌های بلندی هم سروده، در میان شاعران هم‌روزگارش به‌ویژه در غزل‌سرایی برجسته است.

برای مرور سریع، این دو پیوند را بساز: «صبا ← گلشن و خداوندنامه»؛ «نشاط ← گنجینه‌ای از نظم و نثر».

کتاب درسی، صفحهٔ ۱۴

جامعهٔ تازه، شعر تازه

جامعهٔ تازه، شعر تازه

تصور کن در جامعه اتفاق‌های تازه‌ای بیفتد، اما شعر فقط حرف‌های گذشته را تکرار کند؛ آیا می‌تواند دغدغه‌های تازهٔ مردم را بیان کند؟

از میانه‌های دورهٔ قاجار، پرسش دربارهٔ علت شکست‌ها و عقب‌ماندگی ایران جدی‌تر شد. جنگ‌های ناموفق ایران و روس، مردم و اندیشمندان را به فکر انداخت و آشنایی با پیشرفت‌های جهان، توجه به دانش و امکانات جدید را بیشتر کرد.

این آگاهی از چند راه گسترش یافت: کوشش‌های عباس‌میرزا برای روی‌آوردن به دانش و فنون نو، فرستادن دانشجویان به خارج، سفرهای شاهان به فرنگ، رواج چاپ و روزنامه و ترجمه، و تأسیس دارالفنون به فرمان امیرکبیر. این‌ها راه‌های آشنایی با فکرها و دانش‌های تازه بودند.

با تغییر دغدغه‌های جامعه، از شعر دورهٔ بازگشت هم انتقاد شد. شاعران دریافتند که برای بیان مسائل تازه، خود شعر هم باید تغییر کند؛ دیگر پیروی از الگوهای گذشته به‌تنهایی کافی نبود. مانند وقتی که موضوع گفت‌وگوی ما عوض می‌شود و برای توضیح آن به واژه‌ها و شیوهٔ بیان تازه نیاز پیدا می‌کنیم.

کتاب درسی، صفحهٔ ۱۴

ادبیات بیداری چه می‌خواست؟

ادبیات بیداری چه می‌خواست؟

اگر شاعری از رنج مردم و پایمال‌شدن حقوقشان بگوید، شعرش فقط بیان احساس شخصی نیست؛ می‌تواند نقدی بر وضعیت جامعه باشد. در دورهٔ بیداری، نویسندگان و شاعران به مسائل سیاسی، اجتماعی، اقتصادی و فرهنگی روزگار خود پرداختند. به همین دلیل، این ادبیات را ادبیات بیداری یا مشروطه می‌نامیم.

چهار مفهوم در مرکز توجه آن بود: آزادی، وطن، قانون‌خواهی و مبارزه با استبداد و استعمار. استبداد یعنی فرمانروایی خودکامه و نادیده‌گرفتن حقوق مردم؛ استعمار یعنی سلطهٔ قدرت بیگانه بر یک کشور. پس مبارزه با این دو، یکی نیست.

برای نمونه، نوشته‌ای که خواستار پاسخ‌گو بودن حاکمان در برابر قانون است، به قانون‌خواهی و مقابله با استبداد می‌پردازد؛ نوشته‌ای که سلطهٔ بیگانگان را نقد می‌کند، رویکردی ضداستعماری دارد.

البته موضوع‌ها به همین‌ها محدود نبود: حقوق زنان، فراگیری علوم جدید، نقد خرافات و برانگیختن احساسات میهنی نیز مطرح می‌شد. وجه مشترک این موضوع‌ها، توجه به سرنوشت جامعه و تلاش برای بهبود آن بود.

کتاب درسی، صفحهٔ ۱۵

شعر به میان مردم می‌آید

شعر به میان مردم می‌آید

اگر بخواهی پیامی دربارهٔ یک مشکل مدرسه به همهٔ دانش‌آموزان برسانی، زبان پیچیده را انتخاب می‌کنی یا بیان روشن و آشنا؟ شاعران دورهٔ بیداری هم می‌خواستند حرفشان به گوش گروه بزرگی از مردم برسد؛ پس به زبان ساده و محاوره نزدیک شدند تا مردم مفاهیم تازه را آسان‌تر بفهمند.

این سادگی به معنای کنارگذاشتن هنر نبود؛ شعر همچنان بیانی هنرمندانه داشت، اما قرار بود واقعیت‌های زندگی را نشان دهد و به بهترشدن آن کمک کند. به همین دلیل، ساده‌نویسی و آزادی‌خواهی همراه شدند.

روزنامه‌ها و مطبوعات راه رسیدن این شعرها به مردم بودند. چون فعالیت‌های سیاسی و مطبوعاتی بیشتر در تهران متمرکز بود، شعر و ادب نیز در آنجا رونق بیشتری داشت. حتی روزنامهٔ «نسیم شمال» که در رشت منتشر می‌شد، در تهران خوانندگان بیشتری داشت. پس از تهران، تبریز مرکز پررونق فعالیت‌های سیاسی و مطبوعاتی بود.

کتاب درسی، صفحهٔ ۱۵

مثال حل‌شده

شعری در روزنامه منتشر شده که با زبانی نزدیک به گفتار مردم، از بی‌قانونی انتقاد می‌کند. این شعر به فضای بازگشت نزدیک‌تر است یا بیداری؟ با دو نشانه استدلال کن.

  1. نخست مضمون را بررسی می‌کنیم: انتقاد از بی‌قانونی با قانون‌خواهی و نقد شرایط جامعه ارتباط دارد.

  2. سپس زبان و راه انتشار را می‌سنجیم: زبان نزدیک به گفتار و انتشار در روزنامه، ارتباط با عموم مردم را آسان می‌کند.

  3. این نشانه‌ها را با ویژگی‌های دو دوره تطبیق می‌دهیم: در بازگشت، پیروی از الگوهای کهن برجسته بود؛ در بیداری، توجه به مسائل جامعه و ارتباط با مردم اهمیت یافت.

جواب: این توصیف به شعر دورهٔ بیداری نزدیک‌تر است؛ زیرا هم مضمون اجتماعی و قانون‌خواهانه دارد، هم با زبان قابل‌فهم و انتشار در روزنامه، مردم را مخاطب قرار می‌دهد.

نکات مهم

  • شاعران بازگشت با پیروی از الگوهای خراسانی و عراقی، با وجود نوآوری اندک، به تقویت زبان شعر کمک کردند.
  • گلشن صبا و خداوندنامه از آثار صبای کاشانی‌اند و گنجینهٔ نشاط مجموعهٔ آثار منظوم و منثور نشاط اصفهانی است.
  • بیداری جامعه، شعر را به سوی آزادی‌خواهی و مسائل اجتماعی برد و زبان ساده و مطبوعات، راه ارتباط آن با مردم شدند.

تمرین تعاملی این درس (رایگان)تمرین تعاملی این درس

درس ۳ · صفحهٔ ۱۵ تا ۱۶ · حدود ۱۱ دقیقه · تولید هوش مصنوعی

وضعیت عمومی زبان و ادبیات

در این درس یاد می‌گیری ویژگی‌های فکری و زبانی شعر بیداری را توضیح بدهی و بهار، ادیب‌الممالک و نسیم شمال را از نظر شیوهٔ شاعری و فعالیت‌های ادبی و مطبوعاتی با هم مقایسه کنی.

پیش از شروع

چرا در دورهٔ بیداری، شعرهایی با زبان ساده و حتی طنز می‌توانستند در مبارزه با استبداد اثرگذار باشند؟

این شعرها حرف‌های سیاسی و اجتماعی را به زبانی بیان می‌کردند که مردم عادی هم می‌فهمیدند. انتشارشان در روزنامه‌ها نیز کمک می‌کرد پیام آزادی‌خواهی و وطن‌دوستی به مخاطبان بیشتری برسد.

ادبیات در خدمت بیداری

ادبیات در خدمت بیداری

تصور کن شعری می‌خوانی که به‌جای وصف زیبایی یک باغ، از حق مردم و سرنوشت کشور حرف می‌زند. در دورهٔ بیداری، بسیاری از شاعران و روشن‌فکران به مشکلات جامعه توجه کردند و با نقد وضع موجود، خواستار تغییر شدند؛ همین نقدها مخالفت حکومت را هم برمی‌انگیخت.

به این جریان، ادبیات بیداری یا ادبیات مشروطه می‌گویند؛ ادبیاتی که بازتاب اوضاع سیاسی، اجتماعی، اقتصادی و فرهنگی زمان خود است. آزادی، وطن‌دوستی و قانون‌خواهی از مفاهیم اصلی آن‌اند. مبارزه با استبداد یعنی مخالفت با خودکامگی حاکمان و مبارزه با استعمار یعنی ایستادگی در برابر سلطهٔ قدرت‌های بیگانه.

مثلاً شاعری که می‌خواهد حاکم هم تابع قانون باشد، خواسته‌ای از جنس قانون‌خواهی را بیان می‌کند. توجه به آموزش علوم جدید، حقوق زنان و مبارزه با خرافات نیز در این ادبیات دیده می‌شود. پس برای شناخت ادبیات بیداری، بپرس: «این اثر کدام مسئلهٔ جامعه یا خواستهٔ مردم را مطرح می‌کند؟»

کتاب درسی، صفحهٔ ۱۵

شعر به میان مردم می‌رود

شعر به میان مردم می‌رود

تصور کن می‌خواهی پیامی دربارهٔ یکی از مشکلات محله‌ات به گوش همه برسانی؛ زبان پیچیده و پر از واژه‌های ناآشنا مؤثرتر است یا زبان روشن و روزمره؟

شاعران بیداری هم می‌خواستند با تودهٔ مردم ارتباط بگیرند، نه فقط با اهل ادب. برای همین به زبان ساده و محاوره نزدیک شدند تا مردم مفاهیم تازه و نقدهای اجتماعی را راحت‌تر بفهمند. به این ترتیب، ساده‌نویسی با آزادی‌خواهی همراه شد؛ شعر برای آنان فقط هنرنمایی نبود، بلکه راهی برای بیان واقعیت‌ها و بهترکردن زندگی بود.

اما پیام چگونه به مخاطب می‌رسید؟ روزنامه‌ها و مطبوعات شعر را در دسترس مردم می‌گذاشتند؛ پس زبان ساده، فهم پیام را آسان می‌کرد و مطبوعات، راه انتشار آن بودند.

