درس ۱ · صفحهٔ ۶۳ تا ۶۷ · حدود ۱۱ دقیقه · تولید هوش مصنوعی
قاره‌های متحرک
در این درس یاد می‌گیری چگونه قاره‌های امروزی از یک خشکی بزرگ پدید آمده‌اند، چه شواهدی جابه‌جایی آن‌ها را تأیید می‌کند و ورقه‌های سنگ‌کره چگونه نسبت به هم حرکت می‌کنند.
پیش از شروع
اگر نقشهٔ آمریکای جنوبی و آفریقا را ببُری و آن‌ها را مثل دو تکهٔ جورچین کنار هم بگذاری، شباهت لبه‌هایشان چه رازی از گذشتهٔ زمین به تو می‌گوید؟
این شباهت یکی از سرنخ‌هایی است که نشان می‌دهد قاره‌های امروزی زمانی به هم متصل بوده‌اند. آن خشکی بزرگ به‌تدریج تکه‌تکه شد و قطعاتش جابه‌جا شدند؛ پس نقشهٔ زمین همیشه به شکل امروز نبوده است.
از پانگه‌آ تا قاره‌های امروز
از پانگه‌آ تا قاره‌های امروز
آیا قاره‌ها همیشه همین‌قدر از هم دور بوده‌اند؟ حدود ۲۰۰ میلیون سال پیش، خشکی‌های زمین به هم پیوسته بودند و یک خشکی بسیار بزرگ به نام پانگه‌آ را می‌ساختند. دور این خشکی را اقیانوسی بزرگ به نام پانتالاسا فراگرفته بود.
برای تصور این گذشته، یک جورچینِ کامل را در نظر بگیر که تکه‌هایش هنوز کنار هم هستند. پانگه‌آ هم بعدها به دو خشکی کوچک‌تر تقسیم شد: لورازیا در شمال و گندوانا در جنوب. بین این دو، دریای تتیس قرار داشت؛ پس تتیس را با اقیانوسِ پیرامون پانگه‌آ اشتباه نگیر!
این جدایی پایان ماجرا نبود. با گذشت میلیون‌ها سال، لورازیا و گندوانا نیز به قطعات کوچک‌تری تقسیم شدند. این قطعات جابه‌جا شدند و به‌تدریج قاره‌های امروزی را پدید آوردند؛ نه اینکه قاره‌های امروزی یک‌باره از پانگه‌آ جدا شده باشند.
مسیر را به خاطر بسپار: یک خشکی بزرگ ← دو خشکی کوچک‌تر ← قطعات بیشتر و قاره‌های امروزی.
کتاب درسی، صفحهٔ ۶۴
سرنخ‌های قاره‌های جداشده
سرنخ‌های قاره‌های جداشده
اگر دو تکهٔ کاغذ پاره‌شده لبه‌های جورشدنی داشته باشند، احتمال می‌دهی قبلاً به هم وصل بوده‌اند. اگر خط‌های روی آن‌ها هم ادامهٔ یکدیگر باشند، اطمینانت بیشتر می‌شود. بررسی گذشتهٔ قاره‌ها هم شبیه کنار هم گذاشتن چند سرنخ است.
آلفرد وگنر، دانشمند آلمانی، مطرح کرد که قاره‌ها نسبت به هم جابه‌جا شده‌اند. شواهد اتصال قاره‌ها در گذشته عبارت‌اند از:
- جورشدن حاشیه‌ها: حاشیهٔ شرقی آمریکای جنوبی با حاشیهٔ غربی آفریقا انطباق دارد.
- شباهت فسیل‌ها: فسیل‌های مشابه در قاره‌هایی پیدا شده‌اند که امروز از هم دورند.
- شباهت سنگ‌ها: سنگ‌های آفریقا و آمریکای جنوبی شباهت‌های سنگ‌شناسی دارند.
- آثار یخچال‌های قدیمی: این آثار در قاره‌های مختلف، سرنخ دیگری از گذشتهٔ آن‌ها هستند.
قدرت این توضیح در کنار هم قرار گرفتن چند شاهد است، نه فقط شباهت شکل قاره‌ها. البته وگنر نتوانست علت حرکت را به‌طور پذیرفتنی توضیح دهد؛ پس شواهد جابه‌جایی را باید از توضیح علت آن جدا بدانیم.