چون فعالیت‌های سیاسی و مطبوعاتی بیشتر در تهران متمرکز بود، شعر و ادب هم آنجا رونق بیشتری داشت. حتی روزنامهٔ «نسیم شمال» که در رشت منتشر می‌شد، در تهران خوانندگان بیشتری داشت. پس از تهران، تبریز کانون مهم فعالیت‌های سیاسی و مطبوعاتی بود.

کتاب درسی، صفحهٔ ۱۵

بهار؛ پیوند سنت و آزادی

بهار؛ پیوند سنت و آزادی

آیا شاعری که بر ادبیات کهن مسلط است، می‌تواند از خواسته‌های روز مردم هم بگوید؟ محمدتقی بهار، ملقب به ملک‌الشعرا، نمونهٔ همین پیوند است. او زبان فارسی و ادبیات گذشته را خوب می‌شناخت و از مسائل روز جامعه هم آگاه بود؛ این دو توانایی را در خدمت آزادی و وطن‌خواهی قرار داد.

کتاب دربارهٔ شیوهٔ شعر او می‌گوید: «او در سبک خراسانی با زبانی حماسی شعر می‌سرود.» پس سبک خراسانی و زبان حماسی را در کنار اندیشهٔ آزادی و وطن‌دوستی به خاطر بسپار. مثل کسی که با یک شیوهٔ هنری قدیمی، دربارهٔ دغدغه‌های امروز مردم اثر می‌آفریند، بهار هم سنت ادبی را با مسائل زمان خود پیوند داد.

فعالیت او به سرودن شعر محدود نبود؛ پژوهش و تدریس دانشگاهی، سیاست و روزنامه‌نویسی هم بخشی از زندگی‌اش بود. آثاری مانند سبک‌شناسی و تاریخ تطوّر نظم فارسی نیز نشان‌دهندهٔ وجه پژوهشگری او هستند.

کتاب درسی، صفحهٔ ۱۶

ادیب‌الممالک؛ شعر و سیاست

ادیب‌الممالک؛ شعر و سیاست

اگر شاعری هر روز با خبرها و مسائل کشور سروکار داشته باشد، این تجربه‌ها چه اثری بر شعرش می‌گذارد؟ برای ادیب‌الممالک فراهانی، روزنامه‌نگاری و شاعری دو دنیای جدا نبودند؛ دغدغه‌های سیاسی و اجتماعی‌اش به شعر او هم راه پیدا می‌کردند.

نام او میرزا محمدصادق امیری فراهانی بود و در زمان مظفرالدین‌شاه لقب ادیب‌الممالک گرفت. فعالیت اصلی‌اش روزنامه‌نگاری بود و سردبیری روزنامهٔ مجلس را بر عهده داشت؛ پس هنگام مرور نام او، این روزنامه را هم به خاطر بسپار.

او در چند قالب شعر می‌سرود، اما بیش از همه در قصیده طبع‌آزمایی می‌کرد. در دیوانش ترجیع‌بند و مسمط نیز دیده می‌شود؛ بنابراین «بیشتر قصیده می‌گفت» به معنی «فقط قصیده می‌گفت» نیست. بسیاری از شعرهایش به رویدادهای روزگار و مسائل وطن، سیاست و جامعه می‌پردازند.

برای جمع‌بندی، این سه نشانه را کنار نامش بگذار: روزنامهٔ مجلس، قصیده، دغدغه‌های وطنی و سیاسی و اجتماعی.

کتاب درسی، صفحهٔ ۱۶

نسیم شمال؛ طنز برای بیداری

نسیم شمال؛ طنز برای بیداری

اگر قرار باشد از یک مشکل اجتماعی انتقاد کنی، یک متن دشوار بیشتر شنیده می‌شود یا شعری ساده و طنزآمیز که مردم به‌آسانی آن را برای هم بخوانند؟ سید اشرف‌الدین گیلانی، مشهور به نسیم شمال، با همین زبان ساده و عامیانه توانست مخاطبان زیادی پیدا کند.

او شعرهایش را در روزنامهٔ «نسیم شمال» منتشر می‌کرد؛ پس این نام، هم شهرت شاعر بود و هم نام روزنامه‌اش. موضوع شعرهایش مبارزه با استبداد و عشق به وطن بود و طنز به او کمک می‌کرد انتقادهایش را به شکلی گیرا به مردم برساند.

مثلاً وقتی یک رفتار نادرست را با بیانی طنزآمیز نشان می‌دهیم، مخاطب ممکن است هم لبخند بزند و هم به آن مشکل فکر کند. طنز نسیم شمال نیز فقط برای خنداندن نبود؛ راهی برای آگاه‌کردن مردم بود. شعر انتقادی «ای قلم» از نمونه‌های سروده‌های اوست.

کتاب درسی، صفحهٔ ۱۶

مثال حل‌شده

دانش‌آموزی می‌گوید: «ادیب‌الممالک بیشتر قصیده می‌سرود؛ پس شعر او نمی‌توانست بخشی از ادبیات بیداری باشد.» با تکیه بر ویژگی‌های شعر او، این نظر را بررسی کن.

  1. ابتدا معیار را مشخص می‌کنیم: ادبیات بیداری به مسائل جامعه و خواسته‌های سیاسی و اجتماعی توجه دارد.

  2. سپس به محتوای شعر ادیب‌الممالک نگاه می‌کنیم: مضامین وطنی، سیاسی و اجتماعی در شعر او برجسته‌اند و بسیاری از سروده‌هایش اوضاع روزگارش را بازتاب می‌دهند.

  3. قالب را از محتوا جدا می‌کنیم: قصیده‌بودن یک شعر مانع بیان اندیشه‌ها و مسائل تازه نیست.

  4. نتیجه می‌گیریم که این نظر درست نیست؛ برای شناخت پیوند شعر او با بیداری، باید به مضمون و نقش اجتماعی آن توجه کنیم، نه فقط قالب آن.

جواب: نه؛ پیوند شعر ادیب‌الممالک با رویدادها و دغدغه‌های سیاسی و اجتماعی، او را با جریان بیداری همراه می‌کند، حتی اگر بیشتر در قالب قصیده شعر گفته باشد.

نکات مهم

  • ادبیات بیداری بازتاب مسائل جامعه بود و خواسته‌هایی چون آزادی، وطن‌دوستی، قانون‌خواهی و مبارزه با استبداد و استعمار را بیان می‌کرد.
  • زبان ساده و محاوره‌ای و انتشار شعر در مطبوعات، ارتباط با مردم را آسان می‌کرد و تهران و سپس تبریز از کانون‌های مهم این جریان بودند.
  • بهار با شعر خراسانی و حماسی، ادیب‌الممالک با قصیده‌های وطنی و سیاسی، و نسیم شمال با شعر ساده و طنزآمیز در جریان بیداری نقش داشتند.

تمرین تعاملی این درس (رایگان)تمرین تعاملی این درس

درس ۴ · صفحهٔ ۱۶ تا ۱۸ · حدود ۱۴ دقیقه · تولید هوش مصنوعی

برخی از شاعران دورهٔ بیداری

در این درس یاد می‌گیری هفت شاعر دورهٔ بیداری را از روی ویژگی‌های شعر، فعالیت‌ها و آثار شاخصشان بشناسی و تفاوت نقش آنان را در بیان اندیشه‌های اجتماعی، وطن‌دوستانه و آزادی‌خواهانه توضیح بدهی.

پیش از شروع

چطور ممکن است دو شاعر، هر دو با زبانی ساده و طنزآمیز شعر بگویند، اما فقط یکی از آن‌ها در شمار شاعران آزادی‌خواه مشروطه قرار بگیرد؟

ساده‌گویی و طنز، به‌تنهایی نشان‌دهندهٔ موضع سیاسی شاعر نیست. سید اشرف‌الدین گیلانی این زبان را در خدمت مبارزه با استبداد قرار داد؛ اما دربارهٔ ایرج میرزا، باید جایگاه خانوادگی و دیدگاه‌های شخصی او را هم در نظر گرفت.

بهار و ادیب؛ شعر و سیاست

بهار و ادیب؛ شعر و سیاست

شعر همیشه فقط بیان احساس شخصی نیست؛ گاهی مثل یک رسانه، دغدغه‌های جامعه را بازتاب می‌دهد. بهار و ادیب‌الممالک فراهانی هر دو چنین پیوندی میان شعر و مسائل روز برقرار کردند، اما ویژگی‌هایشان یکسان نبود.

محمدتقی بهار، ملک‌الشعرا، ادبیات کهن را خوب می‌شناخت و از اوضاع جامعه آگاه بود. او این توانایی‌ها را در خدمت آزادی و وطن‌خواهی گذاشت؛ در سبک خراسانی و با زبانی حماسی شعر می‌گفت و در سیاست و روزنامه‌نویسی نیز فعال بود. بهار پژوهشگر و مدرس دانشگاه هم بود؛ «سبک‌شناسی» و «تاریخ تطوّر نظم فارسی» از آثار او هستند.

ادیب‌الممالک فراهانی بیشتر به روزنامه‌نگاری می‌پرداخت و سردبیر روزنامهٔ «مجلس» بود. رویدادهای سیاسی و اجتماعی روزگارش در شعر او بازتاب داشت و بیش از قالب‌های دیگر، قصیده می‌سرود.

برای تشخیص این دو، این نشانه‌ها را کنار هم بگذار: بهار: سبک خراسانی، زبان حماسی و پژوهش ادبی؛ ادیب: روزنامهٔ مجلس و قصیده‌های وطنی، سیاسی و اجتماعی.

کتاب درسی، صفحهٔ ۱۶

نسیم شمال و ایرج؛ تفاوت در موضع

نسیم شمال و ایرج؛ تفاوت در موضع

اگر دو نفر هر دو شوخ‌طبع و خوش‌بیان باشند، آیا حتماً دیدگاه و هدف یکسانی دارند؟ دربارهٔ این دو شاعر هم باید شیوهٔ بیان را از موضع فکری و سیاسی جدا کنیم.

سید اشرف‌الدین گیلانی، مشهور به نسیم شمال، با شعرهای ساده، عامیانه و طنزآمیز با مردم ارتباط می‌گرفت. شعرهایش در روزنامهٔ «نسیم شمال» منتشر می‌شد و در خدمت مبارزه با استبداد، وطن‌دوستی و بیداری مردم بود.

ایرج میرزا نیز در کاربرد تعبیرهای عامیانه و سرودن شعر روان مهارت داشت و در طنز، هجو و هزل توانمند بود. بااین‌حال، وجود اندیشه‌های نو در شعرش کافی نیست که او را آزادی‌خواه مشروطه بدانیم؛ طبق کتاب، جایگاه خانوادگی و تفکرات شخصی‌اش مانع این دسته‌بندی است. او ترجمه‌های منظوم هم داشت؛ «قلب مادر» نمونه‌ای از آن‌هاست.

پس برای شناخت شاعر، فقط نپرس «چگونه می‌سراید؟»؛ بپرس «شعرش در خدمت چه اندیشه‌ای است؟»

کتاب درسی، صفحهٔ ۱۷

عارف؛ صدای میهن

عارف؛ صدای میهن

تا حالا ترانه‌ای شنیده‌ای که هم‌خوانی با آن، احساس مشترکی میان تو و دیگران بسازد؟ عارف قزوینی از همین پیوند شعر و موسیقی برای برانگیختن احساس وطن‌دوستی و آزادی‌خواهی بهره می‌برد. او هم شاعر بود و هم از موسیقی‌دانان بزرگ عهد مشروطه.

عرصهٔ اصلی هنر عارف، تصنیف‌ها و ترانه‌های میهنی بود؛ یعنی شعرهایی که همراه موسیقی و آواز اجرا می‌شدند. زبان شعرش ساده و دور از پیچیدگی بود؛ پس شنونده آسان‌تر پیامش را درمی‌یافت. عارف، عشق به میهن و مبارزه با نادانی را با آوازی پرشور به گوش مردم می‌رساند.

برای شناخت او، این پیوند را به خاطر بسپار: شعر ساده + موسیقی و آواز + پیام میهنی. سوز و شور شعر عارف فقط برای زیبایی نبود؛ درد و دلبستگی او به وطن را نشان می‌داد و احساس مردم را برمی‌انگیخت.

کتاب درسی، صفحهٔ ۱۷

فرخی؛ پایداری برای آزادی

فرخی؛ پایداری برای آزادی

اگر کسی برای باورش زندانی شود، آیا با رسیدن به مقام و موقعیت، آن باور را کنار می‌گذارد؟ زندگی فرخی یزدی نمونه‌ای از پایداری بر آرمان است: او به سبب آزادی‌خواهی به زندان افتاد، اما از خواسته‌اش دست نکشید.

فرخی از شاعران گذشته، به‌ویژه مسعود سعد و سعدی، تأثیر پذیرفته بود و آشنایی با شعر سعدی به شکوفایی استعداد شاعری‌اش کمک کرد. پس در شناخت او، هم پیوندش با شعر گذشتگان مهم است و هم اندیشهٔ آزادی‌خواهانه‌اش.

او در دورهٔ هفتم مجلس، نمایندهٔ مردم یزد شد؛ ولی ورود به مجلس نیز اندیشه‌های وطن‌دوستانه و آزادی‌خواهانه‌اش را تغییر نداد و سرانجام جان خود را در راه آزادی از دست داد. برای به‌خاطر سپردن مسیر زندگی او، این سه نشانه را کنار هم بگذار: زندان، نمایندگی یزد، پایداری تا پای جان. جایگاهش تغییر کرد، اما آرمانش نه.

کتاب درسی، صفحهٔ ۱۷

عشقی؛ قلم بی‌پروا

عشقی؛ قلم بی‌پروا

اگر کسی هم شعر بگوید، هم روزنامه منتشر کند و هم نمایشنامه بنویسد، چند راه برای رساندن اندیشه‌اش به مردم دارد؟ میرزادهٔ عشقی از همین راه‌های گوناگون برای بیان دیدگاه‌های سیاسی، اجتماعی و وطن‌دوستانه‌اش استفاده می‌کرد.

او در روزنامهٔ «قرن بیستم» رفتارها و هدف‌های رجال خائن زمان خود را افشا می‌کرد؛ پس روزنامه‌نگاری برایش فقط گزارش رویدادها نبود، بلکه راهی برای اعتراض و آگاه‌کردن مردم بود. این بی‌پروایی برای او پیامدی تلخ داشت: به دست رضاخان ترور شد و فرصت نیافت توانایی‌هایش را به شکوفایی کامل برساند.

عشقی در نمایشنامه‌نویسی هم فعالیت داشت. مهم‌ترین اثر او «ایده‌آل» یا «سه تابلوی مریم»، نمایشنامه‌ای منظوم است؛ یعنی متن آن به شعر نوشته شده است. دقت کن که این‌ها دو نام برای یک اثرند، نه دو اثر جداگانه.

برای به‌خاطر سپردن، این پیوند را بساز: عشقی، روزنامهٔ افشاگرِ «قرن بیستم» و نمایشنامهٔ منظومِ «سه تابلوی مریم».

کتاب درسی، صفحهٔ ۱۸

مثال حل‌شده

دانش‌آموزی می‌گوید: «شعر عارف، نسیم شمال و ایرج میرزا ساده است؛ پس نقش و جایگاه هر سه در دورهٔ بیداری یکسان است.» آیا نتیجه‌گیری او درست است؟

  1. ابتدا بخش درست گفته را جدا می‌کنیم: سادگی و روانی زبان، ویژگی مشترک شعر این سه شاعر است.

  2. سپس نقش عارف را بررسی می‌کنیم: او شعر ساده را با موسیقی و اجرای تصنیف‌های میهنی همراه می‌کرد تا شور وطن‌دوستی و آزادی‌خواهی برانگیزد.

  3. نسیم شمال از شعر ساده و طنزآمیز در روزنامه‌اش برای مبارزه با استبداد و بیداری مردم بهره می‌برد.

  4. ایرج در ساده‌گویی و طنز مهارت داشت، اما با وجود اندیشه‌های نوگرایانه، به دلیل جایگاه خانوادگی و تفکرات شخصی در ردیف شاعران آزادی‌خواه مشروطه قرار نمی‌گیرد.

  5. نتیجه می‌گیریم که اشتراک در شیوهٔ بیان، به‌تنهایی نشانهٔ یکسان بودن نقش اجتماعی و جایگاه شاعران نیست.

جواب: نه؛ سادگی زبان فقط یکی از ویژگی‌های شعر است و برای شناخت شاعر باید به زمینهٔ هنری، موضع اجتماعی و آثار او هم توجه کنیم؛ عارف با موسیقی و تصنیف‌های میهنی، نسیم شمال با طنز مطبوعاتی و ایرج با ساده‌گویی، طنز و ترجمهٔ منظوم متمایز می‌شوند.

نکات مهم

  • بهار با سبک خراسانی و زبان حماسی و ادیب‌الممالک با قصیده‌های سیاسی و اجتماعی، شعر را به مسائل روز پیوند دادند.
  • نسیم شمال با شعر ساده و طنزآمیز به بیداری مردم کمک کرد و عارف با تصنیف‌های میهنی شور آزادی‌خواهی آفرید، اما ساده‌گویی و طنز ایرج به معنای قرار گرفتن او در ردیف شاعران آزادی‌خواه مشروطه نیست.
  • فرخی در راه آزادی پایدار ماند و عشقی با افشاگری در «قرن بیستم» و آفرینش نمایشنامهٔ منظوم «ایده‌آل» یا «سه تابلوی مریم» شناخته می‌شود.

تمرین تعاملی این درس (رایگان)تمرین تعاملی این درس

درس ۵ · صفحهٔ ۱۸ تا ۲۰ · حدود ۱۴ دقیقه · تولید هوش مصنوعی

نثر فارسی در قرن‌های ۱۲ و ۱۳ (دورهٔ بیداری)

در این درس یاد می‌گیری چگونه نثر دورهٔ بیداری به زبان مردم نزدیک شد و پنج حوزهٔ روزنامه‌نگاری، داستان‌نویسی، نمایشنامه‌نویسی، ترجمه و تحقیقات ادبی و تاریخی را با ویژگی‌ها و چهره‌ها و آثار شاخصشان از هم تشخیص بدهی.

پیش از شروع

چرا در دورهٔ مشروطه، نوشتن داستانی دربارهٔ گذشته می‌توانست کم‌دردسرتر از نوشتن یک مقالهٔ روزنامه باشد؟

مقاله‌های روزنامه‌ها اغلب به مسائل سیاسی و اجتماعی روز می‌پرداختند و ممکن بود برای نویسنده دردسر ایجاد کنند؛ اما رمان‌های تاریخی معمولاً حساسیت کمتری برمی‌انگیختند. علاقه به شناخت گذشته و هویت ایرانی هم نویسندگان را به سوی این رمان‌ها می‌کشاند.

نثر ساده و رونق روزنامه‌ها

نثر ساده و رونق روزنامه‌ها

فرض کن قرار است دربارهٔ مشکلی در محله‌تان بنویسی و همهٔ همسایه‌ها نوشته‌ات را بخوانند؛ زبان پیچیده بهتر است یا زبانی روشن و آشنا؟ در دورهٔ بیداری هم با تغییر مخاطبان نوشته‌ها، نیاز به نثری ساده‌تر بیشتر شد. نوشته‌ها به زبان مردم کوچه و بازار نزدیک شدند تا افراد بیشتری بتوانند آن‌ها را بفهمند.

روزنامه‌ها یکی از میدان‌های اصلی این تغییر بودند. در سال‌های آغاز مشروطه، بسیاری از نویسندگان حرفشان را در قالب مقاله منتشر می‌کردند. موضوع این نوشته‌ها بیشتر سیاسی و اجتماعی و گاهی علمی بود.

دو روزنامهٔ مهم را به خاطر بسپار:

  • صور اسرافیل با مدیریت میرزاجهانگیرخان صور اسرافیل؛
  • نسیم شمال با مدیریت و نویسندگی سیداشرف‌الدین گیلانی.

این روزنامه‌ها مسائل سیاسی و اجتماعی را با انتقاد و طنز بیان می‌کردند؛ یعنی ممکن بود با زبانی خنده‌آور، ایرادی جدی را نشان دهند. پس طنز آن‌ها فقط برای سرگرمی نبود، بلکه راهی برای نقد مسائل جامعه بود.

کتاب درسی، صفحهٔ ۱۸

رمان تازه، نگاه به گذشته

رمان تازه، نگاه به گذشته

اگر در ادبیات کهن فارسی داستان داشته‌ایم، پس چه چیزی در این دوره تازه است؟ رمان‌نویسی به شیوهٔ جدید؛ نه خودِ داستان‌گویی. پیش از انقلاب مشروطه، ترجمهٔ رمان‌های تاریخی غربی راه آشنایی نویسندگان ایرانی با این شکل تازهٔ داستان بلند را باز کرد.

در عصر مشروطه، نویسندگان بیشتر به سراغ رمان تاریخی رفتند. این گرایش دو دلیل داشت:

  • می‌خواستند گذشته و هویت تاریخی خود را بهتر بشناسند.
  • پرداختن به گذشته، در مقایسه با روزنامه‌نویسی یا نوشتن رمان سیاسی، دردسر کمتری داشت.