کتاب درسی، صفحهٔ ۶۶
سنگ‌کره؛ یکپارچه نیست
سنگ‌کره؛ یکپارچه نیست
شاید سطح سنگی زمین را مثل پوستۀ سالم یک تخم‌مرغ، یک‌تکه تصور کنی؛ اما سنگ‌کره از ورقه‌های کوچک و بزرگِ جدا از هم تشکیل شده است. برای تصور شکل آن، پوستۀ تخم‌مرغِ ترک‌خورده مثال بهتری است؛ البته این فقط یک تشبیه برای بخش‌بخش بودن سنگ‌کره است.
زیر سنگ‌کره، سست‌کره قرار دارد که بخشی از گوشته است و حالت خمیری و نیمه‌مذاب دارد. ورقه‌های سنگ‌کره روی این بخش حرکت می‌کنند؛ پس نباید سست‌کره را یک اقیانوس کاملاً مایع تصور کنیم.
نکتۀ مهم دیگر این است که «ورقه» با «قاره» یکی نیست: یک ورقه می‌تواند هم بخش قاره‌ای داشته باشد و هم بخشی از کف اقیانوس را در بر بگیرد. بنابراین، جابه‌جایی قاره‌ها را باید همراه با حرکت ورقه‌های سنگ‌کره در نظر بگیریم، نه حرکت مستقل خشکی‌ها.
کتاب درسی، صفحهٔ ۶۷
سه جور حرکت ورقه‌ها
سه جور حرکت ورقه‌ها
دو کتاب را روی میز بگذار و تصور کن هر کدام یک ورقهٔ سنگ‌کره است. برای شناخت حرکت ورقه‌ها باید ببینی نسبت به هم چگونه جابه‌جا می‌شوند:
- نزدیک‌شونده: کتاب‌ها را به سوی هم ببر؛ فاصلهٔ لبه‌های روبه‌روی آن‌ها کمتر می‌شود.
- دورشونده: کتاب‌ها را از هم فاصله بده؛ فاصلهٔ لبه‌های روبه‌رو بیشتر می‌شود.
- امتدادلغز: کتاب‌ها را کنار هم قرار بده و یکی را در امتداد لبهٔ دیگری بلغزان؛ دو لبه از کنار هم می‌گذرند، بدون اینکه به هم نزدیک یا از هم دور شوند.
پس فقط متحرک‌بودن یک ورقه مهم نیست؛ باید حرکت آن را در مقایسه با ورقهٔ کناری بررسی کنیم. این سه حالت، مدل ساده‌ای از حرکت ورقه‌های سنگ‌کره نسبت به یکدیگرند؛ البته حرکت واقعی آن‌ها بسیار آهسته است.
کتاب درسی، صفحهٔ ۶۷
مثال حل‌شده
دو تکهٔ مقواییِ آفریقا و آمریکای جنوبی را کنار هم گذاشته‌ای و می‌بینی حاشیه‌های روبه‌روی آن‌ها تقریباً جور می‌شوند. برای بررسی اینکه این دو قاره در گذشته به هم متصل بوده‌اند، چه سرنخ‌های دیگری را جست‌وجو می‌کنی و چرا؟
ابتدا مشاهده را از نتیجه جدا می‌کنیم: جورشدن حاشیه‌ها یک سرنخ است، اما بهتر است شواهد دیگری هم بررسی شوند.
فسیل‌های دو قاره را مقایسه می‌کنیم؛ شباهت آن‌ها می‌تواند از اتصال قاره‌ها در گذشته پشتیبانی کند.
شباهت سنگ‌شناسی و آثار یخچال‌های قدیمی را نیز در دو قاره بررسی می‌کنیم.
اگر چند شاهد با یکدیگر سازگار باشند، نتیجه می‌گیریم که اتصال گذشته و جدایی بعدی این قاره‌ها پشتوانهٔ قوی‌تری دارد.
نکات مهم
- پانگه‌آ ابتدا به لورازیا و گندوانا تقسیم شد و با تقسیم و جابه‌جایی بعدی این خشکی‌ها، قاره‌های امروزی شکل گرفتند.
- انطباق حاشیهٔ قاره‌ها، شباهت فسیل‌ها و سنگ‌ها و آثار یخچال‌های قدیمی، شواهد اتصال قاره‌ها در گذشته‌اند.
- سنگ‌کره از ورقه‌هایی تشکیل شده که روی سست‌کره حرکت می‌کنند و نسبت به هم نزدیک می‌شوند، دور می‌شوند یا از کنار هم می‌لغزند.