تصور کن نویسنده‌ای میان روایت زندگی شخصیت‌های گذشته و نقد مستقیم سیاست روز انتخاب می‌کند؛ فضای سیاسی می‌تواند انتخاب دوم را برایش پرهزینه‌تر کند. پس علاقهٔ ادبی تنها عامل انتخاب موضوع نبود.

برای شناخت نمونه‌ها، این پیوندها را به خاطر بسپار: محمدباقر میرزا خسروی ← «شمس و طغرا»؛ میرزا حسن‌خان بدیع ← «شمس‌الدین و قمر» و «داستان باستان».

کتاب درسی، صفحهٔ ۱۹

پیدایش نمایشنامه‌نویسی جدید

پیدایش نمایشنامه‌نویسی جدید

فرض کن به‌جای خواندن روایت یک ماجرا، شخصیت‌ها را روی صحنه ببینی و حرف‌هایشان را از زبان خودشان بشنوی؛ این تصویر کمک می‌کند فضای نمایشنامه را بهتر بشناسی.

در دورهٔ ناصرالدین‌شاه، رفت‌وآمد ایرانیان به اروپا راه آشنایی با نمایشنامه‌نویسی به شکل غربی را باز کرد. این شکل از نمایشنامه در ادبیات کهن فارسی سابقه نداشت؛ دقت کن که منظور، همین شکل غربی است، نه نبودن هر نوع نمایش در گذشتهٔ ایران.

میرزا آقا تبریزی نخستین کسی بود که در ایران نمایشنامهٔ فارسی نوشت. او چند نمایشنامهٔ کوتاه تألیف کرد که برخی از آنها در آغاز مشروطه منتشر شدند. زبان این آثار ساده، روان و بی‌تکلف بود؛ یعنی خواننده برای فهمیدنشان به دانستن عبارت‌های دشوار و ادیبانه نیاز نداشت. پس برای به‌خاطر سپردن این بخش، سه نکته را کنار هم بگذار: آشنایی از راه اروپا، آغاز با میرزا آقا تبریزی و زبان فهم‌پذیر برای مردم.

کتاب درسی، صفحهٔ ۱۹

ترجمه، راه آشنایی با اندیشه‌ها

ترجمه، راه آشنایی با اندیشه‌ها

اگر داستانی به زبانی نوشته شده باشد که نمی‌دانی، چگونه با دنیای آن آشنا می‌شوی؟ ترجمه این راه را باز می‌کند. در سال‌های پیش از مشروطه هم ترجمه به ایرانیان کمک کرد با اندیشه‌ها و آثار اروپایی آشنا شوند و آگاهی بیشتری پیدا کنند.

آغاز ترجمهٔ آثار اروپایی در ایران با تأسیس چاپخانه در زمان فتحعلی‌شاه همراه بود. پس نقش ترجمه فقط جابه‌جا کردن واژه‌ها از زبانی به زبان دیگر نبود؛ ترجمه در دگرگونی نگاه و فکر ایرانیان نیز اثر داشت.

نمونهٔ مهم این دوره، «سرگذشت حاجی بابای اصفهانی» است. جیمز موریه نویسندهٔ اثر و میرزا حبیب اصفهانی مترجم آن است. برای به‌خاطر سپردن این دو نقش، به کتاب ترجمه‌شده‌ای فکر کن که روی جلدش نام نویسنده و مترجم جدا آمده است: یکی اثر را نوشته و دیگری آن را به فارسی برگردانده است.

کتاب درسی، صفحهٔ ۲۰

پژوهش در سایهٔ روزنامه‌نگاری

پژوهش در سایهٔ روزنامه‌نگاری

آیا پررونق شدن روزنامه‌ها به این معنا بود که همهٔ فعالیت‌های نوشتاری رونق داشتند؟ نه؛ در دورهٔ مشروطه، تحقیقات ادبی و تاریخی چندان مورد توجه نبود. اهل قلم بیشتر به روزنامه‌نویسی و موضوعات دیگر مشغول بودند؛ در نتیجه، پژوهش ادبی و تاریخی جاذبهٔ کمتری برای آنان داشت.

برای درک این وضعیت، گروهی از دانش‌آموزان را تصور کن که بیشتر وقتشان را صرف تهیهٔ خبر برای نشریهٔ مدرسه می‌کنند؛ در چنین شرایطی، ممکن است پژوهش دربارهٔ تاریخ مدرسه کمتر مورد توجه قرار بگیرد.

بااین‌حال، کم‌رونقی به معنای نبودن اثر مهم نیست. کتاب درسی، «تاریخ بیداری ایرانیان» نوشتهٔ ناظم‌الاسلام کرمانی را اثر قابل‌توجه این حوزه معرفی می‌کند. موضوع این اثر، تاریخ مشروطه است. پس این سه را به هم پیوند بده: نام اثر، نویسنده و موضوع آن.

کتاب درسی، صفحهٔ ۲۰

مثال حل‌شده

دانش‌آموزی می‌گوید: «رواج رمان تاریخی فقط به علاقهٔ نویسندگان به گذشته مربوط بود؛ از طرفی، چون تحقیقات تاریخی کم‌رونق بود، هیچ اثر مهمی در این حوزه پدید نیامد.» با تکیه بر درس، این دو داوری را بررسی کن.

  1. ابتدا واژهٔ «فقط» را بررسی می‌کنیم: علاقه به شناخت هویت گذشته یکی از علت‌های گرایش به رمان تاریخی بود، نه تنها علت آن.

  2. شرایط سیاسی را هم در نظر می‌گیریم: نوشتن رمان تاریخی در مقایسه با روزنامه‌نویسی یا نوشتن رمان سیاسی، دردسر کمتری داشت.

  3. میان «کم‌رونقی» و «نبودن» تفاوت می‌گذاریم: مشغول بودن اهل قلم به روزنامه‌نگاری و موضوعات دیگر، پژوهش ادبی و تاریخی را کم‌رونق کرده بود.

  4. برای رد داوری دوم شاهد می‌آوریم: «تاریخ بیداری ایرانیان» نوشتهٔ ناظم‌الاسلام کرمانی، اثر قابل‌توجه این حوزه و دربارهٔ تاریخ مشروطه بود.

جواب: هر دو داوری نادرست‌اند: رونق هر قالب به شرایط اجتماعی و مشغلهٔ نویسندگان وابسته بود؛ رمان تاریخی هم با علاقه به گذشته و هم با دردسر کمتر پیوند داشت و کم‌رونقی پژوهش نیز به معنای نبود اثر ارزشمند نبود.

نکات مهم

  • گسترش روزنامه‌نگاری و تغییر مخاطبان، نثر دورهٔ بیداری را ساده‌تر و به زبان مردم نزدیک‌تر کرد.
  • آشنایی با اروپا به رواج رمان و نمایشنامهٔ جدید کمک کرد و ترجمه نیز در رشد آگاهی و تحول اندیشهٔ ایرانیان مؤثر بود.
  • علاقه به هویت گذشته و دردسر کمتر، رمان تاریخی را پررونق کرد؛ اما اشتغال اهل قلم به روزنامه‌نگاری و موضوعات دیگر، تحقیقات ادبی و تاریخی را کم‌رونق نگه داشت.

تمرین تعاملی این درس (رایگان)تمرین تعاملی این درس

درس ۶ · صفحهٔ ۲۰ تا ۲۲ · حدود ۱۲ دقیقه · تولید هوش مصنوعی

برخی از نویسندگان این دوره

در این درس یاد می‌گیری ویژگی‌های نثر قائم‌مقام فراهانی و دهخدا و نقش آن‌ها در تحول نثر فارسی را توضیح بدهی و آثار مهم هرکدام را تشخیص بدهی.

پیش از شروع

آیا نثری که به زبان مردم نزدیک است، می‌تواند هم هنری باشد و هم وسیله‌ای برای نقد جامعه؟

قائم‌مقام با نزدیک‌کردن نثر به زبان رایج، از شعر و ضرب‌المثل هم کمک گرفت تا نوشته‌اش خواندنی و هنری بماند. دهخدا نیز زبان مردم را به نوشته‌های طنزآمیز خود آورد و با آن به مسائل سیاسی و اجتماعی پرداخت.

قائم‌مقام؛ نثر هنری و نزدیک به مردم

قائم‌مقام؛ نثر هنری و نزدیک به مردم

آیا ساده‌تر نوشتن یعنی کنارگذاشتن زیبایی‌های ادبی؟ قائم‌مقام فراهانی نشان داد که چنین نیست. پیش از او، نثر نویسندگان معمولاً گرفتار تکلّف و تصنّع بود؛ یعنی به‌جای بیان روشنِ مقصود، با عبارت‌پردازی‌های دشوار و ساختگی همراه می‌شد.

قائم‌مقام برای نوشتن دربارهٔ مسائل روزگارش، از زبان و اصطلاحات رایج مردم کمک گرفت. او به شیوهٔ *گلستان سعدی*، شعر و ضرب‌المثل‌های دل‌نشین را هم در نوشته‌هایش به کار برد؛ بنابراین نثرش هم هنری بود و هم برای مردم خواندنی‌تر شد.

مثلاً وقتی در پیامی دوستانه از یک ضرب‌المثل آشنا استفاده می‌کنی، می‌توانی هم مقصودت را روشن برسانی و هم نوشته‌ات را دل‌نشین‌تر کنی. البته نزدیک‌شدن نثر قائم‌مقام به زبان مردم، به معنای حذف آهنگ و آرایه نبود؛ جمله‌های کوتاه او گاهی موزون و مسجّع، یعنی آهنگین و دارای پایان‌های هم‌آوا، بودند.

به سبب این نقش، او را احیاکنندهٔ نثر فارسی می‌دانند. مهم‌ترین اثرش نیز «منشآت» است.

کتاب درسی، صفحهٔ ۲۰

دهخدا؛ زبان مردم و طنز اجتماعی

دهخدا؛ زبان مردم و طنز اجتماعی

اگر بخواهی یک مشکل اجتماعی را طوری بیان کنی که هم خواندنی باشد و هم مخاطب را به فکر بیندازد، چه می‌کنی؟ دهخدا از زبان ساده و آشنای مردم و طنز کمک می‌گرفت. او از پیشگامان نثر جدید فارسی بود و شعر هم می‌سرود.

در نمونهٔ نثر او در کتاب، پرسش‌وپاسخ‌های کوتاه و تعبیرهای گفتاری می‌بینیم؛ انگار گفت‌وگوی روزمره‌ای را می‌شنویم. این نزدیکی به زبان مردم، بعدها در داستان‌های جمال‌زاده و هدایت هم به کار رفت.

دهخدا با روزنامهٔ «صور اسرافیل» همکاری می‌کرد و نوشته‌های طنزآمیز سیاسی‌ـ‌اجتماعی‌اش با عنوان «چرند و پرند» در آن منتشر می‌شد. پس طنز او فقط برای خنداندن نبود؛ راهی برای نقد مسائل جامعه هم بود. او بعدها در استانبول روزنامهٔ «سروش» را منتشر کرد.

برای اینکه نام‌ها جابه‌جا نشوند، این رابطه را به خاطر بسپار: «چرند و پرند» نام نوشته‌های طنز بود؛ «صور اسرافیل» محل انتشار آن‌ها.

کتاب درسی، صفحهٔ ۲۰

دهخدا؛ پژوهشگر زبان و فرهنگ

دهخدا؛ پژوهشگر زبان و فرهنگ

اگر هنگام خواندن متنی با واژه‌ای ناآشنا روبه‌رو شوی، برای یافتن معنای آن سراغ چه منبعی می‌روی؟ یکی از منابع مهم، «لغت‌نامه»ٔ دهخدا است؛ حاصل پژوهش‌های او در فرهنگ‌نویسی و مفصل‌ترین کتاب لغت زبان فارسی.

پس دهخدا فقط روزنامه‌نگار و طنزنویس نبود؛ او دربارهٔ زبان و فرهنگ فارسی هم پژوهش می‌کرد. فرهنگ‌نویسی در اینجا یعنی گردآوری و توضیح واژه‌ها، نه نوشتن داستان یا طنز. اثر دیگر او، «امثال و حکم»، به مثل‌ها و سخنان حکمت‌آمیز مربوط است؛ همان تعبیرهایی که بخشی از تجربه و فرهنگ مردم را در خود نگه می‌دارند.

برای به‌خاطر سپردن این دو اثر، این پیوند را بساز: واژه و معنای آن ← لغت‌نامه؛ مثل و سخن حکمت‌آمیز ← امثال و حکم. این دو کتاب، چهرهٔ پژوهشگر دهخدا را به ما نشان می‌دهند.

کتاب درسی، صفحهٔ ۲۱

مثال حل‌شده

دو نوشته را تصور کن: اولی دربارهٔ مسائل روزگار است و با زبان رایج، شعر، ضرب‌المثل و عبارت‌های گاه مسجع نوشته شده؛ دومی با زبان گفت‌وگوی مردم، رفتارهای اجتماعی و سیاسی را به طنز نقد می‌کند. هر توصیف به شیوهٔ کدام نویسنده نزدیک‌تر است و این دو چه وجه مشترکی دارند؟

  1. ابتدا نشانه‌های مشترک را پیدا می‌کنیم: هر دو نوشته به زبان رایج مردم نزدیک‌اند؛ پس سادگی زبان به‌تنهایی برای تشخیص نویسنده کافی نیست.

  2. در نوشتهٔ نخست، همراهی زبان رایج با شعر، ضرب‌المثل و سجع برجسته است؛ این مجموعه با ویژگی‌های نثر قائم‌مقام فراهانی سازگار است.

  3. در نوشتهٔ دوم، طنز سیاسی‌ـ‌اجتماعی و زبان گفت‌وگو برجسته است؛ این ویژگی‌ها به نوشته‌های دهخدا، به‌ویژه «چرند و پرند»، نزدیک است.

  4. نتیجه می‌گیریم که هر دو به نزدیک‌شدن نثر به مردم کمک کردند، ولی نشانه‌های هنری و کارکرد نوشته‌هایشان یکسان نیست.

جواب: شباهت هر دو نویسنده، نزدیک‌کردن نثر به زبان مردم است؛ اما در توصیف نخست، شعر و سجع به شیوهٔ قائم‌مقام اشاره دارد و در توصیف دوم، طنز سیاسی‌ـ‌اجتماعی به شیوهٔ دهخدا.

نکات مهم

  • قائم‌مقام فراهانی با کاهش تکلّف و بهره‌گیری از زبان رایج، شعر و ضرب‌المثل به شیوهٔ سعدی، نثر را مردم‌پسندتر کرد و مهم‌ترین اثرش «منشآت» است.
  • دهخدا از پیشگامان نثر جدید فارسی بود و طنزهای سیاسی‌ـ‌اجتماعی «چرند و پرند» را در «صور اسرافیل» منتشر می‌کرد و بعدها روزنامهٔ «سروش» را در استانبول انتشار داد.
  • «لغت‌نامه»، مفصل‌ترین کتاب لغت زبان فارسی، و «امثال و حکم» نشان‌دهندهٔ فعالیت پژوهشی دهخدا در زبان و فرهنگ فارسی‌اند.

تمرین تعاملی این درس (رایگان)تمرین تعاملی این درس

درس ۷ · صفحهٔ ۲۲ تا ۲۹ · حدود ۱۵ دقیقه · تولید هوش مصنوعی

درس دوم: پایه‌های آوایی ناهمسان

در این درس یاد می‌گیری با خوانش درست و بررسی هجاها، پایه‌های آوایی ناهمسان و وزن آن‌ها را تشخیص بدهی و هنگام امکان چند مرزبندی، نظم همسان را ترجیح بدهی.

پیش از شروع

آیا برای خوش‌آهنگ بودن یک بیت، لازم است پایه‌های آوایی آن مرتب و یکسان تکرار شوند؟

نه؛ بعضی شعرها با کنار هم نشستن پایه‌های متفاوت، آهنگی دل‌نشین پیدا می‌کنند. در این وزن‌ها، به‌جای تکرار یکنواخت یک پایه یا دو پایه، با چینشی ناهمسان روبه‌رو هستیم؛ اما این چینش هم نظم دارد.

ناهمسان، نه بی‌نظم

ناهمسان، نه بی‌نظم

آیا یک آهنگ فقط وقتی دل‌نشین است که یک ضرب‌آهنگ کوتاه، پیوسته در آن تکرار شود؟ در شعر هم خوش‌آهنگی همیشه از تکرار یک الگوی یکسان به دست نمی‌آید.

سال گذشته دیدی که در وزن همسان یک‌پایه‌ای، یک پایه مرتب تکرار می‌شود؛ در وزن همسان دولختی هم ترکیب دو پایه به‌صورت منظم بازمی‌گردد. اما بعضی شعرها با وجود داشتن موسیقی منظم، از هیچ‌کدام از این دو شیوه پیروی نمی‌کنند. این‌ها وزن ناهمسان دارند.

برای تصورش، به نقش یک حاشیه فکر کن: زیبایی آن همیشه به تکرار یک گل یا تکرار یک جفت نقش وابسته نیست؛ نقش‌های متفاوت هم می‌توانند کنار هم ترکیبی هماهنگ بسازند.

پس در وزن ناهمسان، متفاوت بودن پایه‌ها به معنای بی‌نظمی نیست. نکته این است که چینش آن‌ها با تکرار همسان یک پایه یا یک ترکیب دوپایه‌ای ساخته نمی‌شود.

کتاب درسی، صفحهٔ ۲۲

از خواندن تا وزن‌واژه

از خواندن تا وزن‌واژه

این بیت حافظ را آرام و پیوسته بخوان؛ لازم نیست هنگام خواندن، پایان هر واژه مکث کنی:

درد عشقی کشیده‌ام که مپرس
زهر هجری چشیده‌ام که مپرس

حالا آهنگ مصراع نخست را دنبال کن و به این مرزبندی توجه کن:

دَر دِ عِش قی | کِ شی دِ اَم | کِ مَ پُرس

برای بررسی دقیق‌تر، هجای کوتاه را با ∪\cup و هجای بلند را با −- نشان می‌دهیم. هر بخش با یک «وزن‌واژه» مطابقت دارد:

  • دَر دِ عِش قی: −  ∪  −  −-\;\cup\;-\;- ← فاعلاتن
  • کِ شی دِ اَم: ∪  −  ∪  −\cup\;-\;\cup\;- ← مفاعلن
  • کِ مَ پُرس: ∪  ∪  −\cup\;\cup\;- ← فعلن

پس وزن مصراع، فاعلاتن مفاعلن فعلن است. مصراع دوم نیز همین الگوی هجایی را دارد.

دقت کن: مرز پایه‌ها الزاماً مرز واژه‌ها نیست؛ مثلاً «که» در ابتدای بخش میانی قرار گرفته است. بنابراین، برای یافتن پایه‌ها فقط به فاصله‌های نوشتاری نگاه نکن؛ خوانش درست و ترتیب هجاهای کوتاه و بلند راهنمای تو هستند.

کتاب درسی، صفحهٔ ۲۳

مسیر تشخیص وزن

مسیر تشخیص وزن

وقتی بیتی می‌خوانی و وزنش را فوری نمی‌شناسی، از کجا شروع کنی؟ مثل پیدا کردن ریتم یک آهنگ، اول به شنیدن و درست خواندن تکیه کن؛ لازم نیست از همان ابتدا سراغ نام وزن‌واژه‌ها بروی.

برای تشخیص وزن، این مسیر را دنبال کن:

  • نخست، بیت را درست و آهنگین بخوان. اگر آهنگ آن برایت آشناست، مرز پایه‌ها را مشخص کن و وزن را به دست بیاور.
  • اگر از راه شنیدن مطمئن نشدی، هجاها را بررسی کن. ابتدا ببین آیا یک پایه به‌طور منظم تکرار می‌شود؛ یعنی نظم همسان یک‌پایه‌ای داریم؟
  • اگر نشد، نظم همسان دولختی را بسنج. دسته‌بندی‌های 44تایی و 33تایی، یا 33تایی و 44تایی را امتحان کن و ببین آیا دو پایه به‌صورت متناوب تکرار می‌شوند.
  • اگر هیچ‌کدام سازگار نبود، چینش ناهمسان را بررسی کن.

مثلاً چینش «مفاعلن / فعلاتن / مفاعلن / فعلن» را نمی‌توان به تکرار منظم یک پایه یا دو پایه تبدیل کرد. حضور دوبارهٔ «مفاعلن» به‌تنهایی نشانهٔ همسان بودن وزن نیست؛ الگوی کل مصراع مهم است.

کتاب درسی، صفحهٔ ۲۴

یک بیت، دو مرزبندی

یک بیت، دو مرزبندی

آیا ممکن است یک بیت، دو جور مرزبندیِ درست داشته باشد؟ بله؛ گاهی هجاها ثابت می‌مانند، اما جای مرز پایه‌ها عوض می‌شود و در نتیجه، وزن‌واژه‌های متفاوتی به دست می‌آید.

این مصراع مولوی را ببین:

بنمای رخ که باغ و گلستانم آرزوست

در یک مرزبندی، پایه‌ها چنین‌اند:

بِن ما یِ رُخ | کِ با غُ گُ | لِس تا نَ ما | رِ زوست

وزن‌واژه‌ها: مستفعلن | مفاعِلُ | مستفعلن | فَعَل

حالا همان هجاها را بدون حذف، افزودن یا جابه‌جایی، طور دیگری گروه‌بندی می‌کنیم:

بِن ما یِ | رُخ کِ با غُ | گُ لِس تا نَ | ما رِ زوست

وزن‌واژه‌ها: مفعولُ | فاعلاتُ | مفاعیلُ | فاعلن

این کار شبیه دسته‌بندی دوبارهٔ مهره‌های یک ردیف است: مهره‌ها و ترتیبشان همان است؛ فقط جداکننده‌ها جابه‌جا شده‌اند. البته هر مرزبندی دلخواهی معتبر نیست؛ مرزبندی باید با زنجیرهٔ هجاها و نظم موسیقایی بیت سازگار باشد.

کتاب درسی، صفحهٔ ۲۵

اولویت با نظم همسان

اولویت با نظم همسان

اگر هجاهای یک بیت را بتوان به دو شکل معتبر دسته‌بندی کرد، کدام را انتخاب می‌کنیم؟ مرزبندی همسان را ترجیح می‌دهیم؛ چون الگوی تکرار و آهنگ بیت را روشن‌تر نشان می‌دهد. درست مثل مرتب‌کردن وسایل است: وقتی می‌توان آن‌ها را در دسته‌های مشابه چید، نظمشان آسان‌تر دیده می‌شود.

در نمونهٔ حافظ در صفحهٔ ۲۶، دو مرزبندی ممکن است:

  • همسان: «مستفعلُ | مستفعلُ | مستفعلُ | مستف»
  • ناهمسان: «مفعولُ | مفاعیلُ | مفاعیلُ | فعولن»

در حالت نخست، تکرار «مستفعلُ» نظم همسان را آشکار می‌کند؛ کوتاه‌تر بودن پایهٔ پایانی هم مانع این تشخیص نیست. پس برای نشان‌دادن وزن این بیت، حالت نخست را برمی‌گزینیم.

دقت کن: مرزبندی ناهمسان لزوماً غلط نیست؛ اما وقتی هر دو مرزبندی معتبرند، همسان انتخاب بهتری است. البته نباید برای رسیدن به نظم همسان، خوانش درست یا ترتیب هجاها را تغییر بدهیم.

کتاب درسی، صفحهٔ ۲۶

مثال حل‌شده

در بیت «به حُسن خُلق و وفا کس به یار ما نرسد / تو را در این سخن انکار کار ما نرسد»، پایه‌ها به صورت «مفاعلن | فعلاتن | مفاعلن | فعلن» مشخص شده‌اند. آیا تکرار «مفاعلن» برای همسان دانستن وزن کافی است؟

  1. ابتدا کل زنجیره را می‌خوانیم: «مفاعلن | فعلاتن | مفاعلن | فعلن»؛ داوری باید دربارهٔ همهٔ پایه‌ها باشد، نه فقط پایه‌های شبیه.

  2. الگوی همسان یک‌پایه‌ای را می‌سنجیم: همهٔ پایه‌ها تکرار یک وزن‌واژه نیستند؛ پس این الگو برقرار نیست.

  3. الگوی همسان دولختی را می‌سنجیم: ترکیب «مفاعلن فعلاتن» در ادامه تکرار نشده است، زیرا ترکیب بعدی «مفاعلن فعلن» است.

  4. نتیجه می‌گیریم این چینش ناهمسان است؛ وجود دو پایهٔ یکسان در میان آن، به معنای همسان بودن کل وزن نیست.

جواب: وزن بیت «مفاعلن فعلاتن مفاعلن فعلن» و از نوع ناهمسان است؛ تکرار «مفاعلن» در دو جایگاه، کل چینش را همسان نمی‌کند.

نکات مهم

  • وزن ناهمسان بی‌نظم نیست؛ پایه‌های آن موسیقی دارند، اما از الگوی تکرار همسان یک‌پایه‌ای یا دولختی پیروی نمی‌کنند.
  • برای تشخیص وزن، ابتدا از خوانش و آهنگ کمک می‌گیریم و اگر کافی نبود، دسته‌بندی همسان یک‌پایه‌ای، همسان دولختی و سپس ناهمسان را می‌آزماییم.
  • گاهی یک زنجیرهٔ هجایی چند مرزبندی معتبر دارد، اما اگر نظم همسان ممکن باشد، آن را بر نظم ناهمسان ترجیح می‌دهیم.

تمرین تعاملی این درس (رایگان)تمرین تعاملی این درس

درس ۸ · صفحهٔ ۲۹ تا ۳۳ · حدود ۱۴ دقیقه · تولید هوش مصنوعی

مراعات نظیر، تلمیح و تضمین

در این درس یاد می‌گیری مراعات نظیر و تلمیح را در شعر تشخیص بدهی و با توضیح ارتباط واژه‌ها یا ماجرای پشت اشاره، دلیل زیبایی آن‌ها را بیان کنی.

پیش از شروع

چرا کنار هم آمدن «چتر» و «باران» به شعر زیبایی می‌دهد، اما گاهی نامی مثل «منیژه» یک داستان کامل را به یاد خواننده می‌آورد؟

«چتر» و «باران» از راه ارتباط معنایی‌شان به سخن زیبایی می‌دهند؛ این شگرد «مراعات نظیر» است. اما نام «منیژه» می‌تواند اشاره‌ای به داستان بیژن و منیژه باشد؛ چنین اشاره‌ای را «تلمیح» می‌نامیم.

واژه‌های هم‌خانوادهٔ معنایی

واژه‌های هم‌خانوادهٔ معنایی

وقتی «چتر» را می‌شنوی، احتمالاً «باران» هم به ذهنت می‌آید. بعضی واژه‌ها این‌طور یکدیگر را به یاد ما می‌آورند؛ چون در دنیای معنا با هم ارتباط دارند. شاعر با کنار هم نشاندن این واژه‌ها، سخنش را هماهنگ‌تر و زیباتر می‌کند. نام این آرایه مراعات نظیر یا تناسب است.

مثلاً در شعر سهراب:

چترها را باید بست
زیر باران باید رفت.

«چتر» و «باران» تناسب دارند؛ چون چتر وسیله‌ای برای محافظت در برابر باران است. در زندگی روزمره هم «مداد، دفتر و پاک‌کن» مجموعه‌ای از واژه‌های مرتبط‌اند، چون همگی با نوشتن و درس‌خواندن پیوند دارند.

یک مرز مهم: صرفِ مخالف‌بودن دو واژه، مراعات نظیر نمی‌سازد؛ مثلاً «تاریک و روشن» به‌تنهایی نمونهٔ تضاد است. همچنین منظور از هم‌خانواده‌بودنِ معنایی، داشتن ریشهٔ مشترک نیست؛ «چتر» و «باران» ریشهٔ مشترکی ندارند، اما از نظر معنا همراه‌اند.

کتاب درسی، صفحهٔ ۲۹

کشف رشتهٔ ارتباط واژه‌ها

کشف رشتهٔ ارتباط واژه‌ها

برای پیدا کردن مراعات نظیر، مثل یک کارآگاه دنبال رشته‌ای باش که واژه‌ها را به هم وصل می‌کند. فقط نام‌بردن چند واژه کافی نیست؛ باید بتوانی بگویی چه ارتباطی میان آن‌هاست.

مثلاً در شعر سهراب، «مسلمان، قبله، جانماز، مهر و سجاده» همگی با نماز و عبادت پیوند دارند. همین فضای معنایی مشترک، کنار هم آمدنشان را هماهنگ و زیبا می‌کند.

این سه گام را امتحان کن:

  • واژه‌هایی را که یکدیگر را به یادت می‌آورند، پیدا کن.
  • پیوندشان را با یک عبارت کوتاه توضیح بده؛ مثلاً «ابزارهای جنگ» یا «پدیده‌های دریا».
  • دوباره بررسی کن که این ارتباط واقعاً از معنی واژه‌ها به دست می‌آید، نه فقط از حضورشان در یک جمله.

حالا این بیت حافظ را بخوان:

شب تاریک و بیم موج و گردابی چنین هایل کجا دانند حال ما سبکباران ساحل‌ها؟

کدام واژه‌ها تو را به یک فضای مشترک می‌برند؟

کتاب درسی، صفحهٔ ۳۰

اشاره‌ای کوتاه، معنایی گسترده

اشاره‌ای کوتاه، معنایی گسترده

گاهی یک نام یا عبارت کوتاه، ماجرایی طولانی را به یادمان می‌آورد؛ مثل وقتی در گفت‌وگو کسی را «رستم» صدا می‌زنیم و دلاوری‌های آن پهلوان را تداعی می‌کنیم. شاعر هم می‌تواند به‌جای بازگویی یک داستان، فقط نشانه‌ای از آن بیاورد. این شگرد تلمیح نام دارد.

تلمیح فقط اشاره به داستان نیست؛ اشاره به آیه، حدیث یا مثل هم می‌تواند تلمیح بسازد. مثلاً مولوی می‌گوید:

چون جواب احمق آمد خامشی / این درازی در سخن چون می‌کشی

این سخن، مثلِ «جواب ابلهان خاموشی است» را به یاد می‌آورد؛ شاعر بدون توضیحی طولانی، از معنای آشنای آن کمک می‌گیرد.

پس سرنخ تلمیح این است: آیا این عبارت، چیزی فراتر از معنای مستقیم خودش را از یک داستان، آیه، حدیث یا مثل یادآوری می‌کند؟ زیبایی این آرایه در همین فشردگی است: واژه‌ها کم‌اند، اما معنایی گسترده را همراه خود می‌آورند.

کتاب درسی، صفحهٔ ۳۱

پشت این اشاره چه خبر است؟

پشت این اشاره چه خبر است؟

گاهی اشارهٔ شاعر را می‌بینیم، اما تا ماجرای پشت آن را ندانیم، بخشی از معنی و زیبایی شعر برایمان پنهان می‌ماند؛ درست مثل وقتی دوستی به خاطره‌ای مشترک اشاره می‌کند که ما از آن بی‌خبریم.

حافظ می‌گوید:

یا رب این آتش که بر جان من است
سرد کن زان سان که کردی بر خلیل

«خلیل» لقب حضرت ابراهیم است. با دانستن ماجرای سردشدن آتش بر او، درخواست شاعر روشن‌تر می‌شود: شاعر از خدا می‌خواهد رنج سوزانِ جانش را آرام کند، همان‌گونه که آتش را بر ابراهیم سرد کرد. پس آن داستان فقط یادآوری نشده؛ به بیان خواستهٔ شاعر کمک کرده است.

برای فهم تلمیح، از خودت بپرس: این اشاره چه ماجرایی را به یاد می‌آورد و آن ماجرا چه ارتباطی با سخن شاعر دارد؟ فقط پیداکردن یک نام مشهور کافی نیست؛ باید پلی میان آن نام و مقصود شاعر بسازی.

کتاب درسی، صفحهٔ ۳۳

مثال حل‌شده

در بیت همای شیرازی «بیستون کندن فرهاد نه کاری است شگفت / شور شیرین به سر هر که فتد، کوهکن است»، چگونه می‌توان هم مراعات نظیر و هم تلمیح را توضیح داد؟

  1. ابتدا واژه‌های مرتبط را جدا می‌کنیم: «بیستون»، «فرهاد»، «شیرین» و «کوهکن».

  2. رشتهٔ ارتباط آن‌ها را مشخص می‌کنیم: این واژه‌ها به شخصیت‌ها، مکان و کارِ مربوط به یک ماجرای عاشقانه پیوند دارند؛ بنابراین مراعات نظیر می‌سازند.

  3. سپس اشارهٔ داستانی را می‌یابیم: نام‌ها و کوه‌کندن، ماجرای فرهاد و عشق او به شیرین را یادآوری می‌کنند؛ پس تلمیح هم وجود دارد.

  4. در پایان، نقش این یادآوری را توضیح می‌دهیم: شاعر با زنده‌کردن آن ماجرا می‌گوید شور عشق می‌تواند انسان را به انجام کاری بسیار دشوار توانا کند.

جواب: «فرهاد، شیرین، بیستون و کوهکن» با یکدیگر مراعات نظیر دارند؛ همچنین بیت با یادآوری ماجرای کوه‌کندن فرهاد در راه عشق شیرین، تلمیح دارد و نیروی عشق را برجسته می‌کند.

نکات مهم

  • مراعات نظیر از همراهی واژه‌هایی پدید می‌آید که ارتباط معناییِ غیر از تضاد دارند و یکدیگر را به یاد می‌آورند.
  • تلمیح با اشاره‌ای کوتاه به داستان، آیه، حدیث یا مثل، معنایی گسترده را در ذهن خواننده زنده می‌کند.
  • برای توضیح زیبایی این آرایه‌ها، باید پیوند واژه‌ها یا ارتباط ماجرای یادآوری‌شده با سخن شاعر را روشن کنیم.

تمرین تعاملی این درس (رایگان)تمرین تعاملی این درس

درس ۹ · صفحهٔ ۳۳ تا ۳۸ · حدود ۱۵ دقیقه · تولید هوش مصنوعی

تضمین

در این درس یاد می‌گیری تضمین را در شعر و نثر تشخیص بدهی، بخش تضمین‌شده را مشخص کنی و ارتباط آن را با مقصود متن توضیح بدهی.

پیش از شروع

اگر شاعری یک مصراع از شعر شاعری دیگر را عیناً در شعر خودش بیاورد، آیا همیشه باید نام صاحب آن مصراع را هم بگوید؟

نه؛ گاهی آن سخن آن‌قدر مشهور است که شاعر نام گوینده‌اش را نمی‌آورد. آوردن سخن دیگری در شعر یا نوشتۀ خود، «تضمین» نام دارد و می‌تواند به بیان بهتر مقصود کمک کند.

سخن دیگری در متن ما

سخن دیگری در متن ما

تا حالا در پیام خودت، جمله‌ای از یک نویسنده یا بخشی از یک شعر را آورده‌ای؟ در ادبیات هم شاعر یا نویسنده می‌تواند خودِ سخن دیگری را در میان کلامش بیاورد؛ به این کار تضمین می‌گوییم. این سخن ممکن است آیه، حدیث، یک مصراع، یک بیت یا عبارتی از شخصی دیگر باشد.

این بیت حافظ را ببین:

حافظ از جور تو، حاشا که بگرداند روی
«من از آن روز که در بند توام، آزادم»

مصراع دوم، سرودۀ سعدی است که حافظ آن را در شعر خودش آورده است. پس بخش تضمین‌شده، همان مصراع دوم است، نه تمام بیت.

نکتۀ اصلی این است: در تضمین، خودِ سخن وارد متن می‌شود؛ صرفِ اشاره به یک شخصیت یا داستان، تضمین نیست. هنگام خواندن متن از خودت بپرس: «کدام قسمت، سخنی است که از جای دیگری به این متن آمده؟»

کتاب درسی، صفحهٔ ۳۳

با نام یا بی‌نام

با نام یا بی‌نام

فرض کن دوستت هنگام صحبت، یک مصراع بسیار آشنا می‌خواند، اما نام شاعرش را نمی‌گوید. آیا نگفتن نام شاعر، آن مصراع را به سرودۀ خودِ دوستت تبدیل می‌کند؟ نه؛ در تشخیص تضمین هم باید به خودِ سخنِ برگرفته‌شده توجه کنیم، نه فقط نام صاحب آن.

در تضمین، گاهی نام شاعر یا نویسندۀ اصلی می‌آید و گاهی به دلیل شهرتِ سخنش، نام او ذکر نمی‌شود. مثلاً حافظ در این بیت نام رودکی را نیاورده است:

خیز تا خاطر بدان ترک سمرقندی دهیم
کز نسیمش «بوی جوی مولیان آید همی»

بااین‌حال، بخش داخل گیومه مصراعی از رودکی است؛ پس تضمین داریم.

برای تشخیص، از خودت بپرس: کدام بخش از این متن، سخنِ دیگری است؟ آمدن نام گویندۀ اصلی می‌تواند کمک کند، اما نبودنش تضمین را رد نمی‌کند. از طرف دیگر، فقط دیدن نام یک شاعر هم برای تشخیص تضمین کافی نیست؛ باید سخنی از او در متن آمده باشد.

کتاب درسی، صفحهٔ ۳۳

تضمین چه کمکی می‌کند؟

تضمین چه کمکی می‌کند؟

پیداکردن بخش تضمین‌شده، آغاز کار است؛ قدم بعدی این است که بپرسی: این سخن چرا اینجا آمده و چه کمکی به بیان مقصود کرده است؟

تضمین می‌تواند منظور نویسنده را روشن‌تر کند و با آوردن صدایی تازه در میان سخنان او، به متن تنوع و گیرایی بدهد. همچنین نشان می‌دهد که نویسنده با سخنان و موضوعات گوناگون آشناست.

مثلاً در نمونۀ گلستان، پیشنهاد می‌شود شعر به فارسی گفته شود تا مخاطب آن را بهتر بفهمد. سپس این عبارت می‌آید:

«کلِّمِ النّاسَ علی قدرِ عُقولهم.»

یعنی با مردم متناسب با اندازۀ فهمشان سخن بگو. این عبارت، دلیل همان پیشنهاد را بیان می‌کند: زبان سخن باید برای شنونده فهمیدنی باشد. درست مثل وقتی که برای توضیح موضوعی به کودکی، واژه‌های ساده‌تری انتخاب می‌کنی.

پس برای توضیح نقش تضمین، فقط نگو «متن را زیباتر کرده است»؛ مشخص کن سخنِ نقل‌شده چگونه به موضوع همان متن مربوط می‌شود.

کتاب درسی، صفحهٔ ۳۳

مثال حل‌شده

در این بیت سنایی، بخش تضمین‌شده را پیدا کن و ارتباط آن را با مقصود بیت توضیح بده: «ایوب با چندین بلا، کاندر بلا شد مبتلا پیوسته این بودش دعا: «الصبرُ مفتاحُ الفرج»»

  1. ابتدا دنبال سخنی می‌گردیم که شاعر آن را در میان کلام خود آورده است: «الصبرُ مفتاحُ الفرج».

  2. معنای سخن را روشن می‌کنیم: شکیبایی، کلید گشایش و رهایی از گرفتاری است.

  3. به بخش دیگر بیت برمی‌گردیم: ایوب گرفتار بلاهای فراوان است و این سخن را پیوسته بر زبان دارد.

  4. پیوند را نتیجه می‌گیریم: تضمین، امید به گشایش از راه صبر را بیان می‌کند و با وضعیت ایوب در بیت هماهنگ است.

جواب: عبارت «الصبرُ مفتاحُ الفرج» تضمین شده است؛ معنای آن، گشایش‌یافتن بر اثر شکیبایی است و با صبر ایوب در برابر بلاها پیوند دارد.

نکات مهم

  • تضمین یعنی آوردن خودِ آیه، حدیث، مصراع، بیت یا سخن دیگری در شعر یا نثر خود.
  • نیامدن نام گویندۀ اصلی، به‌ویژه وقتی سخنش مشهور است، مانع تضمین‌بودن آن نیست.
  • برای توضیح نقش تضمین، باید پیوند معنایی سخنِ برگرفته‌شده را با مقصود متن نشان بدهیم.

تمرین تعاملی این درس (رایگان)تمرین تعاملی این درس

درس ۱۰ · صفحهٔ ۳۸ تا ۴۰ · حدود ۸ دقیقه · تولید هوش مصنوعی

کارگاه تحلیل فصل

در این درس یاد می‌گیری با تکیه بر شاهدهای شعری، وزن و پایه‌های آوایی را بررسی کنی، آرایه‌های معنایی را تشخیص بدهی و پیوند شعر با دورۀ بیداری را توضیح دهی.

پیش از شروع

چطور می‌توان از آهنگ یک بیت و واژه‌هایی مثل «آزادی»، «قانون» و «قلم»، هم ساختار شعر را شناخت و هم دغدغه‌های زمان شاعر را کشف کرد؟

شعر را می‌توان هم با گوش بررسی کرد و هم با دقت در معنا: نظم هجاها ما را به وزن می‌رساند و پیوند واژه‌ها، آرایه‌ها را آشکار می‌کند. مضمون و شیوۀ بیان هم سرنخ‌هایی برای شناخت فضای تاریخی شعر به ما می‌دهند.

از هجا تا پایه‌های آوایی

از هجا تا پایه‌های آوایی

آهنگ شعر را مثل ضرب‌های یک قطعه موسیقی دنبال کن؛ اما برای شناخت وزن، فقط شنیدن کافی نیست. باید الگوی هجاها را هم ببینی.

از خواندن به وزن برس:

  • بیت را طبیعی و درست بخوان؛ آنچه تلفظ می‌شود مهم است، نه فقط شکل نوشتاری واژه‌ها.
  • هجاها را جدا کن و کوتاهی و بلندی آن‌ها را با نشانه‌های ∪\cup و –– بنویس. هجای کشیده در میان مصراع معمولاً معادل یک هجای بلند و یک هجای کوتاه است.
  • زنجیرۀ نشانه‌ها را به پایه‌های آوایی تقسیم کن؛ سپس نام پایه‌ها را بنویس تا وزن مشخص شود.

مثلاً وزن «دلا بسوز که سوز تو کارها بکند» چنین است:

مفاعلن | فعلاتن | مفاعلن | فعلن

الگوی «مفاعلن» برابر با ∪  –  ∪  –\cup\;–\;\cup\;– و الگوی «فعلاتن» برابر با ∪  ∪  –  –\cup\;\cup\;–\;– است. پس پایه‌های این مصراع ناهمسان‌اند؛ چون یک الگوی واحد پی‌درپی تکرار نشده است. حواست باشد: ملاک مقایسه، ترتیب هجاهای کوتاه و بلند است، نه تعداد واژه‌ها یا مرز آن‌ها.

کتاب درسی، صفحهٔ ۳۸

یک آهنگ، دو دسته‌بندی

یک آهنگ، دو دسته‌بندی

فرض کن نواری از مهره‌های ریز و درشت داری. می‌توانی بعضی مرزهای میان گروه‌ها را جابه‌جا کنی، بی‌آنکه ترتیب مهره‌ها عوض شود. در تقطیع شعر هم گاهی چنین امکانی وجود دارد: زنجیرۀ هجاها ثابت می‌ماند، اما مرز پایه‌های آوایی تغییر می‌کند.

برای انجام تمرین صفحۀ ۳۸، ابتدا مصراع را درست بخوان و نشانه‌های هجایی آن را بنویس. سپس یک دسته‌بندی معتبر پیدا کن و نام پایه‌ها را به‌ترتیب بنویس؛ این نام‌ها وزن مصراع را نشان می‌دهند. حالا بررسی کن آیا با جابه‌جایی مرز پایه‌ها، دسته‌بندی معتبر دیگری هم به دست می‌آید یا نه.

نکتۀ مهم این است که هر مرزبندی دلخواهی پذیرفتنی نیست؛ در هر دو شیوه، نشانه‌های هر پایه باید با الگوی عروضی آن سازگار باشند. برای رسیدن به دسته‌بندی دوم، نباید هجایی را حذف یا اضافه کنی یا کوتاهی و بلندی آن را تغییر بدهی. دو دسته‌بندی، دو جور نشان‌دادنِ همان آهنگ‌اند، نه ساختن دو تلفظ متفاوت.

کتاب درسی، صفحهٔ ۳۸

سه سرنخ برای شناخت آرایه‌ها

سه سرنخ برای شناخت آرایه‌ها

برای پیدا کردن آرایه، فقط به نام آن فکر نکن؛ دنبال شاهد در شعر بگرد:

  • مراعات نظیر: چند واژه به یک حوزۀ معنایی تعلق دارند؛ مثل «دفتر، مداد و پاک‌کن» در زندگی روزمره. در بیت قیصر امین‌پور، «شعاع، ضرب، مساحت و حساب» همگی با ریاضی پیوند دارند. این تناسب، مراعات نظیر می‌سازد، نه صرفاً کنار هم آمدن چند واژه.
  • تلمیح: شعر به داستان، رویداد یا دانسته‌ای مشهور اشاره می‌کند، بی‌آنکه آن را کامل بازگو کند. در بیت ادیب نیشابوری، همراهی «فرهاد» و «کوهکنی» داستان فرهاد را به یاد می‌آورد؛ پس تلمیح داریم.
  • تضمین: شاعر بخشی از سخن یا شعر دیگری را در شعر خود می‌آورد. شفیعی کدکنی با آوردن «روسربنه به بالین، تنها مرا رها کن» از مولوی، تضمین ساخته است. دقت کن: وجود گیومه به‌تنهایی کافی نیست؛ سخن باید از دیگری باشد.

پس از خودت بپرس: واژه‌ها هم‌خانوادۀ معنایی‌اند؟ داستانی را یادآوری می‌کنند؟ یا سخن دیگری نقل شده است؟

کتاب درسی، صفحهٔ ۳۹

شعر در آینۀ دورۀ بیداری

شعر در آینۀ دورۀ بیداری

اگر کسی بگوید «این روزهای تاریک هم تمام می‌شود»، احتمالاً منظورش فقط تاریکی هوا نیست! در شعر دهخدا هم می‌توان از تصویرهای طبیعت، به معنایی اجتماعی رسید.

دورۀ بیداری با آگاهی‌خواهی، آزادی‌خواهی و مبارزه با استبداد پیوند دارد. در این فضا، تقابل «شب تار» با «سحر» و تصویر بیدارشدن خفتگان می‌تواند نشانۀ گذر از ناآگاهی و ستم به آگاهی و امید باشد. پس برای تحلیل تاریخی، فقط نام دوره را ننویس؛ نشان بده کدام تصویر شعر با دغدغه‌های آن دوره سازگار است.

از سوی دیگر، تکرار «یاد آر ز شمع مرده یاد آر» بر فراموش‌نکردنِ فردی ازدست‌رفته تأکید می‌کند. این شعر در یادبود میرزا جهانگیرخان صوراسرافیل، روزنامه‌نگار آزادی‌خواه دورۀ مشروطه، سروده شده است؛ بنابراین یادبود شخصی با پاسداشت مبارزۀ آزادی‌خواهانه پیوند می‌خورد.

راه تحلیل این است: شاهد شعری ← برداشت از آن ← ارتباط با فضای تاریخی. البته هر تصویر شب و سحری الزاماً سیاسی نیست؛ مجموع نشانه‌ها و زمینۀ شعر به برداشت ما اعتبار می‌دهد.

کتاب درسی، صفحهٔ ۴۰

کشف آرایه با شاهد شعری

کشف آرایه با شاهد شعری

در شعر سید اشرف‌الدین گیلانی، قلم وسیله‌ای برای آگاهی‌بخشی و بیان مشکلات مردم است. اما برای پیدا کردن آرایه‌های بدیع معنوی، فقط فهمیدن پیام شعر کافی نیست؛ باید رابطۀ معنایی واژه‌ها را نشان بدهیم.

به «شرع»، «قرآن» و «ایمان» دقت کن. این واژه‌ها همگی به حوزۀ دین مربوط‌اند؛ پس کنار هم آمدنشان مراعات نظیر می‌سازد. میان «برق» و «نور» هم همین آرایه دیده می‌شود، چون هر دو با روشنایی ارتباط دارند. درست مثل وقتی که در توصیف کلاس، از «دفتر، کتاب و تخته» استفاده می‌کنیم.

روش پاسخ‌دادن: نام آرایه + شاهد شعری + توضیح رابطه. مثلاً: «میان برق و نور مراعات نظیر وجود دارد؛ زیرا هر دو با روشنایی مرتبط‌اند.»

حواست باشد خطاب کردنِ قلم مانند یک انسان، به‌تنهایی شاهد مراعات نظیر نیست. همچنین شباهت صدای «ایران» و «ویران» را نباید به‌جای رابطۀ معنایی بررسی کنی؛ این پرسش مشخصاً دربارۀ بدیع معنوی است.

کتاب درسی، صفحهٔ ۴۰

مثال حل‌شده

در بیت ادیب نیشابوری دربارۀ فرهاد و کوه‌کندن، چگونه می‌توان هم تلمیح و هم مراعات نظیر را با شاهد مشخص کرد؟

  1. ابتدا سرنخ‌های بیت را جدا می‌کنیم: «فرهاد»، «کوهکنی»، «کوه» و «تیشه».

  2. نام فرهاد در کنار کوه‌کندن، داستان مشهور فرهاد را به یاد می‌آورد؛ پس برای تشخیص تلمیح، شاهد و دلیل داریم.

  3. سپس رابطۀ واژه‌ها را بررسی می‌کنیم: کوه محل کوه‌کندن است و تیشه ابزار آن؛ بنابراین این واژه‌ها یک مجموعۀ معنایی مرتبط می‌سازند.

  4. نتیجه می‌گیریم که وجود یک آرایه، آرایۀ دیگر را کنار نمی‌زند؛ در همین بیت، هم تلمیح دیده می‌شود و هم مراعات نظیر.

جواب: نام فرهاد همراه با کوه‌کندن، تلمیح به داستان فرهاد دارد؛ همچنین میان «کوه»، «کوهکنی» و «تیشه» مراعات نظیر برقرار است.

نکات مهم

  • برای شناخت وزن، ابتدا مصراع را درست می‌خوانیم و هجاها را مشخص می‌کنیم؛ اگر دو دسته‌بندی معتبر داشته باشد، زنجیرۀ هجاها در هر دو ثابت می‌ماند.
  • در تشخیص آرایه‌ها، پیوند معنایی واژه‌ها نشانۀ مراعات نظیر، اشاره به داستان یا دانسته‌ای مشهور نشانۀ تلمیح و آوردن سخن دیگری نشانۀ تضمین است.
  • برای تحلیل شعر دورۀ بیداری و آرایه‌های معنایی آن، هر برداشت را با شاهدی روشن از خود شعر پشتیبانی می‌کنیم.

تمرین تعاملی این درس (رایگان)تمرین تعاملی این درس

درس‌های فصل ۱ را تعاملی بخوان

در پنل یادگیری 1xAi هر کدام از این درس‌ها قدم به قدم پیش می‌رود: بعد از هر بخش یک سوال کوتاه، بعد مثال حل‌شده و در پایان برگهٔ خروج. جوابت ثبت می‌شود و سوال‌های هر درس در روزهای بعد برای مرور برمی‌گردند. درس‌های تعاملی رایگان‌اند؛ فقط تصحیح پاسخ کوتاه سهمیهٔ روزانهٔ رایگان دارد.

ساختن حساب رایگان است و بعد از ثبت‌نام مستقیم به همین بخش از پنل برمی‌گردی.

فصل ۱ علوم و فنون ادبی دوازدهم · رایگان